Кіріспе

1540 жылдардағы ағылшын Тюдор флотының кемелерінің тізімі

Энтони роллы – 1540 жылдардағы ағылшын Тюдор флотының кемелерінің жазба тізімі, және оның авторы Энтони Энтонидің атымен аталады. Бұл тізім бастапқыда үш паршменттен тұрды, онда 58 кеме, олардың өлшемдері, экипажы, қару-жарағы және негізгі жабдықтары туралы ақпарат бейнеленген. 1546 жылы бұл роллдар король Генрих VIII-ге табыс етілді және патшалық кітапханада сақталды. 1680 жылы король Карл II роллдардың екеуін Сэмюэл Пеписке тапсырды, ол оларды кесіп, бір томдық кітапқа біріктірді, қазір ол Кембридж қаласындағы Магдалина колледжінің Пепис кітапханасында сақталады. Үшінші ролл король Уильям IV оны қызы, леди Мэри Фоксқа бергенге дейін патшалық коллекцияда қалды, ол 1858 жылы Британ мұражайына сатты; қазір ол Британ кітапханасына тиесілі. Энтони роллы – Тюдор дәуіріндегі ағылшын флотының кемелерінің толық суреттелген жалғыз тізімі. 16 ғасырдағы Англиядағы табысты мемлекеттік қызметкердің жұмысы ретінде Энтони роллының көркемдік құндылығы «жай сурет салу және үлгіге сәйкестік» деп сипатталған, бірақ оның көркемдік аспектілері «форма мен түсті жақсы түсінуді» көрсетеді. Оның мәтініндегі тізімдердің жоғары дәлдігі дәлелденгенімен, кемелердің көптеген суреттері қарапайым және белгілі бір формула бойынша жасалған. Кеме дизайнының, қару-жарағының, әсіресе, такелаждың егжей-тегжейлілігі шамамен ғана екені анықталды. Дегенмен, салтанатты безендірулерді бейнелеу арқылы роллдағы суреттер Тюдор дәуірінің геральдикасын, туларын және кеме безендіруін зерттеуге қатысты маңызды қосымша ақпарат ұсынды. «Генри Грейс-а-Дьё» және «Мэри Роуз» сияқты көрнекті Тюдор кемелерінің қазіргі кездегі жалғыз белгілі суреттері Энтони ролында сақталған. «Мэри Роуз» кемесі 1545 жылы апаттан суға батқаннан кейін 1982 жылы табылып, құтқарылғаннан кейін, роллдағы ақпарат пен «Мэри Роуз» кемесінің физикалық қалдықтарын салыстыру сол кезеңдегі теңіз тарихын зерттеуге жаңа көзқарас ұсынды.

