Кіріспе

Ағылшын жылқы өсіру фермасы

Crabbet Arabian Stud, сондай-ақ Crabbet Park Stud деп те аталады, 1878 жылдан 1972 жылға дейін жұмыс істеген ағылшын жылқы өсіру фермасы болды. Оның негізін қалаушылар, Уилфрид Скавен Блант пен Леди Энн Блант отбасы, Таяу Шығыста саяхаттап жүргенде, ең жақсы араб жылқыларын Англияға әкеліп, оларды өсіруді шешті. Олар бұл мақсатта Каир маңындағы Шейх Обайд мүлігін пайдаланды. Олардың қызы, Джудит Блант Литон, 16-шы баронша Вентворт, өліміне дейін ферманы басқарды. 1971 жылы ферма сатылды, бірақ оның тұқымдық желісі 21-ші ғасырда да бүкіл әлемдегі жылқы өсіруге әсер етеді.

Арабияға саяхат

Бланттардың Арабияға жасаған саяхаттары Леди Энннің "Евфраттың бедуин тайпалары" және "Недждке қажынасы" кітаптарында баяндалған, олар оның күнделіктеріне негізделген, бірақ Вильфрид тарапынан көп өңделген. 1877/1878 жылғы қысында олар Алепподан қазіргі Иракқа аттанып, Аназза тайпасының әмірі Фарис, Ферхан және басқа бедуин көшбасшыларының лагерьлеріне жетті. Вильфрид Фариспен қан бауыр болды. 1881 жылы жасаған келесі сапарында олар қазіргі Сауд Арабиясындағы Надждтің ортасына жетті. Осы сапарларда Бланттар сатып алған жылқылардың ішінде 1877 жылғы Рождество күні алынған Даджания атты құлындай бездеулі бие бар; 1878 жылғы жазда Гомусса шейхы мен оның туысынан сатып алынған, кейін Сава патшайымы деп аталған қара ала бие; және Родания атты торы ат болды. Бұл үш жылқы да көптеген ұрпақтар қалдырды. Тайпалар арасындағы байланыстары арқылы Бланттар танымал сұр түсті бие туралы да естіді. Олар оны сатып алу үшін сенімді досы Зейд Саад әл-Мутейриді жіберді; бие Азрек деп аталды және маңызды тұқымдасқа айналды.

Мысыр

Шөл арабтарының Crabbet үшін маңыздылығындай, Египеттің басшысы Аббас-пашаның жинағы да құнды көз болды. Бұл Египет губернаторы Арабия және Сириядан жылқы сатып алды; оның жылқысы Әли Паша Шерифтің жылқы шаруашылығының негізін құрады. Бланттар 1880 жылы Әли Паша Шерифке алғаш рет сапар жасап, 1889 жылы Мезауд атты тоқұлды сатып алды. Леди Анна тоқұл туралы былай деп жазды: "Оның төрт аяғы ақ, тізесінен жоғары, бірақ таң қалдыратындай әдемі." Әли Паша Шериф есейген сайын денсаулығы нашарлап, қаржылық және саяси қиындықтарға тап болды, бұл оның жылқы шаруашылығының құлауына әкелді. 1896 және 1897 жылдары леди Анна аукционда сатылатын бұрын "қасіретті қалдықтар" деп атаған жылқыларды тексеріп, қалған ең жақсы жылқылардың бірнешеуін сатып ала алды. Осы жылқылардың бір бөлігі Бланттарға тиесілі Шейх Обайд асыл тұқымды фермасында, Египетте қалды. Тұқым сарапшысы Розмари Арчердің айтуынша, бүгінгі күні Crabbet тұқымының жылқыларының кейбіреулері қазіргі Египет арабтарына қарағанда Аббас-пашаның қанына ие.

