Кіріспе
Сириядағы адам құқықтары жағдайы әлемдегі ең нашар жағдайлардың бірі болып саналады және БҰҰ, Human rights Watch, Amnesty International сияқты халықаралық ұйымдар тарапынан жаһандық деңгейде айыпталып келеді. Азаматтық бостандықтар, саяси құқықтар, сөз бостандығы және жиналыс бостандығы Башар әл-Ассадтың Баас үкіметі тұсында дерлік жоқ. Freedom House ұйымы 1973 жылдан бері жариялап келе жатқан "Әлемдегі еркіндік" атты жылдық есебінің 50-ші басылымында Сирияны "Еркін емес" елдердің арасында "Ең нашарсы" деп белгілейді. Есепте Сирия ең төменгі ұпай (1/100) алған екі елдің бірі ретінде көрсетілген. 1963 жылғы әскери комитет жасаған төңкерістен кейін, нео-Баасшылар билікке келгеннен бастап, Сирия Баас партиясы тоталитарлық мемлекет құрды. 1970 жылғы төңкеріспен аяқталған партия ішіндегі билік күресінен кейін, генерал Хафез әл-Ассад Сирия президенті болды, осылайша Ассад отбасының мұрагерлік диктатурасын орнатты. Биліктің алпыс жылдық кезеңінде қауіпсіздік органы Баас партиясынан немесе үкіметтен тәуелсіз барлық әлеуметтік, саяси және экономикалық топтарды тыйым салып, мемлекеттің барлық ұйымдарға толық монополиясын қамтамасыз етті. 1963 жылдан 2011 жылдың сәуір айына дейін төтенше жағдай күшіне енді, бұл қауіпсіздік күштеріне бейбіт тұрғындарды, соның ішінде саналы түрде қарсылық білдіргендерді кез келген себепсіз тұтқындау және ұстауға кең өкілеттік берді. Тәуелсіз сот жүйесі жоқ, өйткені барлық судьялар мен прокурорлар Баас партиясының міндетті мүшелері болуы керек. Қарулы күштердің азаматтарды кез келген уақытта тұтқындау және сотқа беру құқығы бар. Билік адам құқықтарын қорғаушыларды және үкіметті сынағандарды мазақтау және түрмеге жапқан деп айыпталады. Сөз бостандығы, қауымдастықтар мен жиналыстар қатаң бақыланады, ал этникалық азшылықтар дискриминацияға ұшырайды. 2000-шы жылдардың басында адам құқықтарын жақсартуға әкелмеген экономикалық либерализацияның алғашқы кезеңінен кейін, Башар әл-Ассад көптеген зиялылар мен мәдени қайраткерлерді түрмеге қамап, Дамаск көктемінің аяқталуына себеп болды. 2011 жылы Араб көктемінің басталуымен елдегі адам құқықтары жағдайы әлемдегі ең нашар жағдайлардың бірі болып қала берді, бұл кез келген себепсіз тұтқындаулармен, жасырын полицияның жаппай бақылауымен және күрдтер сияқты этникалық азшылықтарды жүйелі түрде қуғындаумен сипатталды. Үкімет 2011 жылғы Сирия революциясына қарсы күрес және одан кейінгі азаматтық соғыс кезінде жасалған соттан тыс өлімдер, азаптау, зорлау, кез келген себепсіз қамауға алу, этникалық тазалау, геноцид, қырғын, мемлекеттік терроризм және мәжбүрлі түрде жоғалып кету сияқты адамзатқа қарсы қылмыстарға кінәлі. Үкімет сонымен қатар өз халқына қарсы көптеген химиялық шабуылдар жасады.
The situation for human rights in Syria is considered one of the worst in the world and has been globally condemned by international organizations like the United Nations, Human rights Watch, Amnesty International, Civil liberties, political rights, freedom of speech and assembly are virtually non existent under the Ba'athist government of Bashar al Assad; which is regarded as "one of the world's most repressive regimes". The 50th edition of Freedom in the World, the annual report published by Freedom House since 1973, designates Syria as "Worst of the Worst" among the "Not Free" countries. The report lists Syria as one of the two countries to get the lowest possible score (1/100). Since the 1963 coup d'etat by its Military Committee that propelled the neo Ba'athists to power, the Syrian Ba'ath party has operated a totalitarian state in Syria. Following a period of intra party power struggles that culminated in the 1970 coup, General Hafez al Assad became the Syrian President; establishing a hereditary dictatorship of the Assad family. During the six decades of its rule, the security apparatus has banned all social, political and economic groups independent of the Ba'ath party or the regime; ensuring that the state has total monopoly over all forms of organizations. A state of emergency was in effect from 1963 until April 2011, giving security forces sweeping powers of arbitrary arrests and detentions of civilians; including prisoners of conscience. There is no independent judiciary, as it is mandatory for all judges and prosecutors to be approved members of the Ba'ath party. The armed forces has the power to arbitrarily arrest civilians and put them to trial. The authorities have been accused of harassing and imprisoning human rights activists and other critics of the government. Freedom of expression, association and assembly are strictly controlled, and ethnic minorities face discrimination. After an initial period of economic liberalization that failed to improve human rights in the early 2000s, Bashar al Assad launched a string of crackdowns that imprisoned numerous intellectuals and cultural activists; thereby ending the Damascus Spring. At the onset of the Arab Spring in 2011, the country's human rights situation remained among the worst in the world; characterized by arbitrary arrests, mass surveillance by the dreaded secret police and systematic repression of ethnic minorities, such as the Kurds. The government is guilty of crimes against humanity based on witness accounts of deaths in custody including extrajudicial executions, torture, rape, arbitrary detentions, ethnic cleansing, genocides, massacres, state terrorism and forced disappearances during the crackdown against the 2011 Syrian Revolution and the ensuing Civil War. The government has also conducted numerous chemical attacks against its own civilians.