Автор және суретші

Антоний Антоний (1530 ж. шамамен 1564 ж. дейін) мемлекеттік құжаттардағы қолжаз хаттарымен салыстырылған қолтаңбасы арқылы ақпаратты жинақтаған және иллюстрациялардың авторы ретінде танылды. Антонийдің әкесі Уильям Антоний (1535 ж. қайтыс болды) – Зеландияның Миддельбург қаласынан шыққан фламанд, ол 1503 жылы Англияға көшіп келген. Уильям әскерге сыра жеткізіп тұрды, ал Антоний әкесінің жолын жалғады. Ол 1530 жылдан кешікпей сыра экспорттаумен айналысып, теңіз күштеріне сыра жеткізуші болды. 1533 жылы Антоний Лондон мұнарасының қаругері болып тағайындалды, бұл лауазымды өмірінің соңына дейін номиналды түрде сақтап қалды. Ол қарулы күштерді артиллериямен жабдықтауға жауапты мемлекеттік орган – Орднанс кеңсесінің бақылаушысы деңгейіне көтерілді және осы қызметінде өзінің тізімін жасады. 1549 жылы ол Тауэрдегі, Каледегі, Булоньдегі және басқа да жерлердегі қару-жарақтардың бас инспекторы болып тағайындалды. Ол ағылшын әскерлерін қарумен қамтамасыз ету жұмысын жалғастырды және өмірінің соңғы айында Ле-Хаврға қарсы жорыққа қару-жарақ жеткізуге белсенді қатысты. 1939 жылы голланд тарихшысы Николас Битс фламанд суретшісі және картографы Корнелис Антониссон (немесе Антониш, шамамен 1507–1553 ж.ж.) Антоний Антонийдің бауыры болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Битстің туыстық байланыс туралы ұсынысы болжамдық және тікелей дәлелдерден қолдау таппағанмен, 1963 жылы Джеффри Каллендер «Mariner's Mirror» журналында осы идеяны қолдады және басқа да бірнеше авторлар оны жеткізді. Уильям Антонийдің өсиеті басқа ұлдары туралы ештеңе айтпады, ал Антонис Якоб Корнелизуон ван Оостзаненнің қызы Антонис Эгбертсонның ұлы деп есептеледі. Энн Пейннің сөздерімен айтқанда, Корнелис пен Антонийдің туысқандығы «мүмкін емес деуге болмайды, бірақ олардың байланысы бар екенін көрсететін дәлел өте аз».

