Табиғи әділет принципі: Өз ісіңде судья болмау

Кіріспе

Табиғи әділдік принципі. Nemo judex in causa sua (соның ішінде nemo [est] judex in sua causa, in propria causa, in re sua немесе in parte sua) – латын тіліндегі "ешкім де өз ісінде судья бола алмайды" деген мағына беретін нақыл сөз. Бұл принцип рим құқығынан бастау алып, 17 ғасырда Эдвард Кокпен қалыптасқан және қазірде табиғи әділдік пен конституционализмнің негізгі қағидасы болып саналады. Ол ешкім өзінің мүддесі бар істі қарауға құқылы емес екенін білдіреді. Кейбір заң жүйелерінде бұл принцип кез келген жағдайға түсініксіздік тудырмау үшін қатаң сақталады, тіпті оның болуына қарамастан: Лорд Бас судья Хьюарттың Рекс Суссекс судьялары ісінде айтқандай, "Әділет жасай білу ғана емес, сонымен қатар әділет жасалғанын көру де маңызды".

Тарих

Латын тіліндегі *nemo judex in causa sua* деген қағида Рим құқығы дәстүрінен бастау алады және *Corpus Juris Civilis* құрамында кодификацияланған. 376 жылы императорлық жарлық «ешкім өзінің ісін өзі шеше алмайды немесе заңды өзі түсіндіре алмайды» (*neminem sibi esse iudicem vel ius sibi dicere debere*) принципін орнатып, бекітті (Кодекс 3.5.1). Сонымен қатар, *Digest* Юлианның «адамның өз ісінің судьясы болуы әділетсіз» (*iniquum est aliquem suae rei iudicem fieri*) деген мәлімдемесін тіркеген (Digest 5.1.15 17). Осы римдік көздерден бастау алған принцип қазіргі заманға дейін сақталып келеді және Мартин Лютердің 1526 жылғы «Әскерлер де құтқарыла ала ма?» (*Niemand sol sein selbs Richter seyn*, яғни «ешкім өзінің судьясы болмауы керек») еңбегінде, Ульрих Цвинглидің «In Exodum» (1527) еңбегінде, Жан Боденнің «The Six Books of the Republic» (1576) және Гоббстың «Левиафан» (1651) еңбегінде («Барлық адам өз пайдасы үшін әрекет етеді деп есептелінетіндіктен, ешкім өз ісінде төреші бола алмайды») көрініс тапқан. 17 ғасырда ағылшын юрисі Эдвард Кок бұл идеяны «заңдағы максима *aliquis non debet esse iudex in propria causa*» деп жазып, сөз тіркесіне айналдырды. Кок осы принципті патшаға өзі мен оның поддандысы арасындағы дауды жеке өзі шеше алмайтынын түсіндіру үшін пайдаланды. Бұдан әрі, 1610 жылғы танымал Бонхам ісінде Кок Дәрігерлер алқасының өздері тарап болған істе судья бола алмайтынына үкім шығарды, сондай-ақ бұл принципті заңнамалық ережелермен жоюға болмайтынын растады. Осыдан бері, әділдікке қатысты құлыққа қарсы ереже ортақ құқық жүйесіндегі табиғи әділдіктің негізгі қағидасы және конституционализмнің таяныш тасы ретінде мойындалды. Бұл принципті АҚШ Жоғарғы Соты түрлі істерде қолданды, мысалы, 1798 жылғы *Calder v. Bull* ісінде («адамды өз ісінде судья ететін заң барлық ақыл мен әділдікке қайшы келеді») және 1974 жылғы *Arnett v. Kennedy* ісінде («біз бірінші принциптен бастауымыз мүмкін: 'Ешкім өз ісінде судья бола алмайды'. Бонхам ісі, 8 Co. 114a, 118a, 77 Eng. Rep. 646, 652 (1610)»).

The Latin brocard nemo judex in causa sua has its origins in the Roman legal tradition and is codified within the Corpus Juris Civilis. In 376 AD, an imperial decree established the principle that "no one shall decide his own case or interpret the law for himself" (neminem sibi esse iudicem vel ius sibi dicere debere) (Code 3.5.1). Additionally, the Digest records Julianus's statement that "it is unfair for someone to be the judge of their own affairs" (iniquum est aliquem suae rei iudicem fieri) (Digest 5.1.15 17). From these Roman sources, the principle has endured into modern times and can be traced in Martin Luther's 1526 work Whether Soldiers, Too, Can Be Saved (Niemand sol sein selbs Richter seyn, meaning "no one should be their own judge"), in Ulrich Zwingli's In Exodum (1527) in Jean Bodin's The Six Books of the Republic (1576) and in Hobbes's Leviathan (1651) ("And seeing every man is presumed to do all things in order to his own benefit, no man is a fit Arbitrator in his own cause"). In the 17th century, the English jurist Edward Coke turned the idea into a phrase when he wrote that "it is a maxim in law aliquis non debet esse iudex in propria causa". Coke used the principle to instruct the king that he could not personally judge a dispute between himself and his subject. Moreover, In the famous Bonham's Case of 1610 Coke ruled that the College of Physicians could not sit as judges in a case to which they were a party, and he was understood also to have affirmed that that the principle could not be overridden by statutory provision. Since then, the rule against bias has been recognised as a fundamental tenet of natural justice in the common law tradition and a cornerstone of constitutionalism. The maxim has been invoked by the United States Supreme Court in various cases, such as the 1798 case Calder v. Bull ("a law that makes a man a Judge in his own cause [ ] is against all reason and justice") and the 1974 case Arnett v. Kennedy ("we might start with a first principle: '[N]o man shall be a judge in his own cause.' Bonham's Case, 8 Co. 114a, 118a, 77 Eng. Rep. 646, 652 (1610)").