Француз билігі (1920-1946 жылдар)
1920 жылдардың басынан 1946 жылға дейін Сирия мен Ливан Францияның мандатында болды, бұл мандат 1923 жылғы 29 қыркүйекте Ұлттар Лигасы тарапынан ресми ратификацияланды. Осы кезеңдегі адам құқықтарына қатысты мәселелердің бірі – мандаттың оңтүстік бөлігіндегі дербес мемлекетте друздарға қатысты колониалистік тәртіп болды, себебі ондағы тұтқындар мен шаруалар көбінесе мәжбүрлі еңбекке тартылды. Ұлы көтеріліс кезінде француз әскерлері Дамаск қаласын және айналасын қоршап алып, кем дегенде 7000 көтерілісшіні өлтірді және 100 мыңнан астам бейбіт тұрғынды қоныстан ығыстырды. Билік, үкіметке қарсыларға қорқыту мақсатымен, Дамаск қаласының орталық алаңдарында және Сирияның ауылдарында мүшеленген денелерді көпшілікке көрсетті. 1926 жылы Дамаск әскери соты 355 сириялықты қорғаушысыз-ақ өлім жазасына кесті. Жүздеген сириялықтар соттан тыс өлім жазасына кесілді, түрлі мерзімге түрмеге жабылды және қатаң еңбекпен өмір бойына сотталды. Бұған қоса, осы кезеңде Назиқ әл-Абид сияқты жетекшілердің бастауымен Сирия әйелдерінің құқықтары үшін күрескен ұйымдар өздерін нығайта бастады.
1948 жылдан кейін
Сириядағы яһудилер, әсіресе 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан бері кемсітілуде. 1948 жылы яһудилерге елден кетуге және мүліктерін сатуға тыйым салынды. 1953 жылы яһудилердің барлық банк шоттары тоқтатылып, мүліктері тәркіленді. 1954 жылы яһудилерге уақытша эмиграциялауға рұқсат берілді, бірақ олар барлық мүліктерін үкіметке беруге міндетті болды.
Баас дәуірі: 1963 - қазіргі уақыт
1963 жылы Сирия Баас партиясы әскери комитеті жасаған төңкеріс президент Назим әл-Қудси басқаратын Сирияның екінші республикасын құлатты, бұл ондаған жылдарға созылған Баас үкіметтігіне жол ашты. Жаңа режим мүлікті ірі көлемде тартып алу, жер мен байлықты мемлекеттік басқару арқылы қайта бөлу, жаппай цензура, тәуелсіз баспа орталықтарын жою, банктерді, білім беру жүйесін және өнеркәсіпті мемлекеттік меншікке алу сияқты әлеуметтік инженерия саясатын жүзеге асырды. Барлық басқа саяси партиялар таратылып, төтенше жағдай жарияланды, бұл әскерилерге кең өкілеттік берді және елді полициялық мемлекет ретінде басқаруға мүмкіндік берді. Азаматтық қоғам мен бюрократия тазартылды, әскер партияға адал адамдармен толықтырылды. Сириялық Баасшылар Акрам Хавранидің марксизмді ұстанатын Араб социалистік партиясынан күшті ықпал алды. 1964 жылдың наурыз айында яһудилерге өздерінің туған қалаларынан тыс жерлерге саяхаттауға тыйым салынды. Яһудилерге үкімет пен банктерде жұмыс істеуге, жүргізуші куәлігін алуға және мүлік сатып алуға рұқсат берілмеді. Яһудилерге елден шығуға тыйым салынғанымен, кейде олар сауда немесе медициналық мақсаттармен шетелге баруға рұқсат алатын. Елді тастап кетуге рұқсат алған яһудилер 300-1000 доллар көлемінде кепілдік және олардың қайтып оралуын қамтамасыз ету үшін кепіл ретінде отбасы мүшелерін қалдыруға міндетті болды. Дамасктегі яһуди зиратының үстінен әуежайға баратын жол салынды, яһуди мектептері жабылып, мұсылмандарға берілді. Дамасктағы яһуди ауданына құпия полиция қызметкерлері үнемі бақылау жасап отырды, олар синагог қызметтерінде, тойларда, бар мицваларда және басқа да яһуди жиындарында болды. Құпия полиция сириялық яһудилер мен шетелдіктер арасындағы байланысты мұқият бақылап, яһуди қауымының әрбір мүшесі туралы мәліметтерді жинады. Яһудилердің телефондары тыңдалды және пошталары құпия полициямен оқылды. 1967 жылы Израильдің жеңіске жеткеннен кейін шектеулер одан әрі күшейтілді, және Қамышлыда 57 яһуди погромда қаза тапқан болуы мүмкін. Соғыстан кейін Дамаск, Алеппо және Камишли қауымдары сегіз ай бойы үй қамауында болды. Алты күндік соғыстан кейін көптеген яһуди жұмысшылары жұмыстан босатылды. 1970 жылы қарсы Баас фракцияларын төңкеріс арқылы тазартудан кейін генерал Хафез әл-Асад Баас партиясының толық үстемдігін орнатты және өзінің жеке басына құлшыныспен байланысты диктатура құрды. Асадтың полициялық мемлекетінің құрылымы Баас партиясы ұйымы, Баас элиталарымен және Асад отбасының алавит адалдарымен толықтырылған Сирия әскери мекемелеріне негізделген. Хафез Сирияны үш он жыл бойы темір қауырсынмен басқарды, цензурадан бастап, жаппай өлтірулер, жер аудару және азаптау сияқты мемлекеттік террордың қатыгез әдістерін қолданды, олар азаматтық тұрғындарға ұжымдық түрде қолданылды. 1982 жылы Хафез әл-Асад Хама қаласындағы Мұсылман бауырластарының көтерілісіне жауап ретінде жарымәскери күш жіберіп, Хама трагедиясы кезінде балалар, әйелдер мен қарттарды қоса алғанда 10 000 мен 55 000 аралығында бейбіт тұрғындарды өлтірді. Асадтың билігіндегі мемлекеттік зорлық-зомбылық әйелдерге бағытталды, оларды кемсітуге және жыныстық негіздегі зорлық-зомбылыққа ұшыратты. 