Қолжазбаның тарихы

"Кеме портреті" теңіз өнерінде ұзақ тарихқа ие, ортағасырлық мөрлер мен монеталардан бастап 15 ғасырдың басындағы гравюраларға дейін, ал желкенмен жүзетін кеменің қарапайым профилі, көбінесе экипажы көрсетілмейтін, кемелердің құрылысын тіркеудің ең тиімді тәсілі ретінде қалыптасты. Энтони Ролі патша мен әскери жетекшілік үшін екі мақсатқа қызмет ететін туындылар жанрына жатады: кемелердің немесе жағалаудың стратегиялық аймақтарының егжей-тегжейлі тізімі ретінде олардың күшті және әлсіз жақтарын анықтау үшін зерттелуі мүмкін, ал Тюдор әскери күшінің мақтанышпен және көрікпен бейнеленгені ретінде патшаны құрметтеу, сарайдағыларға әсер ету және шетелдік елшілерге әскери билікті көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Сол кездегі карталар, немесе "пландар", су айдындарын белгілеу үшін де, суреттерді жандандыру үшін де кемелердің егжей-тегжейлі суреттерімен безендірілді. Мұндай карталар сол кезде кең таралған, тіпті суретшілер оларды тым қарапайым немесе көңілсіз деп санаса, оларды безендіретін. Генрих VIII тұсында теңіз флоты кеңейтілді, және ол соғыс кемелеріне қызығушылық танытқаны белгілі, 1520 жылы Франция королі Франциск I-мен кездесуге 29 жастағы патшаны алып барған кемелерді, егер нақты болмаса, Довердегі Генрих VIII-нің кемеге түсуінің эпикалық картинасы көрсеткендей. Бұл картина шамамен 1545 жылы салынған деп саналады және Энтонидің иллюстрацияларына шабыт көзі болған болуы мүмкін. Энтониге жатқызылатын үш пландар бар: Анна Клевскаяның Төмен елдерден Англияға (1539) сапары, жағалаудағы бекініске француз шабуылы (күні белгісіз) және Брайтонға француз шабуылы (1545 жылдың шілдесі). Осы картиналардағы кемелердің дизайны, әсіресе Брайтон шабуылындағы кемелер, ролдердегілермен жақын. Рольдер жұмысы қашан басталғаны және қашан аяқталғаны белгісіз. Оның 1546 жылы патшаға тапсырылғаны ғана белгілі. 1545 жылдың 19 шілдесінде Солент шайқасында батып кеткен Мэри Розаның кірісі оның осы күннен бұрын басталғанын білдірмейді, өйткені оны 1549 жылға дейін көтеру мүмкін деп саналды. Екінші ролдегі галеастар, Антилопа, Харт, Буль және Тигр 1546 жылдың наурызында салынып жатқан, ал Харт сол жылдың қазан айына дейін теңізде болған жоқ. Сонымен қатар, француздардан 1546 жылдың 18 мамырында қолға түскен Галле Бланшар кірмейді. Рольдер патшаға тапсырылғаннан кейін, патшаның мұрағатында сақталды. 1680 жылы Карл II екі ролді теңіз әкімшісі және кітап жинаушы Самуэль Пеписке сыйға берді. Пепис ролдердің қалай берілгенін нақты айтпады, бірақ бұл сыйлық король Чарльзбен кездесуден туындаған деп есептеледі, онда Пепис корольдің Вустер шайқасынан қалай қашқанын айтқан. Жоспар бойынша Пепис бұрыннан белгілі оқиғаны өңдеп, жариялауы керек еді, бірақ ол олай істемеді. Пепис теңіз флотының тарихын жазуды жоспарлап, осы мақсатта материал жинап жүргені де белгілі, бірақ бұл жоба да аяқталмады. Король Чарльз Пепис жоспарларын білген және оған екі ролді сыйлық ретінде немесе қашу туралы оқиғаны жариялағаны үшін төлем ретінде ұсынған болуы мүмкін. Екінші рол сол кезде табылмайды, ол 1690 жылы патша кітапханасының сақтаушысы Генри Тинн, 1677-89 жылдар аралығында Пеписке жақын дос, тапты. Тинн Пеписке кейбір иллюстрациялардың көшірмелерін жасауға жағдай жасады, бірақ 1690 жылы Карл қайтыс болды, ал Джеймс II жер аударылды. Пепис сол жылы Адмиралтейство хатшысы лауазымынан кетіп, Вильгельм III және Мэри II билігін мойындаудан бас тартты, бұл оның жинағы үшін соңғы ролді алу мүмкін еместігін білдірді. Сондықтан бірінші және үшінші ролдерден кодекс құрастыру сол уақыттан кейін біртіндеп аяқталды деп есептеледі. 1703 жылы Пепис қайтыс болғаннан кейін оның кітапханасы оның жүрегі Джон Джексонға өтті. 1724 жылы Джексон қайтыс болғаннан кейін кітапхана кодекспен бірге Пеписке таныс Кембридждегі Магдалина колледжіне берілді, ол бүгінге дейін сонда сақталады. Екінші рол 1780 жылдары жоғалған деп есептелді, бірақ ол шындығында патша отбасының қолында қалды. Уильям IV оны өзінің заңды емес қызы Мэри ФицКларенсқа 19 ғасырдың басында сыйға берді. 1824 жылы ФицКларенс генерал-майор Чарльз Роберт Фоксқа үйленді, ол 1832-1835 жылдары ордонанс инспекторы болды, бұл Энтони Энтони үш ғасыр бұрын атқарған лауазым. Фокс библиофил болған, ал тарихшы Чарльз Найтон оның құндылығын білгенін айтады, бірақ оның орны ғалымдарға белгісіз болып қалды. 1857 жылы Британ мұражайының қолжазбалар сақтаушысы Фредерик Мэдденге екінші рол көрсетілді және Мэри Фокс оны сатуға ниеттенгенін білді. Келіссөздерден кейін ол 15 фунт стерлингке Британ мұражайына сатылды және Add MS 22047 ретінде тіркелді. Ол бастапқы форматында рол ретінде сақталды және 1999 жылдан бері Британ кітапханасының Сент-Панкрастағы қолжазбалар жинағында сақталады. Энтони Ролі 16 ғасырдың ағылшын теңіз флотының тарихына арналған негізгі дереккөз ретінде жиі қолданылды, бірақ толық мәтін мен барлық иллюстрациялар 2000 жылға дейін бір томда жиналмады.

