Кіріспе

Жапонияның ядролық қаруға ие болмау саясаты – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияны одақтас күштері басып алған кезде Дуглас Макартур тарапынан қабылданған, ядролық қаруды иеленбеу, өндірмеу және елге әкелмеу қағидаларының үш принципі ретінде кеңінен танымал.

Даму тарихы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Хиросима мен Нагасакидегі атомдық бомбалаулар мен олардың императорлық әскерін таратудан соң, Жапония АҚШ-тың "ядролық шатыры" астына түсті, олар ядролық қару өндірмеу шартымен. Ядролық құралды жасау технологиясы әлемге тарағандықтан, АҚШ Жапонияның ядролық қару жасау мүмкіндігіне қатысты талап қойды. Бұл АҚШ пен Жапония арасындағы қауіпсіздік шартында ресми түрде бекітілді, ол Жапониямен жасалған бейбітшілік шартына қосымша ретінде, АҚШ-қа "Алыс Шығыстағы халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға және Жапонияны сырттан болатын қарулы шабуылдан қорғауға" үшін әскери күштерді орналастыруға рұқсат берді. Шарты 1953 жылы алғаш рет қолданылды, одан кейін советтік МиГ-15 ұшақтарының бірнеше рет жапон әуе кеңістігін бұзуынан кейін Жапония Сыртқы істер министрлігі АҚШ-тың араласуын сұрады.

Қоғамның алғашқы қарсылығы

Жапонияны жаулап алғаннан кейінгі жылдары, Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбалары жапон халқының санасында әлі де жақсы сақталған кезде, қоғамдық пікір ядролық қаруды қолдануға, тіпті жапон жерінде болуына да қарсы болды. Бұл пікірдің куәсі ретінде 1954 жылы АҚШ-тың сутекті бомба сынағынан «Дайго Фукурю Мару» кемесіне кездейсоқ сәуле түсіру оқиғасы кеңінен жарияланды. Оқиға туралы жаңалықтар радиацияға қатысты қоғамдық қорқыныш пен атомдық және ядролық қару сынақтарына қарсы наразылықты тудырды. 1955 жылдың 28 шілдесінде АҚШ Жапониядағы әскери базаларды «Honest Johns» зымырандарымен, яғни атомдық оқ-дәрілермен де жабдықталуы мүмкін конвенциялық зымырандармен жабдықтау ниетін жариялады. Эйзенхауэр әкімшілігі мен Хатояма кабинеті наурыз айынан бері осы зымырандарды орналастыруды жоспарлап келген, бірақ бұл жариялау парламентте ашу-ыза тудырып, халықтың наразылығын оянтты. Оказаки мен Хатояма парламентке зымырандардың жапон аумағында ядролық оқ-дәрілермен жабдықталмайтынын және АҚШ Жапонияға ядролық қару әкелгенге дейін үкіметтің барлық деңгейімен кеңесетінін уәде беруге мәжбүр болды. 1955 жылдың желтоқсанында қабылданған «Атом энергиясы туралы негізгі заңның» мәтіні қоғамдық пікірді бейнелейді, «атом энергиясын зерттеу, дамыту және пайдалануды» тек «бейбіт мақсаттарда» ғана шектейді. Жапонияда ядролық энергия қолданылады. 1957 жылы премьер-министр Нобусуке Киши ядролық қаруға Тыныш мінез-құлық конституциясының 9-бабы техникалық тұрғыдан тыйым салмайтынын, бірақ адамгершілік қағидалар мен халықтың пікіріне сәйкес ұлттық саясат оларды қолдануға және енгізуге тыйым салу керектігін мәлімдеді. (Дегенмен, Конституцияның осы түсіндірмесі де сынға ұшырады.) 1962 жылы премьер-министр Икеда Хаято бұл саясатты қайта растады. Жапон дін басшылары ядролық қаруға қарсы күресті белсенді түрде қолдады – Сока Гаккайдың екінші президенті Хосей Тода 1957 жылдың 8 қыркүйегінде ядролық қаруды толық жою туралы декларация жариялады.