1980 мен 2000 жылдар аралығында 17 000-нан астам сириялық азамат Сирия режимі тарапынан күштеп жоғалып кетті. Ливанды басып алу кезінде көптеген ливандықтар, палестиналықтар және басқа араб азаматтары жоғалып кетті. Осы кезеңде Сирия түрмелері мен әскери ұстау орталықтарында 35-тен астам азаптау әдістері қолданылғаны хабарланды. Amnesty International ұйымы жариялаған 1983 жылғы есепте Асад режимі күдікті диссиденттерді жаппай өлтіргені және ар-ождан тұтқындарын кеңінен азаптағаны көрсетілді. Сирия түрмелеріндегі түрлі азаптау әдістеріне электр тогымен өлтіру, өртеу, жыныстық зорлық-зомбылық, кастрация және т.б. жатты. 2000 жылы Башар әл-Асад әкесінің қайтысынан кейін Сирияның Баас партиясының тоталитарлық жүйесін мұра етті. Оның режимі Хафез әл-Асадтың режимінен гөрі одан да жүйелі зорлық-зомбылық пен қуғын-сүргінмен сипатталды. Бұл Башардың қауіпсіздік және саяси істердегі тәжірибесіздігіне, сондай-ақ оның отбасылық режимінің амандығына қатысты жеке қауіпсіздігіне байланысты деп есептеледі. 2006 жылғы Freedom House есебінде Сирия азаматтық және саяси бостандықтарды шектеудегі ең нашар елдердің қатарында болды, екі өлшемде де ең төменгі балл алды. 2023 жылы Freedom House 210 елдегі "Әлемдегі еркіндік" жылдық есебінде Сириядағы адамдардың саяси құқықтарына қол жеткізу деңгейін ең төмен деп бағалады. Сирия саяси құқықтар бойынша "3" рейтингін алды – 1-ден 7-ге дейінгі шкаласы бойынша төмендеп, Оңтүстік Судан мен Батыс Сахарамен бірге, және Сирия "Еркіндіксіз" деп бағаланды. 2022 жылдан бері Сирия есептегі ең төмен рейтингті ел болып табылады. 2008 жылғы АҚШ Мемлекеттік департаментінің адам құқықтары жөніндегі есебінде Сирия үкіметінің "адам құқықтарына құрметі нашарлағандығы" айтылды. Қауіпсіздік күштерінің қызметкерлері адамдарды әділ себепсіз тұтқынға алып, ұзақ мерзімді сотқа дейінгі және байланыссыз ұстауға алып, тұтқындар мен ұсталғандарды азаптап, дене күші қолданды. Үкімет сөз бостандығына, баспасөз бостандығына, жиналыс және қауымдастық бостандығына қатысты маңызды шектеулер салды, үкіметтік жемқорлық атмосферасында. Arab Press Network мәліметінше, "жалпы репрессивті саяси ахуалға қарамастан", 2007 жылғы сайлауларда "позитивті өзгерістердің белгілері" байқалды. 2008 жылғы Reporters Without Borders есебінде "Журналистер Адр түрмесіне тасталудан қорқып, өте мұқият цензурадан өтуге мәжбүр" делінген. 2009 жылы Сирия Freedom House ұйымының "Ең нашарларының ішіндегісі" бөліміне енгізілді және саяси құқықтар бойынша 7, азаматтық бостандықтар бойынша 6 рейтинг алды. Human Rights Watch мәліметінше, 2009 жылға қарай Сирияның нашар адам құқықтары жағдайы "әрі қарай нашарлаған". Билік саяси және адам құқықтарын қорғайтын белсенділерді тұтқынға алды, веб-сайттарды цензуралады, блогерлерді ұстады және саяхатқа тыйым салды. Сирияның көптеген қауіпсіздік органдары әлі де сот ордерсіз адамдарды ұстап отыр. Ешқандай саяси партияға рұқсат берілмеді және 1963 жылы енгізілген төтенше жағдай күшінде қалды. 2011 жылғы Сирия революциясының басталуынан кейін Асад режимі және оның шетелдік қолдаушылары ел бойынша күш салған қатыгез зорлық-зомбылық пен мемлекеттік терроризмдің масштабы бұрын-соңды болмаған, Араб көктеміне қарсы шыққан басқа араб автократтарының әрекеттерін де асып түсті. Ол тіпті Хама трагедиясы кезінде Хафез әл-Асадтың салған қатыгез зорлық-зомбылықты да асып түсті. Қарулы қарсылықты басып тастау үшін тозаңды жер саясатын ұстанды, Башар Сирияның азаматтық, мәдени және экономикалық инфрақұрылымының көп бөлігін қиратты. Әкесінен айырмашылығы, Башар көптеген сириялық азаматтарды өлтірді және сонымен қатар Ресей және Иран сияқты шетелдік актерлерге қатысты саяси тәуелсіздігінің маңызды бөлігінен айырылды. 2023 жылға қарай Сирия аумақтың үштен бірінен астамы Баас режимінің бақылауынан тыс қалды. 2017 жылдың сәуір айында АҚШ Әскери-теңіз күштері Сириядағы азаматтарға химиялық қару қолданған әуе базасына зымырандық шабуыл жасады. Бұл шабуыл 2017 жылғы Шайрат зымырандық шабуылы ретінде белгілі. 2018 жылы АҚШ, Франция және Ұлыбританиядан құралған коалиция күштері Сириядағы бірқатар әскери шабуылдар жасады.
Сот процесі
Сирияда еріксіз тұтқындау, әділетсіз сот процестері және күдіктілерді ұзақ мерзімге қамауда ұстаудың ұзақ тарихы бар. Мыңдаған саяси тұтқындар әлі де қамауда отыр, олардың көпшілігі тыйым салынған «Мұсылман бауырластығы» мен Коммунистік партия мүшелері. 2020 жылғы 18 қыркүйекте Нидерланды Сирия президенті Башар Асадты азамат соғысы кезінде жасалған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін жауапқа тартуды талап етті. Нидерланд шенеуніктері Сирия режиміне қолданылатын заңдық шаралар туралы хабарлама жіберді және Сирия үкіметінің БҰҰ аясында келіссөздер жүргізбеуіне байланысты Халықаралық сотқа шағым түсірді.