Сипаттама

Антонийдің тізімі бастапқыда үш жеке пергамент тізімшеден тұратын. Бүгінде ол бірінші және үшінші тізімшелерді қамтитын кітап түрінде сақталады, ал екінші тізімше бастапқы түрінде сақталған. Алғашқы үш тізімше 17 жеке мембранадан құралған, олар келесі мембрананың артқы жағына жабыстырылған. Мембраналардың ені белгілі бір шамада болса, биіктігі әртүрлі болды. Бірінші және үшінші тізімшелерді алғаннан кейін Пепис өзінің хатшыларына тізімшелерді кесіп, бір томға жинап, кітап етіп баулап, қазір Пепис 2991 деп аталады. Екі тізімшенің өзгеруі көлденең беттік құрылымды жасады, ал кесілген әшекейлердің кейбіреулері томға қолмен көшірілді. Пепис екі тізімшенің арасына түйіндемелерді және Антонийге жатпайтын, Пепис тізімшелерді баулауға дейінгі қорытынды кестені енгізді. Бұл түпнұсқа құжатты радикалды түрде өңдеу кейбір суреттерге зиян келтірді және қазір ол қолданылмайды. Генри Грейс-а-Диу, Мэри Роза және Питер Романың алғашқы үш суреті бір бетке сыймағандықтан екі беттікке айналдырылды. Суреттердің ортасынан иілуі егжей-тегжейлі бөлшектердің жоғалуына әкелді. Осыған қарамастан, бірінші және үшінші тізімшелердің бастапқы құрылымын қайта жаңарту жоспарланбаған. Екінші тізімше, Ұлыбритания кітапханасының қосымшасы MS 22047, 1857 жылы Мэри Фокс жасаған жазбадан басқа, түпнұсқа күйінде сақталған, сондай-ақ сусыған жазуды ашықтау үшін химиялық заттар қолданудан зақымдалған. Үш тізімшеде шамамен көлемі мен құрылысына қарай жіктелінген 58 кеме тізімделген. Әр кеме өз аты, тоннажы, экипаж мөлшері және Энтонидің сөзімен айтқанда, "жауынгерлік қару-жарақ, артиллерия, оқ-дәрі және жабдықтарымен" таныстырылады. Бірінші тізімшеде ең үлкен кеме Генри Грейс-а-Диуден бастап, карактар мен бір пинац тізімі берілген. Екінші тізімшеде желкенді және ескекпен жүретін кемелердің аралас түрі – галейсалар мен бір галерея туралы мәліметтер келтірілген. Ал үшінші тізімшеде негізінен кішірек галейсалар түріндегі "пинасе" және "рельстік баржалар" тізімделген.