Сатоның "төрт тірек" саясаты

Либералдық-демократиялық партияның (ЛДП) президенті Эйсаку Сато 1964 жылдың желтоқсанында премьер-министр болып сайланды (Қытай ядролық қару қабілетін сынақ жарылысы арқылы көрсеткеннен кейін бір ай өткен соң). Жеке түрде Жапонияның ядролық қаруға ие болуын қолдағанмен, жағдай премьер-министр Сатоны қазіргі стандартты Үш ядролық емес принципті алғаш рет жариялауға мәжбүр етті және ол ядролық қаруды таратпауға қосқан үлесі үшін есте қалады. Ең бастысы, ол Окинава аралын АҚШ-тың оккупациясынан қайтарып алуға ниеттенді. АҚШ-тың ядролық қаруының онда болуына қарсы күшті халықтық наразылықтан туындаған қиындықтарды жеңу үшін Сато Джонсон әкімшілігімен келісімге келді, Окинаваның бақылауын Ядролық қаруды таратпау шартыға (ЯҚТШ) Жапонияның кіруімен алмастырды. Әкімшілігінің ядролық амбицияларына қатысты халықтың күмәнін сейілту үшін Сато 1967 жылы Парламентке Үш ядролық емес принципті ұсынды. 1968 жылы, жапондық әскери қорғаныс опцияларын шектеуін азайту мақсатында, Сато принциптерді (1) бейбіт мақсаттар үшін ядролық энергияны пайдалануды ілгерілету, (2) жаһандық ядролық қарусыздану, (3) ядролық шабуылдан қорғану үшін АҚШ-тың ядролық тиынына сену және (4) Үш принцип негізінде "Төрт тіректі ядролық саясат" ретінде кеңейтті. Атап айтқанда, төртінші тірек "Жапонияның ұлттық қауіпсіздігі басқа үш саясатпен қамтамасыз етілген жағдайларда" принциптерді сақтауға шақырды, бұл жағдайдың өзгеруі Жапонияға ядролық бағдарламаны дамытуға мүмкіндік беруі мүмкін екенін білдіреді. АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуы, Солтүстік және Оңтүстік Корея арасындағы агрессия және Тайвань бұғазындағы шиеленіс аясында бұл ереже Парламентке ядролық опцияның Жапонияның ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төндіретін кез келген қақтығыс күшейген жағдайда қарастырылатынын сендірді. Бұл ядролық қарудан бас тарту саясаты Сато үкіметі тапсырыс берген құпия зерттеудің (1994 жылы жарияланған) нәтижесі болған 1968/1970 жылғы есеппен ішкі тұрғыдан негізделді. Бұл құжат ядролық опцияның техникалық, экономикалық, саяси және халықаралық аспектілерінен толыққанды шығын-пайда талдауын ұсынды. Ақырында, ядролық қарусыздануды жақтаған құжат АҚШ-тың ядролық тиыны сыртқы агрессияны болдырмау үшін жеткілікті деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, Жапонияның ядролық шабуылға өте осалдығы (халық тығыздығы жоғары) және ядролық қару бағдарламасынан кейін халықаралық оқшаулану мүмкіндігі де атап өтілді. Сато принциптерді өзінің маңызды емес деп есептегенімен және оларды орындауға икемді болғанымен, халық пікірі мен қарсы Социал-демократиялық партияның саясатын қабылдауына байланысты ол және ЛДП да оларды ауызша қолдады. 1970 жылы, АҚШ-тың тілегі бойынша, бірақ көп ойланғаннан кейін және бірнеше маңызды шарттармен, Жапония ЯҚТШ-ға қол қойды; ал 1972 жылы, АҚШ-тың ядролық қаруларынан босатылған Окинава Жапонияның басқаруына қайта оралды. Парламент 1971 жылы принциптерді ресми қабылдау туралы резолюция қабылдады, бірақ олар заңға айналмады. Эйсаку Сато 1974 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды, оның көп бөлігі Жапонияның ЯҚТШ-ға кіруіне атсалысқан еңбегі үшін берілді. Нобель лекциясында (Парламентке алғашқы мәлімдемесінің жетінші жылдығында) Сато Үш ядролық емес принципті қайталады және талқылады, сондай-ақ болашақ үкіметтер оларды қабылдайтынына үміт пен сенім білдірді.