Азаптау
2016 жылдың тамызында Amnesty International Сирия үкіметінің түрмелеріндегі азаптау мен нашар қарым-қатынас мәселесін қарастыратын, адамзатқа қарсы қылмыстарға тең келетін баяндама жариялады. 2011 жылдың наурыз айынан бері Сирияда қамауда 17 723 адам қаза тапты, бұл ай сайын 300-ден астам өлімге тең. Баяндамаға сәйкес, үкімет күштері қарсыластарын қорқыту үшін азаптауды пайдаланған. Бірақ қазір олар оны оппозиция мүшелеріне қарсы жүйелі шабуылдың бір бөлігі ретінде қолданып жатыр. Кейбір аман қалғандардың куәліктеріне қарағанда, тұтқындарды адамгершіліксіздендіру мақсатымен түрлі азаптауларға ұшыратқан, ал көп жағдайда оларды өлтірген. Amnesty International осы қылмыстарға кінәлілердің әділет алдына тартылуы керек деп мәлімдеді. Седная түрмесінде ғана 2011-2015 жылдар аралығында 13 000-ға жуық тұтқын жасырын түрде, көбінесе жаппай дарға асу арқылы сотсыз өлім жазасына кесілді. Бұл Ассадтың өзінің билігіне қарсылықты жоюға бағытталған әрекетінің бір бөлігі болды. 2020 жылдың 6 шілдесінде Сирия үкіметінің түрмелеріндегі тұтқындардың отбасылары медиа-графикада өздерінің қайтыс болған туыстарының суреттерін тапты. Суреттерді түсірген фотограф, «Цезарь» атты құпия агент, бұрынғы сот-медициналық полиция қызметкері болды. Бұл суреттер 2013 жылы Сириядан жасырын шығарылған ондаған мың азаптау құрбандарының суреттерінің ішіндегі бірі еді. Сонымен қатар, көптеген еуропалық азаматтар да азаптау құрбандарының арасында екені анықталды. 2014 жылғы «Цезарь» есебі Сирияның әскери түрмелерінде болған қорқынышты оқиғалардың фототүсірілімдерін жариялады. Есепте 11 000 тұтқынның азапталған немесе мүшелері кесілген 55 000 сандық суреті тіркелді. Әскери тұтқында ұсталған сириялықтарға жасалған азаптаулар туралы айта келе, әскери дезертир Цезарь былай деді: «Олар бір-екі күн емес, ұзақ айлар бойы азапталғаны анық болды. Олар әлсіз денелер, тек қаңқалар ғана еді. Көптегендерінің көздері ойылып алынған. Денелеріндегі қара дақтардан электр тогының соққанын байқауға болады. Оларды ұру үшін үлкен кабельдер мен белбеулер қолданылды. Біз осы адамдардың денесінде азаптаудың барлық түрлерін көре алдық. «Азаптаудың барлық түрлері», бірақ көздері ойылып алынған адамдардың жағдайы, ақпарат алу үшін қаншалықты қиындықтар жасалғанын көзге елестетеді. 2013 жылға қарай мәйіттер моргтарды толтырып, әскери госпитальдің тұрақ алаңына төгілді». Голландия Сыртқы істер министрлігі жеке мәлімдемесінде Башар Ассадты Сирия халқына қарсы ауқымды түрде адам құқықтарын өрескел бұзу, соғыс қылмыстары мен адамдық емес тактика қолдануда айыптады. Бұл бірлескен сот процесі Ресейдің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде Башар Ассадты Халықаралық қылмыстық сотта соттауға бағытталған қадамдарды тоқтатып, бірнеше рет вето құқығын қолданғаннан кейін басталды.
Дінге деген еркіндік
Конституцияда дін еркіндігі қарастырылған. Алайда, Үкімет осы құқықты шектейді. Ресми мемлекеттік дін болмаса да, Конституция президенттің мұсылман болуын талап етеді және ислам шариатының кеңейтілген түрі – исламдық құқық заңнаманың басты көзі болып табылады деп белгілейді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің "2007 жылғы Халықаралық діни бостандық жөніндегі есебіне" сәйкес, Конституция діни обрядтар қоғамдық тәртіпті бұзбаса, сенім мен діни амалдарды жүзеге асыру бостандығын қамтамасыз етеді. Есепте Сирия Үкіметінің барлық топтардың, оның ішінде діни топтардың қызметін қадағалап, діни топтар арасындағы қарым-қатынасқа қауіп тудырады деп санайтын дін аударуды (прозелитизмді) ұстамағаны айтылады. Бұл есепте Үкіметтің "Ехоба куәгерлеріне" қатысты кемсітушілік жасағаны және діни топтар арасында кейде ұсақ-түйек дау-жанжалдар туып жатқаны туралы хабарлар келгені де көрсетілген. Осы дау-жанжалдардың кейбіреуі діни көзқарасқа емес, экономикалық бәсекелестікке байланысты екені де атап көрсетілген. Демократиялық реформалардың нәтижесінде қазіргі уақытта қудалауға ұшырап отырған исламист қозғалыстар діни азшылықтарды қанауға ұшыратуы мүмкін деген алаңдаушылық діни азшылықтардың арасында бар. Сирияның сунниттері алавиттер басымдығы бар "Баас" партиялық аппаратынан ауыр кемсітуге ұшырайды, себебі билік элитасы оларды Сирия оппозициясымен байланыстырады. Осының салдарынан, Сирия азамат соғысы кезінде "Баас" режимі жасаған қатыгездік пен соғыс қылмырының көп бөлігін Сирияның суннит қауымы бастан өткерді.
Sharia Islamic law, is a principal source of legislation. According to the U. S. Department of State's "International Religious Freedom Report 2007", the Constitution provides for freedom of faith and religious practice, provided that the religious rites do not disturb the public order. According to the report, the Syrian Government monitored the activities of all groups, including religious groups, discouraged proselytism, which it deemed a threat to relations among religious groups. The report said that the Government discriminated against the Jehovah's Witnesses and that there were occasional reports of minor tensions between religious groups, some attributable to economic rivalries rather than religious affiliation. There is some concern among religious minorities that democratic reforms will result in oppression of religious minorities by Islamist movements that are now repressed. Syrian Sunnis are subject to heavy discrimination from the Alawite dominated Baathist apparatus; since the regime elites associate them with the Syrian opposition. As a result, Syria's Sunni community has suffered the vast majority of the brutalities and war crimes perpetrated by the Ba'athist regime during the Syrian Civil War.
