Кіріспе

Солтүстік Ирландиядағы әкшін үңгірлері

Мраморлық арка үңгірлері – Солтүстік Ирландияның Фермана графтығындағы Флоренскорт ауылының жанында орналасқан табиғи әкшін үңгірлер кешені. Үңгірлердің атауы жақын жердегі Мраморлық аркадан келген, ол Кладаг Гленінің жоғарғы бөлігіндегі табиғи әк тас аркасы болып табылады және одан Кладаг өзені ағып өтеді. Үңгірлер Куилкаг тауының солтүстік беткейінен бастау алатын үш өзеннен пайда болған, олар жер астында бірігіп Кладагты құрайды. Жер бетінде өзен Ирландиядағы ең ірі карсттік қайта өрлеу орнынан және Ұлыбританиядағы ең үлкендердің бірінен шығады. Мраморлық арка үңгірлері Солтүстік Ирландиядағы ең ұзын үңгір жүйесі болып табылады. 1730 жылдары пастор Уильям Генри осы құбылыстарды, сондай-ақ Оуэнбрен, Агинраун және Срух Кроппа өзендерінің су жинағыштарын сипаттаған, және олардың жүйеге қоректенетінін дұрыс болжаған. Үңгірге тым терең кірмей, Генри қайтадан көтерілген жердің үстіндегі бір долинаның түбіне түсті:

цитата|Менің басымдағы арка 20 фут биіктікте болды, шамамен 100 ярдқа созылып, кішкентай алаңшаға дейін жетті, содан кейін басқа үлкен шұңқырға дейін жалғасты, оның жарығымен мен өзеннің ақырын ағып жатқанын байқадым | Уильям Генри | Киллешер еншісінің табиғи тарихы (1732)| Кенеп қайық, шамдар және магний шамымен жарықтандырылған Мартель мен Джеймсон 305 метрлік өткелдерді тапты, оның ішінде үш өзеннің (Оуэнбрен және біріккен Агинраун мен Срух Кроппа) қосылған жері бар. Осы тәжірибеден және одан әрі жаңалықтар табу мүмкіндігінен ынталанған Йоркшир саяхатшылары 1908 жылғы Пасхада қайта келді. Үңгіршілер тобы жазықтағы үлкен долиналардың жанындағы шұңқырға түсіп, Ұлы Боулдер камерасын тапты. Бірнеше сағат іздеуден кейін олар бастапқы кіреберістің терең суын айналып өтіп, Pool Chamber-ге жаңа жол тапқандарын түсінді.

1935-1938: Скрин төбе және байланыстары

1935 жылы Пасхаға дейін Йоркширдің «Жолшықтар клубының» тағы бір тобы Англиядан келгенше, қосымша зерттеулер жүргізілмеді. Жаңбырлы ауа-райында үңгіршілер 1908 жылы табылған кіреберіс арқылы Бассейн бөлмесіне қайта кірді, және біраз зерттеуден кейін бөлмеден шығатын жоғары жатқан, төбелеп өтуге болатын жолды анықтады. Бұл жол Жаңа палатаның қабырғасындағы биік жерде аяқталды, ол өзеннің ағысы жоғары қарай жалғасқан үлкен үңгір болатын. Су тым терең болғандықтан зерттеу тоқтатылды. Осы терең сулы бөлік – қазіргі көрме үңгірінің соңғы нүктесі. 1935 жылғы экспедиция кезінде үңгіршілердің тағы бір тобы Төменгі Омырау тесігі үңгірін зерттеді. Үңгірдің төменгі жағына жеткенде, су деңгейі төмендеп, су бетінен жоғары төмен аркалардың қатарын көруге мүмкіндік болды. Үңгірден шығып, Мармбер-Арк үңгіріндегі Ұлы галереяның соңына оралған үңгіршілер, бұл жолдардың байланысты екенін растады. Содан кейін екі адам Мармбер-Арк үңгірі мен Төменгі Омырау тесігі үңгірі арасында алғашқы жүзу сапарына шықты. Жаңа өзен жолы Скрин Хилл 2 деп аталды, ал қосымша кіреберіс жолы Легнаброкки жолы деп аталды. Легнаброкки жолының ерекшелігі – Гиганттар залы, ұзындығы 60 м, биіктігі 30 м және ені 15 м (200×98×49 фут). Скрин Хилл 2 өзенінің жоғары ағысы Смп-3-пен қысқа уақытқа тосылғаны анықталды, сондықтан 1967 жылдың наурыз айында дайверлер тобы одан әрі зерттеу үшін оралды. Уильям Фрейкс және Джон Огден сулы тоғаннан өтіп, Скрин Хилл 3-ке жеткен алғашқылар болды, ол 2100 фут (640 м) "керемет өзен жолымен" аяқталып, тас үйіндісімен тосылған. Бұл жобаға Скрин Хиллге жаңа кіру шахтасын бұрғылау және, ең бастысы, Pool Chamber-ді New Chamber-ден бөлетін тастың қысқа бөлігі арқылы дәліз қазу кірді, бұл үшін тас қазушылардың тығыздағыштары мен қауырсындары қолданылды (әлеуетті зиян келтіретін жарылғыш заттардың орнына). Бұл Скрин Хиллді тұңғыш рет жаяу келушілер үшін The Junction-ға дейін жалғастырды. Осы кезде үңгір жүйесіне кіретін барлық кіреберістер кіруді бақылау үшін жабылды. Содан бері үңгіршілерге тек көрме үңгірінің басқаруымен келісім бойынша ғана кіруге рұқсат етілді. Қаза тапқандар: Филип Маршалл (20), Брайан Патрик Кеннеди (22) және Конлет Кормикан (21). Төменгі Омыраудың сыртындағы ескерткіш тақта осы апатты еске алады, ал кіреберіс үңгіршілерге қақпа арқылы қол жетімді болып қалады. Апаттың он жылдығына орай әр отбасы көлік тұрағының оңтүстігіндегі шөпте өскен жерге үш-төрт жас дарақ отырғызды.

