Ауған сойылысы: Өлімнің кортежі

Кіріспе

Ауған сойылысы: Өлім конвойы (бұрынғы атауы: Мазардағы қырғын) – 2002 жылы ирланд режиссері Джейми Доран мен ауған журналисі Нажибулла Құрайши түсірген деректі фильм. Онда генерал Абдул Рашид Достум басшылығымен Ауғанстанның Солтүстік Одағының «Джунбиш-и Милли» тобының талиб жауынгерлеріне қарсы соғыс қылмыстары жасағаны туралы мәліметтер келтіріледі. 2001 жылдың қараша айында Қундуз қаласын қоршаудан кейін Достум әскерлеріне берілген талиб жауынгерлері жабық контейнерлерде Шерган түрмесіне тасымалданды. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар жүздеген, тіпті мыңдаған адам тасымалдау барысында және одан кейін қайтыс болғанын болжамдап отыр. «Ауған сойылысы: Өлім конвойы» фильмінде сұхбат берушілер американдық әскери қызметкерлердің Дашт-и Лейлидегі жаппай қырғын деп аталатын оқиғаларға қатысқанын және оларға көмектескенін айтады. 2002 жылдың маусым айында осы деректі фильмнің қысқаша нұсқасы Еуропа және Германия парламенттеріне көрсетілді, бұл Еуропада үлкен алаңдаушылық тудырды. АҚШ үкіметінің наразылығына қарамастан, аяқталған деректі фильм сол жылдың соңында көптеген елдердің ұлттық телеарналарында, соның ішінде неміс, британдық, итальяндық және австралиялық телеарналарында көрсетілді. Бұл бағдарлама АҚШ-та көрсетілмеді және АҚШ БАҚ-та жарияланбады. Кейбір жағдайларда бұл сапар бірнеше күнге созылды, ал тұтқындардың көпшілігі одан аман қалмады. Фильмде бас тарту туралы келіссөздердің бірі болған командирдің сұхбаты көрсетіледі, ол берілген мыңдаған жауынгерлердің қазіргі тағдыры белгісіз екенін айтады. Оның сөзіне қарағанда, тұтқындар қаруларын тапсырған жағдайда үйлеріне қайтуға рұқсат етілетінін, ал «Әл-Қаида» және шетелдік жауынгерлер БҰҰ конвенцияларына сәйкес қаралатынын түсіндірген. «Ауған сойылысы: Өлім конвойы» фильміндегі ауғандық куәгерлер, олардың дауыстары мен бейнелері цифрлық түрде өңделген, тұтқындардың көпшілігі қалай қаза тапқанын кейде қорқынышты және егжей-тегжейлі сипаттайды. Куәгерлердің айтуынша, жабық контейнерлердің әрқайсысында 200-300 адам болған. Олар контейнердегі адамдар ауа мен су сұрап айқайлағанда, контейнерлердің қабырғаларына тесіктер атып, ішіндегі бірнешеуі қаза тапқан. Нажибулла Құрайши фильмде американдық арнайы күштерінің қызметкерлері өлгендердің денелерін шөл даладағы жаппай қабірлерге тастауын көрген видеоны көргенін айтады; ол таспаны көшіріп жатқанда шабуылға ұшырап, өліміне дейін жеткенін мәлімдейді. АҚШ газеттері мен телеарналары бұл деректі фильм мен онда айтылған айыптаулар туралы хабарламаған. Жердің шетінде қазылған алты метрлік сынақ траншеясынан 15 дене табылды. Бағдарламаның жоспарланған эфирге шығатын күніне бір күн қалғанда, NDR неміс телеарнасы АҚШ Мемлекеттік департаментінің наразылығын ескермей, бағдарламаны эфирге шығаратынын мәлімдеді. NDR телеарнасының баспасөз хабарламасында: «Шеберхан түрмесіндегі және Дашт-и Лейлидегі жаппай қабірлердегі оқиғалар туралы деректі фильмде көрсетілген барлық куәгерлер американдық сарбаздардың осы екі жерде де болғандығын растайды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі Ларри Шварцтың «dpa» агенттігіне хабарлағанынша, NDR деректі фильміндегі мәлімдемелер «толыққанды жалған және бұрыннан жоққа шығарылған». Бұл Пентагонның мәлімдемесіне қайшы келеді, себебі әзірге АҚШ әскерилері тарапынан оқиға бойынша ешқандай тергеу жүргізілмеген. Мәселенің толық шешілуі үшін АҚШ Қорғаныс министрлігінің ішкі тергеуін жүргізу, жаппай қабірлерді қазу, мәйіттерді саралау және БҰҰ Қашқындар Жоғары комиссариатының өлгендерді анықтауын қажет етеді». Бұл деректі фильмді 50 елде, соның ішінде Италияның RAI телеарнасы, Ұлыбританияның Channel 5 телеарнасы және Австралияның ұлттық телеарнасы көрсетті. Бұл деректі фильм бүкіл Еуропаға таралып, адам құқықтары жөніндегі ұйымдарды ашуға ұшыратқан және соғыс қылмыстарын тергеуге шақыруды күшейткен кезде, АҚШ-та оны көру мүмкін болмады, себебі АҚШ-тағы корпоративтік БАҚ оған қол тигізбеді. Фильмнің аудио бөлігі АҚШ-та Democracy Now! радио бағдарламасында 2003 жылғы 23-26 мамыр күндері эфирге шықты. Бұл деректі фильмті АҚШ-тағы бірде-бір телеарна көрсетпеді. Democracy Now! радио бағдарламасында сөйлеген Доран АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі Ларри Шварцтың: «Сіздер түсінулеріңіз керек, біз қатысамыз, біз ұлттық [газеттермен] күнделікті байланыстамыз, бұл оқиға, тіпті ол шын болса да, жарияланбайды» деген сөзін келтірді. Райзен адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың құрбандардың жалпы саны туралы бағалаулары «бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін» жететінін және АҚШ шенеуніктері «оқиғаны тергеуге жасалған барлық әрекеттерді қайта-қайта кедергіге ұшыратқанын» мәлімдеді. «Ауған сойылысы: Өлім конвойы» фильмінен алынған үзінділер 2009 жылғы 13 шілдеде Democracy Now! радио бағдарламасында тағы бір рет көрсетілді және талқыланды, ал фильмнен алынған кадрлар бағдарламаның веб-сайтында жарияланды. Бағдарламаға Джеймс Райзен және Physicians for Human Rights ұйымының орынбасары Сусанна Сиркин қатысты, олар «кемінде 2000» әскери тұтқынның осы қырғында қаза тапқанын мәлімдеді. Достумның жасаған әрекеттері адам құқықтары жөніндегі ұйымдар тарапынан қатты сынға ұшырады.