Әйелдер құқықтары мен ЛГБТ құқықтары
Сирия режимі әйелдерді үнсіз қалдыратын әкімшілік шаралар арқылы және оларға қатысты саяси зорлық-зомбылықты пропорционалды емес түрде қолдану арқылы кемсітеді. Жыныстық зорлық-зомбылық ұзақ жылдар бойы халықтың бағынуын қамтамасыз ету үшін режимнің стратегиясы болып келген. Сирия азаматтық соғысы кезінде Асад режимі мен Баас күштері жаппай зорлауды үлкен ауқымды соғыс тактикасы ретінде қолданды. Саяси және діни негізде әйелдерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық режимнің әскери стратегиясының маңызды бөлігі ретінде сипатталды. Сунниттерге қарсы "Шабиха" және Асадты қолдайтын басқа да "өлім жасақтары" осы саясатты діни негізде суннит әйелдер мен қыздарға қарсы жүзеге асырады. Оппозицияға көзқарасы бар деген күдікпен ұсталған көптеген әйелдер Баас жарымәскери күштері тарапынан ұрланып, мемлекеттік ұстау орындарында және әскери түрмелерде жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Ауылдық және кедей әйелдер әскери түрмелерде зорлау, ұрып-соғу, қинау және азаптауға пропорционалды түрде көбірек ұшырайды. Көптеген әйелдер қауіпті Мухабарат қызметі тарапынан ұрланып, құпия полиция кеңселерiнде зорланады. Көптеген құрбан болғандардың айтуынша, қылмыскерлерге қарсы әділдік орнатылмаса, олар өз қоғамдарына орала алмайды. 1949 жылғы қылмыстық кодекстің 520-бабы гомосексуалдық қатынастарды, яғни "табиғат заңдарына қайшы жыныстық қатынастарды" тыйымдайды және үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруды қарастырады. 2010 жылы Сирия полициясы 25-тен астам адамды тұтқындаған жорық жүргізді. Тұтқындалғандар гомосексуализм, есірткі қолдану, гомосексуализмді насихаттау және әдепсіз кештер ұйымдастыру сияқты түрлі қылмыстарға айыпталды. Солтүстік және Шығыс Сирияның Автономды Әкімшілігінде (ААНЕС) 60-тан астам елді мекенде әйелдерге баспана беруге және әділдік талап етуге мүмкіндік беретін Mala Jins (Әйелдер үйлері) бар. Онда әйелдер ажырасу, зорлау, ұрып-соғу және тұрмыстық зорлық-зомбылықтың басқа да түрлеріне қатысты қолдау алады. AANES аумағында кәмелетке толмағандарға некеге тұруға тыйым салынған.
Еркін жүріп-тұру
Сирия азаматтары елден "шығу визасы"сыз кете алмайды. Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 13-бабында Адамның еркін жүріп-тұру құқығы көзделген: "(1) Әр адамның әр мемлекеттің шекарасында еркін жүріп-тұру және тұру құқығы бар. (2) Әр адамның кез келген елден, оның ішінде өз елінен кетуі және өз еліне оралуы құқығы бар." 2006 жылдан бері тыйым салулар едәуір артқан деген хабар бар, бірақ нақты статистиканы табу қиын, себебі тыйым салуларды көбінесе құпия қауіпсіздік органдары шығарады. Сирия Конституциясының 38-бабы (3-тармақ) мемлекет аумағында еркін жүріп-тұруға рұқсат береді, бірақ бұл құқық сот шешімімен немесе қоғамдық денсаулық пен қауіпсіздік туралы заңдарды іске асыру арқылы шектелуі мүмкін. 2007 жылы Сирияда өткен президент сайлауында 99,82% дауыс жинаған Башар Асад Сириядағы саяси және мәдени қуғын-сүргінді күшейтетін бірқатар шаралар қабылдады. Асад үкіметі Сирияда тұратын көптеген диссиденттерге, зиялыларға, жазушылар мен суретшілерге қарсы саяхатқа тыйым салды, оларға және олардың отбасыларына шетелге шығуға тыйым қойды. 2010 жылы "The Economist" газеті Сирия үкіметін "араб мемлекеттері арасындағы ең жаман қылмыскер" деп сипаттап, адамдардың еркін жүріп-тұруына шектеу қойғанын және елге келуге тыйым салғанын жазды. 2010 жылы Асад режимі 400-ден астам адамға саяхатқа тыйым салған. Осы кезеңде Асад үкіметі көптеген журналистерді тұтқындап, тәуелсіз баспасөз орталықтарын жапты және интернетке цензураны күшейтті. 2011 жылдан 2015 жылға дейін, Сирия соғысының соңғы төрт жылында, еркін жүріп-тұру құқығы кейбір аймақтарда және жеке адамдар үшін едәуір шектелді. Шектеулер аймақтар арасында әртүрлі болды, себебі кейбір аймақтарда қақтығыстар тоқтамады. Көтерілісшілер бақылауындағы аймақтарда үкімет жақтастарының (немесе үкімет жақтасы деп саналатын адамдардың) қозғалысына қатаң шектеулер қойылды. Шетелдік дипломаттар Сирияның көп бөлігіне бара алмайды және көбінесе Дамасктан (Сирия астанасы) тыс жерлерге кіруге рұқсат етілмейді. 2012 және 2013 жылдары Африндегі Джиндриес және Рас-эль-Айн аудандарында кешкі сағат 5-тен кейін жұртшылық орындарында адамдарды көруге тыйым салатын коменданттық сағат енгізілді. 2014 жылдың желтоқсанында 18-ден 42 жасқа дейінгі Сириялық ер адамдарға (әскери жасқа толғандарға) елден шығуға тыйым салынды. Меморандумда Сирияның барлық еркек азаматтары елден кету үшін әскери шенеуніктерден арнайы рұқсат алуы керек екені айтылды. Мысалы, Сириядағы оппозициялық топтың президенті Луай Хусейн (Сирия мемлекетін құру партиясы немесе BSS партиясы) 2015 жылдың сәуірінде Мәскеудегі бейбіт келіссөздерге қатыса алмады, себебі үкімет оның өмір бойына саяхатқа тыйым салуын алып тастаудан бас тартты. Алайда, 2015 жылдың 26 сәуірінде Хусейн тыйым салудан қашып, Испанияға қашып кетті. Сонымен қатар, Сириядағы адам құқықтары қорғаушыларының қозғалысы шектелді, олар негізсіз тұтқындалды. Адам құқықтары қорғаушылары Мазен Дарвиш, Хани Аль Зитани және Хусейн Гарир 2012 жылдың ақпанында "террорлық әрекеттерді жариялаған" деген айыппен тұтқындалды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы бірнеше рет оларды босатуға шақырды. Дейр-эз-Зор қаласындағы Әл-Фурат университетіне ИМ тарапынан қозғалысқа шектеулер қойылды. 2015 жылдың қаңтарында аймақтағы ИМ бақылау бекеттеріне барлық университет студенттерін тексеру туралы нұсқаулар жіберілді. Студенттерді оқудан бас тартып, ИМ қатарына қосылуға итермелеу үшін көтерілісшілер студенттердің үкіметтік аймақтар мен ИМ бақылауындағы аймақтар арасында жүруіне шектеу қойды, көптеген студенттердің университет аумағына кіруіне немесе одан шығуына кедергі келтірді. Бұдан басқа, әйелдерге қатысты белгілі бір шектеулер бар, мысалы, Сирия заңы қазір ер адамдарға белгілі бір әйел туыстарына шектеулер қоюға мүмкіндік береді. 18 жастан асқан әйелдер Сириядан тыс жерлерге шығуға құқылы, бірақ әйелдің күйеуі әйелінің елден шығуына тыйым салу туралы өтініш бере алады. 2013 жылдың шілдесінен бастап Сирияның кейбір ауылдарында (Мосул, Раққа және Дейр-эль-Зур) ИМ әйелдерге жұрт алдында жалғыз шығуға рұқсат бермейді, олармен бірге Махрам деп аталатын туысы / қамқоршысы болуы керек. Үкімет пен ИМ құрған қауіпсіздік бақылау бекеттері оларға бұл шектеулерді бақылауға мүмкіндік берді. Сирияның еркектері соғысқа қатысып, қай жақта болмасын, көптеген Сирия әйелдері балаларымен үйде қалды, тағам мен қажетті заттарды сатып алу үшін елден шыға алмай, қиын жағдайда қалды. Сонымен қатар, Тель-Абьяд және Идлиб қалаларындағы әйелдерге ИМ және Жабхат әл-Нурса тарапынан көлік жүргізуге тыйым салынды. Басқа елдер де Сириядан келген босқындарға шекараларын жабуда. 7 қазан 2013 жылы Түркия Нусайбин ауданында көтерілісшілермен жиі қақтығыстар болған Сирия шекарасына екі метрлік қабырға салды. 9 наурыз күні Түркия наразылық білдіріп, наразылықтың күшеюіне және террористік қауіптің болуына байланысты Oncupinar және Cilvegozu екі шекара өткізу пунктін жапты. Осы күнге дейін Түркия шамамен 2 миллион Сирия босқынын қабылдаған. Көмек көліктері әлі де шекарадан өтуге рұқсат етіледі, бірақ жеке тұлғаларға қатаң тыйым салынған. Сирия үкіметі қатаң талаптармен "шығу визасын" беру тәжірибесін жалғастыруда. Сонымен қатар, күшейіп бара жатқан зорлық-зомбылық салдарынан Дамаск әуежайын жиі жабады. Саяхатқа тыйым салу жиі адам құқықтары белсенділері мен олардың байланыстарына қарсы қолданылады, көбінесе адамдар елден шығуға тыйым салынғанша оның жоқ екенін білмейді. Мұндай шектеулерге түсіндірмелер берілмейді. Үкімет көбінесе оппозиция мүшелері мен олардың отбасыларын шетелге саяхаттаудан тыйым салады және оларға әрекет етуге тырысса, әуежайда немесе шекарада шабуылға ұшырау қаупі бар екенінен қорқып, оппозициялық отбасылар Сириядан кетуге қорқады. Бұл әрекет халықаралық құқық бойынша заңсыз болғанымен, Сирия соттары ұлттық қауіпсіздік мәселелеріне араласудан бас тартады. 38-бабының (1-тармағы) "ешбір азамат елден күштеп шығарылмайды немесе оған оралуына кедергі келтірілмейді" дейді. Human Rights Watch 2021 жылдың қазанында Сирияға өз еркімен оралған босқындар Сирия үкіметі мен оның одақтас жасақтары тарапынан қинақ, соттан тыс өлім, және ұрлық сияқты қатыгездікке ұшырағанын хабарлады.
Сөз бостандығы мен БАҚ
Соңғы онжылдықта ақпарат құралдарының саны артты, бірақ Баас партиясы баспасөзді бақылауын сақтап тұруда. Журналистер мен блогерлер тұтқындалып, сотталды. Сирияда интернет цензурасы кең таралған. Сирия саяси себептермен веб-сайттарды жауып, оларға кіретін адамдарды қамауда ұстайды. Интернет-кафелер пайдаланушылардың чат-форумдарда жасайтын барлық пікірлерін тіркеуге міндетті. 2008-2011 жылдары араб тіліндегі «Википедия», «YouTube» және «Facebook» сияқты сайттар бұғатталды. 2009 жылдың тамызында «OpenNet Initiative» саяси және интернет құралдары саласында сүзгілеу мен бұғаттау кең таралғанын, ал әлеуметтік және қақтығыстар/қауіпсіздік салаларында таңдамалы екенін анықтады. Сирия 2006 жылдан бері «Репортерлер шекарасыз» ұйымының «Интернет жауы» тізімінде тұр. Үкімет интернет-мазмұнының кең ауқымын сүзгілеп қана қоймай, интернетті пайдалануды тығыз бақылайды және «өз пікірін білдіргені үшін немесе онлайн ақпарат жариялағаны үшін» азаматтарды қамауда ұстайды. Нақты емес және жалпылама заңдар үкіметтің теріс пайдалануына мүмкіндік береді және интернет пайдаланушыларын мемлекеттің белгісіз ұстау себептерінен қашу үшін өзін-өзі цензуралауға итермелейді. Сирияның Ақпарат құралдары мен сөз бостандығы орталығы 2009 жылдың қыркүйегінде үкімет тарапынан жабылды. Бұл елдегі медиа мәселелері, интернетке қол жеткізу және сайлау науқаны кезінде медиа мониторингісімен айналысқан жалғыз бейүкіметтік ұйым болды. Ол үкіметтің келісімінсіз жұмыс істеді, журналистердің құқықтарын бұзуды қадағалады және көптеген газеттер мен журналдарды таратуға тыйым салу мәселесімен айналысты. Тіпті ел ішінде хабарлауға рұқсат етілген, үкіметке адал журналистер де әлеуметтік желідегі жазбалары немесе «сызықтан шығу» сияқты екіұшты айыптар бойынша қауіпсіздік күштері тарапынан тұтқындалады.