2009-2010: суға түсу байланыстары

2009 және 2010 жылдары Артур Козловский жақын маңдағы үңгір жүйелеріне су асты байланыстарын жасады. Козловский Prod's Pot – Cascades Rising арасындағы алғашқы байланысты жасады, бұл жүйенің жалпы ұзындығын екі есеге ұзартты, Marble Arch жүйесінен бастап. Бұл жаңалықтар осы үңгірді Солтүстік Ирландиядағы ең ұзын үңгірге айналдырды. Оның күрделі гидрологиясы кем дегенде бес шағын су жинағыштан (Гортмаконнелл шұңқыры, Кішкентай Гортмаконнелл шұңқыры, Смоки Маунтин шұңқыры және Брукфилдтегі есімдері белгісіз екі шұңқыр Каскадтарға дейін су ағызып жетеді); Оуэнбрейн өзенінің Pollasumera-дағы басты шұңқырынан жоғарыдағы бөліктерінен; және ең маңыздысы, Шығыс Куилкагтағы ешкі шұңқыры, Агатюрк шұңқыры, көгершін шұңқыры және баджер шұңқыры оңтүстік-шығысқа қарай су жинайды. Осы шұңқырлардың ішінде ешкі шұңқыры мен Агатюрк шұңқыры Туллихона көтерілісіне (Каскадтар көтерілісінен шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай) дейін, көгершін шұңқыры, баджер шұңқыры және Агатюрк шұңқыры Горталугани көтерілісіне (Шығыс Куилкагтағы ағып кету) дейін, ал баджер шұңқыры мен көгершін шұңқыры Куилкагтың батыс беткейіндегі Шаннон шұңқырына ағып жатыр.

Қорғау мәселелері

Аймақтағы шөп кесу зақымдануға әкеп соқты. Саздықтың кейбір бөліктеріндегі кең ауқымды дренаж саздықтың суды сақтап тұру қабілетін жойды, нәтижесінде су тасқыны мен төмен жатқан үңгірлердегі су деңгейінің қалыптыдан жоғары көтерілуіне себеп болды. Бұл бұрын туристік белсенділікті қиындатты, әсіресе 1989 жылы, мұндай зақымның үңгірдегі су деңгейіне тигізетін әсері алғаш рет байқалғанда. Тағы бір мәселе – адамның араласуы әктастың зақымдануына немесе эрозияға ұшырауына мүмкіндік береді. Мысалы, 1984 жылы бір топ вандалдар көрме үңгіріне ол ашылмас бұрын кіріп, кіреберістегі кальцит құрылымдарын таспен лақтырған. Көптеген кішкентай сталактиттер түбінен сындырылып, ал көрме үңгіріндегі ең үлкен сталактиттің ұшы (ұзындығы бойынша) сынды.