Көркемдік талдау

Энтони Энтони кәсіби суретші болған жоқ. Суреттер «көзге жарасымды әрі батыл орындалған, бірақ [ ] жақсы өнер туындысы деп санауға қиын» деп сипатталады. Кемелер көбінесе стандартты үлгі бойынша салынған, тіпті ең күрделі суреттерде де айқын қайталаулар бар. Энтони стилі «наивтікпен сурет салу шеберлігі және форма мен түстерді лайықты деңгейде түсінетін мемлекеттік қызметкердің қабілеттеріне сәйкес келетін үлгіге ұңғылумен» сипатталады. Орамдардың барлығы шамамен бірдей ұзындықта, 15 фут (5 метр) шамасында болды және олар үстел үстінде немесе қабырғаға ілініп қойылғанда қатарластырылып көрсетілуі мүмкін. Бүкіл композицияның басты ортасы екінші, ортаңғы орамдағы, ерекше жақсы орындалған «Galley Subtle» кескінінде. Осы кеменің орталық сурет болуы үшін бірінші орамдағы «Mary James» кемесінің болуы айқын, ол әдетте (желкенді) кемелерге арналған. Бұл бастапқыда үшінші орамның басында, басқа шұңғымалар мен қайықтардың арасында орналастырылған, бірақ ұзындықтары тең болу үшін жылжытылды. Ренессанс князі Генрихтің бейнесін қалыптастыруға тырысқан Генрих галереяларды ерекше жақсы көретіні белгілі, және бұл Энтониға мәлім болған болар. Әріптер, шекара сызықтары және гүлдік өрнектер қызыл немесе қара түспен салынған, бірінші орамдағы алғашқы үш кеме алтынмен боялған. Суреттердің көпшілігі алдымен сызбамен белгіленген, содан кейін бояумен жабылды. Кеме ағаштары ақшыл қоңыр түсті, көлеңке арқылы мұңын және қабырғасын тереңдетілген, әшекейлер мен якорьдар қызыл түспен ерекшеленген, ал қару үшін жасыл түс қолданылған. Контурлар қара, ал теңіз «көкшіл жасылдан» «көкшіл көкке» дейін әртүрлі түстерде бейнеленген. Алғашқы екі орам шамамен бірдей егжей-тегжейлі салынған, ал кіші қайықтар (негізінен кішкентай галереялар) асығыс орындалған. Бірінші орамдағы алғашқы екі кеме, «Henry Grace à Dieu» және «Mary Rose», торлы үлгінің іздерін сақтайды, бұл олар басқа суреттен көшірілгенін көрсетеді, ал қалғаны қолмен салынған. Жалпы, кемелер түріне қарай белгілі бір үлгіні сақтайды. Алайда, 1544 жылы шотландтардан алынған «Mary Rose», «Salamander» және «Unicorn» кемелерінің суреттері ерекшеленеді. Ерекше көзге түсетіні – екінші орамның ортасында орналасқан «Galley Subtle». Ол галеастар мен кішкентай қайықтарға қарағанда Жерорта теңізіндегі галереяларға көбірек ұқсайды және басқа кемелерде жоқ көптеген егжей-тегжейлі сипаттамаларды қамтиды. Бұл кемеде ғана экипаж мүшелері көрінеді, олар жаудың жебелерінен қорғану үшін павизалардың артында отырған есушілер және «капот, кең юбкалы қару-жарақ және кең шалбар киген» бақылаушы, таяқ немесе жездене ұстап, есушілердің соққыларын реттейтіндей.

Тарихи дереккөз ретінде пайдалану

Тарихи құжат ретінде Энтони тізімі көп жағынан ерекше. Бұл Тюдор дәуіріндегі патшалық теңіз күшінің толық суреттелген жалғыз тізімі, алайда суреттерді нақты өмірден алынған толық бейнелеу деп қарауға болмайды. Мысалы, жоғары лауазымды мемлекеттік шенеунік жасаған нақты жазба саналатын жеке кемелердің қару-жарақ тізімі, суреттермен шамамен ғана сәйкес келеді. Кемелердің құрылғылары шамамен дәл ғана, ал Мэри Роуз қазбаларының археологиялық жоба жетекшісі Маргарет Рул оларды "күлдірлердің, қадамдардың және тіреулердің шатастыратын жиынтығы" деп сипаттаған. Көптеген егжей-тегжейлер келтірілген, бірақ кейбіреулері жоқ, мысалы, тізбекті қабырғалар (кеменің қабырғаларынан созылатын көлденең платформалар), оларға мачталарды тұрақтандыру үшін параллель арқандар (күлдірлер) бекітілген.