Жаппай қадағалау
Баас үкіметі Сирияны ондаған жылдар бойы Сирия қоғамының барлық аспектілерін қадағалап, тоталитарлық бақылау мемлекеті ретінде басқарып келеді. Сириялық Араб армиясы, құпия полиция және Баас жарымәскери күштерінен құралған үкіметтік қауіпсіздік күштерінің командирлері Сирия мемлекетінің атқарушы функцияларын тікелей жүзеге асырады, заңдық процедуралар мен бюрократияға шамалы мән береді. Қауіпсіздік қызметтері азаматтық қоғам ұйымдарын жабады, ел ішіндегі қозғалыс еркіндігін шектейді және Баас емес саяси әдебиеттер мен символдарға тыйым салады. Баас үкімдігі кезінде Сирия қоғамының милитаризациясы күшейді. Сирия армиясы мен әртүрлі барлау органдарының құрамы 1965 жылы 65 000-нан 1991 жылы 530 000-ға дейін күрт өсті, ал 2004 жылы 700 000-нан асты. Баас құпия полициясы төрт бөлімнен тұрады: жалпы барлау және саяси қауіпсіздік басқармалары, олар Сирия Ішкі істер министрлігінің бақылауында; әскери барлау және әуе күштері барлау басқармалары, олар Сирия Қорғаныс министрлігінің бақылауында. Төрт басқарманы тікелей Араб социалистік Баас партиясының Ұлттық қауіпсіздік бюросы басқарады, ал төрт бөлімнің басшылары тікелей Сирия президентіне есеп береді, ол сонымен қатар Баас партиясының бас хатшысы болып табылады. Мухабараттың бақылау жүйесі кеңінен таралған, және 2000 жылдарда оның әртүрлі тармақтарында 65 000-нан астам толық уақытты қызметкерлер жұмыс істегені естілді. Бұған қоса, Сирияның әртүрлі құпия қызметтерінде жүздеген мыңдаған жартылай штатты қызметкерлер мен хабар берушілер болды. Есептерге сәйкес, Баас құпия полициясының әртүрлі тармақтарында әр 158 азаматқа бір адам шақтап, бұл көрсеткіш әлемдегі ең жоғары деңгейлердің бірі. Баас құпия полициясының жалпы барлау, саяси қауіпсіздік және әскери барлау бөлімдері Асад режимі бақылауындағы барлық облыстарда бірнеше бөлімшелерге ие, олардың штаб-пәтері Дамаск қаласында орналасқан. Асад үкіметі мемлекеттік бейімділікті қамтамасыз ету арқасында Мухабарат офицерлері жергілікті органдарға, азаматтық бірлестіктерге және бюрократияға зор ықпал етеді, Баас әкімшілік шешімдерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, құпия полицияның әртүрлі тармақтары арасында қатыгез бәсекелестік пен билік үшін күрес жүріп жатыр. Бірнеше ғалымдар Баас мемлекетінің әскери, бюрократиялық және құпия полиция аппаратын пирамидалық әлеуметтік-саяси құрылым ретінде сипаттайды, оның орвеллдік бақылау жүйесі тәуелсіз азаматтық белсенділікті және саяси наразылықты бастапқы кезеңнен бастап бейтараптандыруға арналған. Сирия 2013 жылғы наурызда "Шекарасыз тілшілер" ұйымы жариялаған "Интернетке қарсы мемлекеттер" тізіміне енген бес елдің бірі. Бұл елдерде жаңалықтар провайдерлерін жан-жақты бақылайтын үкіметтер билікте. Асад үкіметі Сирия азаматтық соғысы кезінде интернет цензурасын және кибер бақылауды күшейтті. Асад үкіметінің кибер күштері фишинг, зиянды бағдарламалық шабуылдар, Skype қоңырауларын ұрып-соғу және т.б. сияқты әртүрлі әлеуметтік инженерия техникаларын және бақылау шараларын қолданады.
Қасақана жоғалып кетулер
2011 жылы басталған азаматтық соғыстан бері 2019 жылға дейін Сирияда 100 мыңнан астам адам тұтқындалды, күштеп жоғалды немесе із-түссіз кетті. Олардың кем дегенде 90 мыңы Сирияның мемлекеттік түрмелерінде тұтқындалған немесе күштеп жоғалған деп есептеледі. Басқа есептерде 2019 жылға дейін режим күштері 128 мыңнан астам азаматты ұрлап кеткен немесе күштеп жоғалтып алған деп хабарланады. Amnesty International 2019 жылғы баспасөз хабарламасында былай деді: "Күні бүгінге дейін Сирия үкіметі Сирия қауіпсіздік күштері тарапынан қасақана ұсталып, жоғалған адамдардың тағдыры, есімдері мен орналасқан жерін жарияламады. Кейбір отбасыларға тұтқындағы туыстарының қазасы туралы хабарланды, ал кейбіреулері жақындарының түрмеде қайтыс болғанын білді. Өлім туралы куәлік алғандар – бұл «дәлелдеудің» жалғыз түрі – заңды түрде адамның өлімін азаматтық тіркеуге міндетті, содан кейін ресми өлім куәлігін алуға мүмкіндік алады". 2011 жылдың наурызынан 2023 жылдың наурызына дейін Сирияда шамамен 154 мың азамат күштеп жоғалды, ұрланды немесе еріксіз қамауға алынды; 2023 жылға қарай 135 мыңнан астам адам азапталды, түрмеге қамалды немесе үкіметтік қамау орталықтарында қаза тапты. 2023 жылдың маусым айында БҰҰ Бас Ассамблеясы Сирия үкіметінің түрмелерінде із-түссіз жоғалған, қаза тапқан немесе қамауда отырған жүздеген мыңдаған азаматтардың қайда екенін анықтау үшін тәуелсіз орган құруды мақұлдады. Бұл БҰҰ-ның мақұлдаған органының құрылуын талап ететін 100-ден астам сириялық азаматтық қоғам ұйымдары мен Amnesty International, Human Rights Watch және Халықаралық Қызыл Крест комитеті сияқты адам құқықтары ұйымдарының күшейген талаптарынан кейін болды. Жаңа органның мақсаты – жоғалған адамдар туралы ақпаратты жинау бойынша үйлестіруді жақсарту. Асад режимі бұл дауыс беруді Сирияның ішкі істеріне «ашық араласу» деп айыптады.
