Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы

Парахабдодон (Rhabdodon-ға сіңісті тіс жақындығын білдіретін мағынада) – Маастрихт дәуіріндегі Испанияның Жоғарғы бор кезеңіне жататын Tremp тобынан табылған цинтаозаурин хадрозаврид динозаврлар туысы. Алғашқы қалдықтары Сант-Рома-д’Абелла қазбалы орнынан табылып, Rhabdodon туысына жатқызылды, ал кейін 1993 жылы Pararhabdodon isonensis деп аталып, жеке түр ретінде бөлінді. Белгілі материалға бас сүйектен, көбінесе омыртқалардан алынған әртүрлі посткраниал қалдықтары кіреді. Франциядан алынған қалдықтар, бұрын Koutalisaurus kohlerorum таксоны деп саналған жоғарғы жақ сүйегі, басқа орналасқан жерден алынған қосымша жоғарғы жақ сүйегі, Blasisaurus және Arenysaurus туыстарына жатқызылған материал, сондай-ақ Basturs Poble сүйек қазылымы түрге жатады деп әртүрлі уақытта қарастырылды, бірақ осы жатқызылымдардың барлығы соңғы кезде күмәнді деп танылды. Бұл – қазба жәдітесінен белгілі құс емес динозаврлардың соңғыларының бірі, ол бор-палеоген жойылған оқиғасы кезінде құрып кетті. Бастапқыда материал рабдодонтид динозаврына немесе басқа ұқсас примитивті игуанодонт түріне жатады деп есептелді. Кейінірек қосымша материалдың табылуы оның нағыз хадрозавр екенін көрсетті. Топ ішіндегі орны әлі де даулы болды, 1999 жылы ол Lambeosaurinae тұқымдасына жатады деп ұсынылды, бұл оны Еуропа құрлығынан алғаш рет табылған түр етті. Кейінгі зерттеулер бұл тұжырымға күмән келтіріп, оны примитивті хадрозауроид ретінде жіктеді. 2009 жылы оның шынымен де ламбеозавр екенін, нақтырақ айтқанда, Қытайдан шыққан Tsintaosaurus-тың жақын туысы екенін дәлелдеді. Бұл позиция бірнеше рет расталды, содан кейін оларды қамтитын топ Tsintaosaurini деп аталды. 2020 жылы Arenysaurini тобындағы басқа еуропалық ламбеозаврлармен байланысты басқа позиция ұсынылды.

Сант-Рома-д'Абелла материалдары

Парахабдодонды орнатуға пайдаланылатын үлгілерді қазу 1985 жылдың көктемінде Сант-Рома-д'Абелла (Исона, Лейда, Испания) жерінде (Пиреней тауларындағы) Тремп тобына жататын Таларн формациясында басталды. Бұл жерден 1990 жылы қазба жұмыстары жүргізілген жаңа қалдықтар табылды, ал 1994 жылы типтік жерден қосымша материал жиналды, оның ішінде екі жоғарғы жақ сүйек, екі арқа омыртқасы, толық сакраль, екі бөлшекті қабырға және ішінара ишиум болды. Жаңа материал, ең бастысы, бас және төменгі жақ элементтері (бас сүйегінен алынғандар) Касановас Кладеллас командасының оны базальдық игуанодонт емес, хадрозаурид ретінде қайта жіктеуіне әкелді. Жалпы, типтік жерден табылған белгілі материалдарға мыналар кіреді: сол және оң жақ жоғарғы жақ; бес мойын, бес арқа және бір құйрық омыртқасы; сакраль; бөлшекті қабырға сүйектері; оң жақтың бір ұшы; сол жақтың бір бөлігі, және .

Басқа жерлерден алынған материал

1997 жылғы мақаласында Лоран және әріптестері Францияның оңтүстігіндегі Ода облысының жоғарғы креда дәуіріндегі Ле Бексен учаскесінен табылған қалдықтарды осы туысқа жатқызды. Прието Маркес және авторлар тобы (2013) осы материалды жаңа таксон – Canardia garonnensis құру үшін пайдаланды. Материал бір ғана түрді көрсете ме, әлде екі түрлі түрдің комбинациясы ма деген мәселе талқыланды; бірақ қазіргі таңда бір, өзгермелі түрдің болуы ықтимал деп есептеледі. Географиялық жақындыққа сүйене отырып, материалдың Кутализаврға тиесілі болуы мүмкін деген болжам айтылды, бірақ бұл туыс анықталмаған соң, бұл қайта жіктеуден бас тартты. Содан бері ол уақытша түрде Pararhabdodon туысына жатқызылды. 2020 жылғы артқы аяқ сипаттамасы Pararhabdodon мен Basturs Poble материалы арасындағы айырмашылықты нақтылауға мүмкіндік берді, ал сүйек қазындысының материалы туысқа сәйкес келмейтін жамбас анатомиясын көрсетті. Келесі жылы олар бұл үлгіні сипаттап, оны P. isonensis деп атады және оның стратиграфиялық деңгейінің бірдей екенін мәлімдеді. Прието Маркес 2013 жылы тіс қанатына қайта оралды, әріптестерімен бірге Еуропаның барлық аймандарынан хадрозаврларды қарастырып, зерттеді. Оның соңғы зерттеуінен кейін үлгіні одан әрі дайындау кезінде тіс қанатының ерекшелігі 1990 жылдары алғаш дайындалған кезде үлгіні қайта құру арқылы айтарлықтай арттырылғандығы анықталды. Осыған ұқсас жағдайды көрсеткен Tsintaosaurus үлгілері де ұқсас процестерден бұрмаланған екені анықталды. Дұрыс еместерді түзету нәтижесінде, Лос Ллаус тіс қанаты бірнеше ламбеозавриннің тіс қанатынан ажыратылмайды және Tsintaosaurus-қа ешқандай ерекше байланысы жоқ. Осыған байланысты, үлгіні Pararhabdodon-ға жатқызудың негіздері жойылды және үлгі қазір толығымен анықталмаған ламбеозаврин тіс қанаты деп есептеледі.

Сипаттама

Парахабдодон екі аяқты, төрт аяқты өсімдік жейтін жануар болған. Голотиптік үлгінің шамамен (ұзындығы) болған деп есептеледі. Бұл Парахабдодонның аралда өмір сүргеніне қарамастан, әдетте аралдық карликозбен байланысты, бұл құбылыс басқа еуропалық хадрозаврларда да байқалған; Адиномозавр осыған ұқсас мысал ретінде келтіріледі, ол да шамамен бірдей өлшемде болған. Парахабдодонға қатысты бұл 1999 жылғы зерттеуде айтылған аргументтерге қарсы пікір айтуға негізделген; қазіргі анатомиялық тұрғыдан жоғарғы жақ сүйегі мен жамбас буынының байланысы Lambeosaurinae-де синапоморфия ретінде қарастырылмайды, ол тек жамбастың өзінде кездеседі, бұл түр үшін белгісіз, ал бұрыштық дельтопекторлық қыр тіпті примитивті игуанодонтиандарда да кездеседі. Сонымен қатар, оның тістерінің саны белгілі ламбеозаврлардың тістерінен кем болған. Альберт Прието Маркес және оның әріптестері 2006 жылы осы туды қайта қарастырып, алғаш рет филогенетикалық талдауға енгізді. Осы талдау нәтижесінде ол хадрозаурид емес, хадрозауроид екендігі анықталды, бұл Head бұрын айтқанмен сәйкес келеді. Прието Маркес және авторлардың (2006) кладограммасы төменде сол жақта көрсетілген: