Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Омбай бұғазы (, Estreito de Ombai, ) – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы халықаралық бұғаз. Ол Алор архипелагін Кіші Сунда аралдарындағы Ветар, Атауро және Тимор аралдарынан бөліп тұрады. Бұл бұғаз халықаралық бұғаздар жұбының батыс бөлігі, екіншісі – Ветр бұғазы; екі бұғаз Тынық мұхитын Үнді мұхитымен байланыстырады.
Ombai Strait (, Estreito de Ombai, ) is an international strait in Southeast Asia. It separates the Alor Archipelago from the islands of Wetar, Atauro, and Timor in the Lesser Sunda Islands. The strait is also the western portion of a pair of international straits, the other one being Wetar Strait; the two straits combine to link the Pacific Ocean with the Indian Ocean.
Этимология
Омбай – Алор архипелагындағы Алор аралының басқаша атауы, бұл архипелагтың солтүстік, солтүстік-батыс және батыс жағалауының ар жағында орналасқан. Тетум тілінде «таси фето» тіркесі Тимордың солтүстік жағалауының көп бөлігі бойымен созылатын «Омбай-Ветр бұғазын» атау үшін жиі қолданылады. Бұл су айдынының қарсы жағындағы, үлкен толқындары бар, көбірек лайлы Тимор теңізі Тимордың оңтүстік жағалауын шайып өтеді және Тетум тілінде көбінесе «таси мане» деп аталады.
География
Омбай бұғазы салыстырмалы түрде тар және терең. Оның күрделі және экстремалды батиметриясы бар, жағалау сызығындағы тар рифтерден (көбінесе шағын енділігі бар) бастап, теңіз шөптері мен маржандарымен жабылған, жағалауға жақын жерлерде тереңдікке дейін жетеді. Алор архипелагы және Тимордың батыс бөлігі, батыс Тимордың солтүстік жағалауындағы Оэкуссе анклавын қоспағанда, Индонезияның Шығыс Нуса-Тенгера провинциясының құрамына кіреді. Ветар Индонезияның Малуку провинциясының бөлігі. Атауро, Оэкуссе және Тимордың шығыс бөлігі Шығыс Тимор мемлекетін құрайды. Бұғаздың солтүстік-шығыс ұшындағы каналдың соңында, Алор және Атауро арасында Флорес теңізі солтүстік-батыста және солтүстікте, ал Банда теңізі солтүстік-шығыста орналасқан. Бұл канал ең тар жерінде кеңдігі шамалы, онда кеме жүзе алатын сулар өтеді. Осылайша, Омбай бұғазы Индонезия архипелагындағы Тынық және Үнді мұхиттарының суларын байланыстыратын екі терең су жолының бірі болып табылады, екіншісі – Ветр бұғазы. Архипелаг – Жер бетіндегі төмен ендіктердегі екі мұхит арасындағы жалғыз байланыс, ал екі мұхит арасындағы су алмасу Индонезия ағыны (ITF) деп аталады. Осы және басқа да ITF арналары арқылы Тынық мұхитынан Үнді мұхитына қоректік заттарға толы су ағып түседі, бұл Амазонка өзенінің ағынынан 50 есе жылдам. ITF ағындары солтүстік-шығыс муссонды жаңбырлы маусымда (желтоқсан – ақпан) ең әлсіз болады, осы кезде батыстан (жағалауға қарай) күшті желдер мен толқындар болады. Теңіз шөптері рифтерді шөгінділерден қорғайды және дугонгтың (Dugong dugon) – жойылу қаупі төніп тұрған түрдің – қоректену ортасы болып табылады. Шығыс Тимордың жағалауында теңіз шөптерінің жеті туысы бар екені белгілі. 2016 жылы Тибар шығанағында жүргізілген зерттеуде мангрдың үш түрі табылды, атап айтқанда, басым түр болған Sonneratia alba, сондай-ақ Avicennia marina және Rhizophora stylosa. 2017 жылы жүргізілген тағы бір зерттеудің есебінде аймақта басым түр Sonneratia alba екендігі және Rhizophora apiculata, Ceriops tagal және Lumnitzera түрлерінің шағын топтары бар екендігі көрсетілді. Екі бұғаздың оңтүстік жағында орналасқан Шығыс Тимор киттер мен дельфиндердің маңызды ортасы болып табылады. Әсіресе, Омбай бұғазы құрттардың (Physeter macrocephalus), көк киттердің (Balaenoptera musculus), алып мұхиттық манта-шашалардың (Manta birostris) және теңіз тасбақаларының (Cheloniidae) тіршілік етуі үшін маңызды ортасы ретінде анықталды, сондай-ақ жойылу қаупі төніп тұрған, қорғалатын басқа да түрлердің мекені болып табылады. Бұғазда үнемі кездесетін басқа түрлерге жалған қасқырлар (Pseudorca crassidens) және спинерлік дельфиндер (Stenella longirostris) жатады, олардың екеуі де көптеген жеке тұлғалардан тұратын үлкен топтарда жүзеді. 2013 жылы Тибар шығанағында, Омбай бұғазының оңтүстік жағалауында, Дилиден батысқа қарай жасалған зерттеуде жергілікті суға түсу туризмі операторы шығанақтың шығысындағы жағалауда дугонгтарды жиі көретінін, сондай-ақ шығанақта тұщы суда өмір сүретін крокодилдер туралы айтылған. Омбай бұғазы Корал үшбұрышының бір бөлігі болып табылады, ол теңіз биологиялық әртүрлілігінің әлемдік орталығы ретінде танылған. Шығыс Тимордың жағалау аймақтарында Таситолу мен Дили шығанағындағы сияқты маңызды коралл рифтері бар. Таситолуда Дили жартасынан батысқа қарай орналасқан рифтер тірі, сау және әртүрлі, ал жартастан шығысқа қарай орналасқан рифтерде жабын аз және рифтердің қиратылуы көбірек. Дили шығанағындағы Дили портында кем дегенде төрт түрлі коралл түрі бар. және Атауро (Шығыс Тимор). Бұғаздың оңтүстік шеті Шығыс Тимордың төрт маңызды орнитологиялық ауданының (IBA) солтүстік жағалауы болып табылады. Батыстан шығысқа қарай олар: Бе-Мале (Лоэс өзенінің батысында), Маубара (Маубара ауылының шығысында), Таситолу (Дилидің батысында) және Ареа Бранка но Долок Оан (Дили шығанағының шығысында).