ИМИЛ-дің бақылауындағы аумақтағы адам құқықтары
Ирак пен Леванттың Ислам мемлекеті бақылауындағы аумақтардағы адам құқықтары жағдайы көптеген саяси, діни және басқа да ұйымдар мен жеке тұлғалар тарапынан сыналып келді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы ИМИЛ-дің "өзінің бақылауындағы азаматтарды бағындырып, олардың өмірінің барлық саласын қорқыту, идеологиялық әсер ету және мойынсұнушыларға көмек көрсету арқылы билеуге тырысатынын" мәлімдеді.
Солтүстік Сирияның Демократиялық федерациясындағы адам құқықтары
Күрдтерге қарсы адам құқықтары бұзылуы этникалық күрд азаматтарын азаматтығынан айыруды, күрд тілі мен мәдениетін басуды, күрд ұлтына байланысты азаматтарды кемсітуді, күрд жерін тәркілеуді және арабтардың қоныстануын қамтиды. Сириядағы азаматтық соғыс барысында Солтүстік Сирияның кейбір аймақтары күрдтер басқарған Солтүстік Сирияның Демократиялық Федерациясында де-факто автономияға ие болды. "Бізге басқа барар жер жоқ еді: Солтүстік Сирияда мәжбүрлі түрде жер аудару және қирату" атты есепте Amnesty International арабтар, түрікмендер мен күрдтерді мәжбүрлеп үйлерін қирату туралы мәлімдемелерді құжаттады. Amnesty International мәліметінше, YPG оларды ИСИЛ және басқа да исламистік топтармен байланыста деп айыптаған. Есепте "кейбір жағдайларда ауылдар толығымен қиратылған" және ауыл тұрғындарына "атыс қаруын ұстап, мал-жандарын атып тастап, кетуге бұйрық берілгені" айтылған. Кейбір адамдар Amnesty-ге "олар бізге кетуіміз керек деп айтты, әйтпесе олар АҚШ коалициясына бізді террористер деп айтатын болады және олардың ұшақтары бізге және отбасыларымызға соққы берер еді. YPG-нің америкалық әуе шабуылына шақыру туралы қатерлері туралы хабарланды. Халықаралық құқық қорғау ұйымы "бұл мәжбүрлі түрде жер аударулар соғыс қылмыстары болып табылады" деп мәлімдеді. Арабтар мен түрікмендер YPG жасақтары олардың үйлері мен мал-мүліктерін ұрлап, жеке құжаттарын өртеп, жерді өздеріне иелік етеді деп мәлімдеді. Түрікмендер "бір ғасырдан бері өмір сүріп келе жатқан жерлерін жоғалтып жатыр". Сириядағы азаматтық соғыс кезінде араб немесе күрд мұсылмандары бірнеше рет сириялық христиандарды нысанаға алды, соның ішінде 2015 жылы әл-Камышлыдағы бомбалаулар. 2016 жылдың қаңтар айында YPG құрамасы Қамышлыдағы ассириялық бақылау бекеттеріне шабуыл жасап, бір ассириялықты өлтіріп, тағы үш адамды жарақаттады. 2015 жылдың қазан айында Amnesty International ұйымы Сирияның солтүстігіндегі тұрғындарды YPG-ден қуып, олардың үйлерін қиратып, ИСИЛ-мен байланысы бар деп айыптаған. Құртылған үйлердің басым бөлігі арабтарға тиесілі, бірақ кейбіреулері түрікмендер мен күрдтерге тиесілі. Түркияның "Daily Sabah" газеті Халықаралық рақымшылық ұйымының (Amnesty International) курдтардың ПДҚ-сы Тал Абиядты басып алғаннан кейін түрікмендер мен арабтарға қарсы этникалық тазалау жүргізді деп мәлімдеді. Алайда Amnesty International Сирияның күрд күштеріне қатысты тек бір ғана есеп жариялады, ол этникалық тазалау емес, ауылдар мен үйлерді қиратумен байланысты. Amnesty International ұйымының есебінде әскери қылмысқа жатқызылған мәжбүрлі түрде жер аудару фактілері туралы дерек бар екені айтылған. 2015 жылы ассириялық және армян ұйымдары Хасака провинциясында күрдтердің өзін-өзі басқаруын, оның ішінде жеке меншікті ПДҚ-ның иелiктен айыруын және шіркеу мектептерінің оқу бағдарламаларына араласуын наразылық білдірді, сондай-ақ мүлікті заңсыз тәркілеуді және мақсатты өлтірулерді сынға алды. Ассириялықтар жеке және мемлекеттік мектептерде күрдтік ұлтшылдықты көздейтін ревизионисттік оқу бағдарламаларын қолдануды сынға алды. Олардың айтуынша, оқулықтарда күрдтер "тарихи және географиялық деректерді өзгертеді", соның ішінде ассириялық жер атаулары күрд атауларына ауыстырылады, ал студенттерге Ескі Келісімдегі Набуходоносор патшаның күрд әйелге үйленгені туралы айтылады. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар атап өткендей, "ПДҚ-ның күрдтік саяси қарсыластарын" және азаматтық қоғам басшыларын "қатыстыру және өз бетімен тұтқындау" ерекше алаңдатады. YPG жүздеген саяси тұтқындарды тұтқындады деп айыпталады. 2013 жылы 150 адамды ҰҚК ұрлап кеткен. 2014 жылы Human Rights Watch ұйымы "Рожава түрмелерінде көптеген адам қатыгездікке ұшыраған" деп хабарлады. Кейбір диссиденттер азаптап, өлтірілді. 2015 жылы Amnesty International ұйымы PYD "терроризмге қарсы іс-қимылдарды бейбіт сыншылар мен азаматтарды заңсыз ұстау және әділетсіз соттау үшін сылтау ретінде пайдаланады" деп хабарлады. PYD демонстрация қатысушыларын атып өлтірді, саяси қарсыластарын тұтқындады және БАҚ-ты жапты. Сирия мен Ирактағы қақтығыстардың басты себебі күрдтер мен арабтардың арасындағы этникалық шиеленістер болып табылады. Сирияда күрдтердің араб азаматтарына қарсы зорлық-зомбылық жасағаны туралы және YPG күштерінің ауылдарды қиратуы туралы ақпараттар кеңінен таралған. Мосул үшін күресте де күрд күштерінің арабтардың үйлерін қиратуы туралы осындай мәліметтер бар.