Блнттер тұсында болған қиындықтар

Осы сатып алулардың арқасында Краббет Англиядағы араб жылқысын өсірудің маңызды орталығына айналды. Дегенмен, жол бойында көптеген мәселелер туды. Бланттар көп уақытын Арабияда саяхаттап өткізді және олар кеткен кезде не болып жатқанын білмейтін. Жайылымдар дұрыс күтілмеді, атқоралар мен жайылымдар тазаланбады, биелер апталар бойы жаттығусыз жабылып қойылды. Шейх Обейдінің жылқы зауыты да Бланттар Англияда болғанда жақсы жағдайға түспеді. Мысырдағы жылқыларға немқұрайлы күйеу жігіттер мен маскүнемдер қарап, ыстық күнде көлеңкесіз, сусыз байлап тастады, соның салдарынан көптеген жылқылар өлді. Сонымен қатар, Уилфрид Блант жылқы өсіруде тәжірибесіз болды және араб жылқылары "шөл жағдайында" өмір сүруі керек деп ойлады, яғни азық-түлік пен баспана аз болуы тиіс. Леди Энн оған келіспеді, бірақ 1906 жылы Бланттар ажырасқанға дейін жылқы шаруашылығын жүргізудегі өзінің тиімді әдістерін көрсетіп бере алмады. Сол жылы Уилфридтің сүйіктісі Дороти Карлтон онымен бірге тұра бастады, және Бланттар ресми түрде ажырасуға келісті. Жылқы зауыты екіге бөлінді. Леди Энн Уилфрид жасаған бөлісу туралы келісімге қол қойды. Оған сәйкес, ол Краббет паркін және жылқылардың жартысын өзінде қалдырды, ал ол Какстон фермасын, сондай-ақ Ньюбилдингс деп те аталатын шаруашылықты және қалған жылқыларын алды. Біраз уақыттан кейін Леди Энн Каирдегі Шейх Обейдіге зейнетке шықты, және ол өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. Уилфрид жиі қарыздарын төлеу үшін жылқыларын сатуға мәжбүр болды. Леди Вентворт күйеуі туралы былай деп жазды: "Оның зорлық танытуы және келіспеушілік рухы оны ақырында отбасысынан, көптеген достарынан және бірнеше елден алыстатты. Ол мелодрамаға жақын, күркіреген дауыл мен жарқын эффектілерді ұнататын, театрлық мінезді болды, ал оның шаршаңқылығын хашиш пен морфия да жақсартпады". Леди Энн 1917 жылы қайтыс болды, және оның құрметті атағын жалғыз қызы Джудитке берді, ол Леди Вентворт ретінде танылды. Краббет иелігі Леди Энннің немерелеріне, сондай-ақ Англияда оның әлі де иелігінде болған жылқыларына тиді. Джудит бұрын Уилфрид сатқан жылқылардың бір бөлігін қайта сатып алып, өзінің шағын жылқыларын құрды. Содан кейін Уилфрид жылқы мен жерді тартып алуға тырысты, түнде Краббетке шабуыл жасады және бастапқыда барлық жылқыларды, тіпті оның қызының заңды иелігіндегі жылқыларды да алып кетті. Букра биесі, ұрғашысының тууға жақын болғандықтан, саяхаттауға жарамсыз болды, Уилфридтің бұйрығымен атып өлтірілді.

Леди Вентворттың қарамағындағы Краббет

Леди Уентворттың некесі бақытсыз болды, ол 1923 жылы ажырасты. 1917 жылы Леди Энн Блант қайтыс болғаннан кейін ол анасының атағын алып, 16-шы баронша Вентворт атанды. (Вентворт атағы – Англиядағы ең көне атаулардың бірі, және осы атақ әйел желісі арқылы берілетін санаулы атаулардың бірі.) Ол "Краббет" студиясын басқарған кезде, "Краббет" паркі жалға берілген еді. Студияның өзінде тек сегіз ат қорасы, бірнеше сиыр қорасы және азайтқыш шөптерге толы жайылымдар қалды. Аттарға дұрыс күтім көрсетілмеді, кейбіреулері аштықтан өлді, ал қалғандары қалпына келуге жылдар бойы уақыт кетті. Англияға көшіп келген соң, ол Ханстед Парктегі үйін араб жылқы шаруашылығына айналдыруды шешті. Осы сапардан бастап жылқы сатып алу және жалға алумен ұзақ қарым-қатынас орнады; кейде студиялар қарсыластар, ал кейде серіктестер болды. Кортлендс деген үшінші студия да олармен бірдей деңгейде саналды, және үшеуі Рохэмптон клубындағы сияқты жыл сайынғы көрмелерде бір-бірімен бәсекелесті. 1926 жылы ол тағы да үлкен қаржылық көмек алды, Калифорниядағы танымал Келлог Арабиялық ранчосы, таңғы асқа арналған жармасын өндіретін магнат У.К. Келлог, "Краббет" жылқысын сатып алуға 80 000 доллардан астам ақша жұмсады. Леди Уентворт Уилфредтің "шөл жағдайлары" теориясын, сондай-ақ арабтардың табиғи түрде ірі понилердің мөлшерінде (яғни, кішкентай) болатындығы туралы кең таралған пікірді қабылдамады. Ол алғаш рет арабтардың Роданияның немересі Рижмнің ұрпағынан биік аттар тудыра алатынын дәлелдеді. Бірақ оның араб жылқысын жақсартуға қосқан ең үлкен үлесі – Блант қандық тобын Сковронекпен будандастыруы болды.

