Кіріспе
Эквадор мен Колумбияның кечуа тілі. Кичва (кичва шими, рунашими, сонымен қатар испан кечуасы) – Эквадор мен Колумбияның (Инга) барлық кечуа нұсқаларын, сондай-ақ Перуға дейін таралатын кечуа тілі. Шамамен жарты миллион адам сөйлейді. Ең көп тараған диалектілері – Чимборасо, Имбабура және Канар Таулы кечуасы, олардың көп бөлігі осы тілде сөйлейді. Тіл білімі маманы Альфредо Торероға сәйкес, кичва тілі Кечуа II тобының Солтүстік кечуа тобына жатады.
Kichwa (Kichwa shimi, Runashimi, also Spanish Quichua) is a Quechuan language that includes all Quechua varieties of Ecuador and Colombia (Inga), as well as extensions into Peru. It has an estimated half million speakers. The most widely spoken dialects are Chimborazo, Imbabura and Cañar Highland Quechua, with most of the speakers. Kichwa belongs to the Northern Quechua group of Quechua II, according to linguist Alfredo Torero.
Шолу
Кичва синтаксисі оңтүстік кечуаға қарағанда грамматикалық жағынан жеңілдетілген, бұл Эквадордың инкаларға дейінгі тілдерімен ішінара креолизациялануының нәтижесі болуы мүмкін. Бірыңғай орфографиясы бар (Кичва Унифицирован, Шукьячиска Кичва) стандартталған тіл әзірленді. Ол Чимборазоға ұқсас, бірақ осы диалектке тән кейбір фонетикалық ерекшеліктерінен айырылған. Кичва тілінің ең алғашқы грамматикалық сипаттамасын 17 ғасырда иезуит миссионері Эрнандо де Алкосер жазған.
Тілдерді стандарттау мен екі тілді білім берудің алғашқы шаралары
Тілші Артуро Муюлеманың айтуынша, кичва тілін мемлекеттік мектептерде оқытудың алғашқы қадамдары 1940 жылдары, Долорес Какуанго Кайамбеде бірнеше үнді мектептерін құрған кезде басталған. Кейіннен үнді ұйымдары 1970 және 1980 жылдары кичва тілінде білім беру үшін өздігінен басқарылатын мектептер құрды (Muyulema 2011: 234). Муюлеманың сөзінше, Каими Нюканчик Шимую Панка, Нюканчик Ллактапак Шими, Нюканчик Каусайманта Ячайкуна және Антисую Пунасую сияқты әдеби туындылар кичва тілінің стандартизациясына түрткі болды. Бұл жобаны DINEIB (Ұлттық екі тілді мәдени білім беру басқармасы) бастады. Содан кейін ALKI (Кичуа тілі академиясы) жаңа әліпби жасады. Ол 21 әріптен тұрады: үш дауысты (a, i, u); екі жартылай дауысты (w, y); және 16 дауыссыз (ch, h, k, l, ll, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, ts, z, zh), – делінген Муюлеманың «Presente y Futuro de la lengua Quichua desde la perspectiva de la experiencia vasca (Kichwa sisariy ñan)» мақаласында (Muyulema 2011: 234). Кейін тілші Фабиан Потоси Эквадор Білім министрлігінің қолдауымен басқа ғалымдармен бірлесіп 2009 жылы «Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu» үлкен және толыққанды сөздігін жариялады.
Қосындылар
+Имбабура кичва дауыссыз дыбыстарыЕкі еріндікАльвеолярлықТіл ұшының арт жағы/ЖақырғышТіл ұшы/ЖақырғышВелярлықКөмекейлікМұрындықТоқтаулыДыбысталуыФрикативтіЖақындықдыбысТілдік
only occurs rarely phonemically, and is mostly an allophone of Affricate sounds , are often voiced after nasal sounds as is often heard as before a front vowel Sounds , are heard in free variation as fricatives A combination can be heard as
+Chimborazo Kichwa consonantsBilabialDental/AlveolarPost alv./RetroflexPalatalVelarGlottalNasal StopAffricateFricativeRhoticApproximant
is heard as before a velar consonant. can be heard as fricatives before a voiceless obstruent, and before a voiced obstruent.