Мэри-розамен салыстыру

"Мэри Роза" кемесінен табылған заттармен салыстыру, "Ролл" деп аталатын жазбалардағы мәліметтердің дәлдігін тексеруге мүмкіндік берді. Кеменің суреті масттар мен желкендер саны сияқты негізгі құрылымдық ерекшеліктері туралы ақпарат береді. 1514 жылғы кеме тізімімен салыстырғанда, сурет көбінесе дәл екені анықталды. Дегенмен, құрылыстың егжей-тегжейлерін қарастырғанда, Энтони суретші ретінде еркіндік танытқаны байқалады. Суреттегі қару-жарақ көрінеу артық көрсетілген. Су түбіне жақын орналасқан, кормаға қарай бағытталған ауыр зеңбіректер (stern chasers) орлоп палубасындағы зеңбірек тесіктері арқылы орнатылуы мүмкін емес еді, себебі орлоп палубасы болмаған және кеменің осы бөлігінде тік бұрышы (шығымы) өте тік болған. Кеменің бортындағы зеңбірек тесіктерінің саны да дәл емес – ол екі қатарға сәл ығысқан тоғыз тесік бар екенін көрсетеді, ал "Мэри Роза" кемесінің сақталған оң жағындағы басты палубада бір ғана қатарда жеті тесік бар. Бас қамалдың (forecastle) дәлдігін анықтау қиын болды, өйткені оның қалдықтары табылған жоқ; оның қалай болғаны туралы әртүрлі пікірлер айтылды. Бас қамалдың арт жағындағы зеңбіректердің мағынасы түсініксіз болды, бірақ бір теория бойынша, олар кеменің кормасында алға қарай бағытталған, бірақ суретте көрсетілген бұрыштан жасырылған зеңбіректерді толықтыру үшін салынған. Оқ-дәрілер, ұсақ қарулар, садақтар, жебелер, сүңгілер және айқасқыштардың тізімі археологиялық мәліметтермен сәйкес келеді. "Мэри Роза" кемесінің батып кетуіне ең жақын уақытта жасалған дереккөз ретінде, ол археологиялық жоба үшін, әсіресе экипаждың санын бағалауда маңызды рөл атқарды.

Тулар мен әшекейлер

"Антонийдің тізімі" кемелерде қолданылған тулар туралы толыққанды мәлімет береді. Вексиллог Тимоти Уилсонның сөзіне сәйкес, кемелерден желбіреген тулар "Генрих VIII патшаның кемелеріндегі тулар туралы біздегі ең толық мәліметтер көзі болып табылады, себебі олар басқа барлық көздерге қарағанда визуалды жағынан бай". Суреттердегі ең көзге түсетін тулардың бірі – барлық кемелерден әртүрлі санымен желбіреген салтанатты желектер. Бұл тулар, тудың тірегіне жақын жердегі көтеруде, ақ түс фонға салынған Қасиетті Георгийдің қызыл кресімен және жасыл мен ақ түстің жолақты өте ұзын құйрығымен бейнеленген. Олардың барлығында қызыл және жасыл түстер алтынмен, ал ақ түс күміспен (қазір қара түске тотыққан) боялған. Бұл көркемдік тәсіл тулардың желбіреуін көрсету үшін немесе кейде оларды безендіру үшін қолданылатын металл жіп пен бояуды көрсету үшін пайдаланылған. Барлық кемелердің қоршауларында, әсіресе үлкен карактарда және "Галле Субтл" кемесінде, әртүрлі геральдикалық суреттерді бейнелейтін тулардың қатары орналасқан, олардың ішінде ағылшыл патшалық гербі, француз гербінің бір немесе үш лилиясы, Қасиетті Георгий кресі және Генрих VIII-нің монограммасы ("HR") көк түс фонға алтынмен, сондай-ақ Тюдорлар үйінің жасыл және ақ түстері бар. Кемелердегі тулар мен байрақтардың бейнелері геральдикалық және әскери тұрғысынан шамамен дұрыс, бірақ толыққанды сәйкес келмейді. Әртүрлі кемелер арасындағы басқару жүйесі тулардың мачталардағы орналасуында көрініп тұр, бірақ ол жүйелі түрде сақталмаған. 20 ғасырдың геральдисі Джордж Беллю осы геральдикалық суреттердің кейбіреулерін "мүмкін емес" деп сипаттаған, бірақ Уилсон оларды кем дегенде "сенімді" деп бағалаған.