Скворнек

Леди Вентворт ата-анасының бастапқы тұқымдық малдарының ұрпақтарын жақсарту үшін қосымша жылқы қажет екенін білді. Сондықтан ол қошқар түсті Дарги атты айғырды, сондай-ақ ең танымал сатып алған сұр түсті Скуронек айғырын қосты. Скуронекті ағылшын суретшісі Уолтер Винанс Польшадағы граф Йозеф Потоцкийге тиесілі Антонинин шаруашылығынан сатып алды, ол 1909 жылы туған еді. Винанс айғырға мініп, оны бірнеше қола мүсіндер жасау үшін үлгі ретінде пайдаланды, содан кейін оны Уэбб Уэреске сатты, ол оны күнделікті пайдалану үшін мініп жүрді, ал кейін Х.В. Мусгрейв Кларкқа сатты. Кларк оны тұңғыш рет көрмеге шығарды және тұқымдық жұмыстарға пайдаланды, осылайша Леди Вентворттың назарына ілікті. Леди Вентворт Скуронекті қалай сатып алғаны туралы мән-жайлар бүгінгі күнге дейін толыққанды түсініксіз. Кларк жылқыны американдық экспорттаушыға сатамын деп ойлаған, бірақ соңғы сәтте экспорт тоқтатылып, Леди Вентворт күтпеген жерден Скуронектің иесі болды. Кларк – бәсекелес араб жылқы шаруасы, ал Леди Вентворт агенттің көмегімен сатып алған болуы мүмкін; егер Кларк оның қызығушылығын білсе, бағаны көтеріп немесе тіпті жылқыны сатудан бас тартуы мүмкін деп қауіптенген. Кларк нәтижеге риза болмады, және екі шаруашы осы айғырды сатып алғаннан кейін біршама суық қарым-қатынаста болды. Граф Потоцкий Скуронекті жас тайынша кезінде бағаламағандықтан, оны 150 фунтқа Винансқа сатқан, бірақ сұр айғыр керемет жылқыға айналып, «Ғасыр аты» атағын алды. Кейін Леди Вентворт Терск шаруашылығынан 250 000 долларлық ұсыныстан бас тарды және бірде «Антиподтардан» «Скуронек, Англия» деген мекенжайға келген телеграмманы алғанын мақтан тұтқан. Краббет тұқымының Скуронекпен будандастырылуы өте сәтті болды, нәтижесінде туған жануарлар Англияда ғана емес, Аргентина, Австралия, Канада, Чили, Дания, Египет, Франция, Германия, Израиль, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Пәкістан, Польша, Оңтүстік Африка, Испания, Ресей және АҚШ-қа экспортталды.

Сковронек даусы

Леди Вентворт Сковронек таза тұқымды (немесе асил) араб екеніне көз жеткізді, оның әулетін және тегін бірнеше сенімді шөлдік дереккөздерге дейін анықтады. Осы себептерге байланысты, кейбір адамдар оның анасы асил емес деп таластады. Бірақ, Яскулканың әулетін зерттеу оның әкесі Рымник және анасы Эпопея (кейде Эпопея немесе Эпопия деп те жазылады) екеуінің де Аббас-паша әскерінен тегін алатынын көрсетті. Дегенмен, осы дауға байланысты, Al Khamsa сияқты кейбір жеке шаруашылықтар Сковронек ұрпақтарын қабылдамайды.