тек фонемалық жағынан сирек кездеседі және көбінесе дыбысталуы дыбыстарының аллофоны болып табылады, көбінесе мұрын дыбыстарынан кейін дауысталып естіледі, ал алдыңғы дауысты дыбыстардың алдында естіледі. Дыбыстар бос түрде фрикативтер ретінде естіледі. дыбыссыз кедергі алдындағы фрикативтер ретінде және дауысты кедергі алдындағы фрикативтер ретінде естіледі.
only occurs rarely phonemically, and is mostly an allophone of Affricate sounds , are often voiced after nasal sounds as is often heard as before a front vowel Sounds , are heard in free variation as fricatives A combination can be heard as
+Chimborazo Kichwa consonantsBilabialDental/AlveolarPost alv./RetroflexPalatalVelarGlottalNasal StopAffricateFricativeRhoticApproximant
is heard as before a velar consonant. can be heard as fricatives before a voiceless obstruent, and before a voiced obstruent.
+Чимборасо кичва дауыссыз дыбыстарыЕкі еріндікТіс/АльвеолярлықТіл ұшының арт жағы/ЖақырғышЖақырғышВелярлықКөмекейлікМұрындықТоқтаулыДыбысталуыФрикативтіТілдікЖақындықдыбыс
only occurs rarely phonemically, and is mostly an allophone of Affricate sounds , are often voiced after nasal sounds as is often heard as before a front vowel Sounds , are heard in free variation as fricatives A combination can be heard as
+Chimborazo Kichwa consonantsBilabialDental/AlveolarPost alv./RetroflexPalatalVelarGlottalNasal StopAffricateFricativeRhoticApproximant
is heard as before a velar consonant. can be heard as fricatives before a voiceless obstruent, and before a voiced obstruent.
ал велярлық дауыссыз дыбысының алдында естіледі. дыбыссыз кедергі алдында фрикативтер ретінде және дауысты кедергі алдында фрикативтер ретінде естіледі.
only occurs rarely phonemically, and is mostly an allophone of Affricate sounds , are often voiced after nasal sounds as is often heard as before a front vowel Sounds , are heard in free variation as fricatives A combination can be heard as
+Chimborazo Kichwa consonantsBilabialDental/AlveolarPost alv./RetroflexPalatalVelarGlottalNasal StopAffricateFricativeRhoticApproximant
is heard as before a velar consonant. can be heard as fricatives before a voiceless obstruent, and before a voiced obstruent.
Диалектілері
Миссионерлік ұйым FEDEPI (2006) Эквадордағы кечуа тілінің сегіз диалектісін тізімдейді, оларды "Ерлер екі күн ішінде келеді" деген мысалмен көрсетеді. Ethnologue 16 (2009) тоғыз диалектіні тізімдейді, олардың ішінде Каньяр мен Ложа Таулық кечуасын ажыратады. Төменде осы диалектілердің салыстыруы, сондай-ақ Стандартты (эквадорлық) кичуа және Стандартты (оңтүстік) кечуа тілдері келтірілген:
Диалект | ISO коды | СИЛ (FEDEPI) бойынша сөйлейтіндер саны | Орфография (SIL немесе ресми) + | Айтылу ескертпелері
---|---|---|---|---
Имбабура | [qvi] | 300,000 (1,000,000) | ll = |
Кальдерон (Пичинча) | [qud] | 25,000 | ll = |
Саласака | [qxl] | 15,000 | ll = |
Чимборазо | [qug] | 1,000,000 (2,500,000) | ll = |
Каньяр–Ложа | [qxr][qvj] | (200,000) qxr: 100,000 qvj: 15,000 | |
Тенналанд Төменгі | [quw] | 5,000 (10,000) | |
Наполанд Төменгі | [qvo] | 4,000 (Эквадор) & 8,000 (Перу) (15,000) | |
Солтүстік Пастаза | [qvz] | 4,000 (Эквадор) & 2,000 (Перу) (10,000) | |
Стандартты кичуа | — | Чай карикунака ишкай пуналлалапими шамунка. | |
Стандартты оңтүстік кечуа (кхичва) | — | | |
Музыка
Эквадордың "Los Nin" тобы кичва және испан тілдерінде рэп орындайды және халықаралық гастрольдерде болды. Бұл топ Отавало қаласынан шыққан, ол қала дәстүрлі музыкасымен әйгілі. Эквадорлық "Yarina" тобы кичва және испан тілдерінде орындалған "Nawi" альбомымен 2005 жылғы "Native American Music Awards" сыйлығында "Ең үздік әлемдік музыка жазбасы" номинациясын жеңіп алды. Эквадор диаспорасында "Kichwa Hatari" радиостанциясы АҚШ-та кичва тілін, музыкасын және мәдениетін қайта жандандыруға жұмыс істейді.