Қосымша ықпал ету

Халықтың пікірін анықтау сауалнамалары ядролық қарулануға халықтың басым көпшілігінің қарсы екенін үнемі көрсетіп келеді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ондаған жылдарда болған, тіпті "суық соғыс" аяқталғаннан кейін де осыны дәлелдейтін бірнеше оқиғада айқын көрінеді.

Кобе формуласы

Кобе портын АҚШ флоттары соғыстан кейінгі оккупация кезінде, ол 1974 жылы аяқталғанда, кеңінен пайдаланды. Оккупация барысында Кобе портындағы АҚШ әскери объектілері үнемі халықтың наразылығына түсті. Кобе Жапонияға қайтарылғаннан кейін халықтың ұсыныстары 1975 жылғы 18 наурызда қалалық кеңестің ядролық қаруланған кемелердің портқа кіруіне тыйым салу туралы қаулысына әкелді. АҚШ саясаты ядролық қарудың орналастырылуын нақтыламау және жоққа шығармау тұрғысынан, бұл қаулы Кобе портынан АҚШ әскери-теңіз күштерін шығарды. Ядролық қуатпен жүретін АҚШ кемелерінің болуы және үкіметтің ядролық қаруланған соғыс кемелерін Жапония порттарына кіргізгендігі туралы алаңдаушылықтар (кейін расталды) осы қаулыны үш ядролық емес принциптің алғашқы маңызды қолданылуына айналдырды. Бұл қатаң саясат "Кобе формуласы" деп белгілі болды және оның қабылдалынан бері Жапонияның мыңдаған муниципалитеттері ұқсас ядролық қарусыз қаулыларды қабылдады.

Қарап шығу

Соңғы жылдары жапон саясаткерлері үш ядролық емес қағиданы күмәндандырып, оны талқылауға көбірек ұмтылуда. 1999 жылдың қазан айында Қорғаныс вице-министрі Шинго Нишимура Диетке (бұрынғы сұхбатында айтылғандай), Солтүстік Кореяның қаупін ескере отырып, Жапонияның ядролық қарулануы жөніндегі кең ауқымды пікірталас басталуы керек деп ұсынды. Халықтың наразылығы Нишимураны (Кейдзо) Обучи кабинетінен дереу отставкаға кетуге мәжбүр етті. 2002 жылдың мамыр айында Бас Кабинет хатшысы Синдзо Абэ Кишидің 9-шы бап Жапонияға жеткілікті кішкентай (қатаң қорғанысқа бағытталған) ядролық қаруларға, соның ішінде құрлық аралық баллистикалық зымырандарға (ҚАБЗ) және атом бомбаларына ие болуына кедергі келтірмейтіні туралы байқауын қайталады. Сол жылдың маусым айында Бас Кабинет хатшысы Ясуо Фукуда журналистермен жасырын әңгімелесу кезінде (кейін жауапкершілікті мойнына алды), "ахуал мен қоғамдық пікір Жапонияның ядролық қаруға ие болуын қажет етуі мүмкін" деді. Фукуданың бұл сөздері жорамал болғанымен, жұртшылықтың кеңінен наразылығын тудырды және Хиросимада Фукуданың мәлімдемесінен кейін наразылық акциясы өтті. Біраз уақыттан кейін Фукуда өзінің мәлімдемесін түзетіп, Жапония 9-шы бап бойынша ҚАБЗ-ға ие бола алмайтынын нақтылады. Фукуда отставкаға кетуге мәжбүр болған жоқ; Премьер-министр Джуничиро Койдзуми оның сөздерін "кәйбір елдің негізгі саясаты қайта қарастырылуы мүмкін екенін көрсету ғана" деп сипаттап, үкіметінің принциптерді қайта қарау ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Койдзуми Хиросима мен Нагасакидегі бейбітшілік еске алу рәсімдерінде әрқашан осы принциптерді қайталайды. Жапонияның ядролық емес саясатына бірнеше танымал ғалымдар мен жазушылар, оның ішінде Киото университетінің профессоры Терумаса Наканиси және әдеби сыншы Кадзуя Фукуда ("Voice" журналында "Жапония үшін ядролық декларация" атты мақала жазған) сын айтты. Дегенмен, көптеген жазушылар мен ғалымдар ядролық емес саясатты қолдайды. Жапония ядролық қаруды толық жою мақсатындағы келіссөздерге арналған міндетті келісімге қол қоймауды шешті.