Адамдар
Ламалера ауылы (халқы 2,500 адам) Лембатаның оңтүстік жағалауында, бұғаздың оңтүстік-батыс кіреберісіне қарай орналасқан және кашалоттар мен басқа терең теңіз түріне аң аулаумен мәшһүр. Аң ауру кем дегенде алты ғасырдан бері жалғасып келеді және Халықаралық кит аулау комиссиясының аборигендік кит аулау ережелерімен келісілген. Дегенмен, табиғатты қорғаушылар коммерциялық кит аулаудың да жүзеге асырылуы мүмкін екеніне және аңшылардың жыл бойы қозғалтқышты қайықтарын манта-шаялар, оркалар (Orcinus orca), дельфиндер және мұхит акулалары сияқты басқа да қорғалатын түрлерді ұстау үшін пайдаланатынына қатысты алаңдаушылық білдіріп отыр.
Омбай-Веттар бұғазының үміт орны
2020 жылғы Дүниежүзілік мұхиттар күні Омбай-Ветр бұғазы "Көк үміт" миссиясының үміт дағы ретінде тағайындалды. Бұл тағайындама Шығыс Тимордың солтүстігіндегі, әлемдік маңызы бар коралл рифтері мен теңіз биоәртүрлілігіне ие ашық суларды сақтаудың маңыздылығын мойындайды. Сондай-ақ, бұл екі бұғаздың тұрақты теңіз экожүйелік туризмін дамыту әлеуетін көрсетеді.
Коммерциялық
Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес, коммерциялық кеме немесе ұшақ тек ашық теңіздің немесе эксклюзивті экономикалық аймақтың бір бөлігі мен екінші бөлігі арасындағы бұғаз арқылы үздіксіз және жедел өту мақсатында ғана навигация немесе ұшу еркіндігіне ие. Бұл транзиттік өту принципі Омбай және Ветр бұғаздарына қолданылады, себебі олар екі мұхитты байланыстырады. Омбай-Ветр маршруты Малакка-Сингапур маршрутынан ұзағырақ. Сондықтан бұл маршрут батыстан шығысқа қарайғы коммерциялық тасымал үшін аса қолайлы балама емес. Егер Малакка-Сингапур маршрутында коммерциялық кемелердің қозғалысында кез келген бұзылыс болса, Омбай-Ветр маршруты да әлемдік саудада, әсіресе Азия-Тынық мұхиты аймағында маңызды рөл атқарады. Омбай-Ветр маршрутының арналары өте терең. 1977 жылы Лондонда орналасқан Стратегиялық зерттеулер халықаралық институты жариялаған мақалада Омбай-Ветр маршруты Гибралтар бұғазынан кейін АҚШ-тың қорғаныс мүдделері үшін әлемдегі екінші маңызды бұғаз ретінде бағаланды. Қытай да осы екі бұғазды стратегиялық тұрғыдан маңызды деп санайды. 2021 жылғы зерттеуге сәйкес, Шығыс Тимордың солтүстік жағалауында сардиналар (сондай-ақ басқа да ұсақ пелагикалық балықтар) ауланды, ал жалпақ денелі сардинеллалар (S. gibbosa және т.б.) Луэста ең көп кездесетін түрлер тобы болды және Коморода салыстырмалы түрде көптеп таралды. Көптеген участақтарда осы пелагикалық түрлердің аулау көлемі жылдар бойынша орташа деңгейде өзгерді, жаңбырлы маусымда және өзен сағаларынан орташа мөлшерде лайлы ағын шыққан кезде көбірек болды. Әртүрлі участақтардағы балықшылар соңғы 20 жылда аулау көлемінің азайғанын байқады. Олар осы азаюды бірнеше адам факторларына жатқызды, оның ішінде балық аулаудың күшейтілуіне, пластикалық ластануға, қайықтардың моторлануына және ірі көлемді, таңдамалы емес балық аулау құралдарына. Кейбір сардина түрлері саудагерлерге оңай сатылды, ал басқалары отбасылық тұтынуға арналды. 2021 жылғы тағы бір зерттеуге сәйкес, Омбай бұғазында ұшатын балықтарды пайдалану деңгейі салыстырмалы түрде төмен және ұтымды және тұрақты пайдалану шегінде. Бұл маршрут бойымен көшіп жүретін киттер көбінесе жағалауға жақын жүзеді; Атауро аралының батыс жағалауындағы дайвинг орындары, бұғаз ішінде орналасқан, аралдың су асты әлемін бағалаудың ең жақсы тәсілі деп есептеледі. Дилиге жақын Таситолу сияқты бұғазда басқа да дайвинг орындары бар, бірақ Алордың негізгі дайвинг аймақтары бұғазға кірмейді.