Депрессия, Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі жылдар

1929 жылы 30-дан астам бие өсірілді. Бірақ Ұлы депрессия күшейген сайын, ол Краббет паркіне де әсер етті, Леди Вентворт 1932 жылы 8 тай, ал 1933 жылы 2 тай өсірді. Мал басын азайту үшін 1936 жылы ол Кеңес Одағының Терск тұқымдасына 25 жылқыны, соның ішінде әдемі Сковронек ұлы Насимді сатты. Келлог ранчосына тағы 3 жылқы сату арқылы да асыл тұқымды малдың қаржылық жағдайы жақсарды. Осы кезеңде Леди Вентворт Австралия, Бразилия, Голландия және Португалияға жылқы сатты. Он екі жыл бойы Кови басқаруымен тұқымдық шаруашылық жақсы жұмыс істеді, жиырмадан отызға дейін жылқы және келуші биелер болды; алғаш рет Краббет әулетінің тұқымдары сыртқы селекционерлерге қолжетімді болды. Алайда, 1970 жылдың басында Кови үкіметтің Оңтүстік Лондонды Гатвик әуежайымен және Брайтонмен байланыстыратын M23 тас жолын салуды жоспарлап отырғанын білді. Тас жол ақырында Краббет паркін екіге бөлді, ал жылқы жайылымдарының көп бөлігі құрылысқа кеткеннен кейін, 1972 жылы Кови өкінішпен тұқымдық шаруашылықтың соңғы бөлігін сатты. Бүгінде Краббет паркі – Батыс Сассекс округының Кроули қаласындағы Паунд Хилл ауданындағы тұрғын үйлерден құралған кешен. Көшелердің бірнешесі жылқымен байланысты атаулармен аталады.

Краббет мұрасы

Көбінесе бүгін тірі араб жылқыларының 90% кем емес, өз тегін бір немесе бірнеше жолмен Краббет жылқыларына дейін жатқызады. Бүгінде Австралияда басқа түрлерден араластырылмаған, «таза» Краббет тегінің көп саны бар, және әлемдегі ең жоғары пайызды тікелей және жоғары пайызды Краббет қаны осында кездеседі. Араб жылқыларын өсіретін шағын топ Crabbet қанын сақтауды немесе «тікелей» текті өндіруді жалғастыруда, ал өндірілген барлық жануарлар Crabbet тұқымдасы өсірген немесе сатып алған жылқылардан шыққан. Одан да аз топ Бланттар әкелген немесе өсірген жылқыларға тікелей байланысты қанын сақтайды. Көптеген араб жылқы иелері үшін Crabbet тегі бар жылқылар өте жақсы спорттық қабілеттерімен, тартымды сыртқы түрімен және жақсы мінезімен ерекшеленеді. Олар атқа міну сыныптарында танымал және арабтарға ғана арналған, сондай-ақ барлық түрлерге ашық көптеген ат спорты түрлерінде кездеседі. Краббет жылқыларының ерекше қасиеттері – саулығы, спорттық дене бітімі, жақсы қимылы, берік мінезі және өнер көрсету қабілеті – әсіресе атқа міну жарыстарында, соның ішінде арабтардың басымдығын көрсететін төзімділік жарыстарында, АҚШ-тағы Тевис кубогы және Австралияның Куилти 100 мильдік төзімділік жарысы сияқты 100 мильдік жарыстарда жақсы көрінеді. Краббет жылқысын өсіру «Спорттық жылқы» жарыстарында да танымал, мысалы, дрессаж және секіру, осы жарыстар үшін Араб жылқы қауымдастығы қазір Ұлттық чемпионатты демеушілік етеді. Осылайша, қазіргі заманғы Краббет тегі бар араб жылқысын жеке жылқы иесінің ауласында, қиын-қыстау далалық жерлерде немесе ұлттық жарыстардың ең жоғары деңгейінде кездестіруге болады.