Afghan Massacre: The Convoy of Death (earlier title: Massacre at Mazar) is a 2002 documentary by Irish filmmaker Jamie Doran and Afghan journalist Najibullah Quraishi. It documents alleged war crimes committed by the Junbish i Milli faction of the Afghan Northern Alliance under General Abdul Rashid Dostum against Taliban fighters. The Taliban fighters, who had surrendered to Dostum's troops after the November 2001 siege of Kunduz, were transported to Sheberghan prison in sealed containers. Human rights groups estimate that hundreds or thousands of them died during and after transit. Afghan Massacre: The Convoy of Death presents testimony from interviewees stating that American military personnel were present at and complicit in some of the mass killings, known as the Dasht i Leili massacre. A short early version of the documentary was shown to the European and German parliaments in June 2002, causing widespread concern in Europe. Against protests from the United States government, the completed documentary was shown later that year on many countries' national television channels, including German, British, Italian and Australian television. The programme was not screened in the US and received no US media coverage. The journey was to last several days in some cases; many of the prisoners did not survive it. The film shows an interview with a commander who was one of the chief negotiators of the surrender, saying that several thousand of the soldiers who surrendered are now unaccounted for. He says the prisoners had given themselves up on the understanding that they would be allowed to go home if they gave up their weapons or – in the case of al Qaeda and foreign fighters – that they would be treated in accordance with UN conventions. Afghan witnesses presented in Afghan Massacre: The Convoy of Death, their faces and voices digitally disguised, recount in sometimes harrowing and graphic detail how most of the prisoners died. The witnesses state the sealed containers held 200 to 300 men each. They say that when the men in the containers began crying out for air and water, air holes were shot into the sides of the containers, killing several of those inside. Najibullah Quraishi states in the film that he saw a video showing American Special Forces personnel observing the dumping of bodies into mass graves in the desert; he says that as he was copying the tape, he was attacked and nearly beaten to death. No US papers or networks reported on the documentary and the allegations made in it. A six yard trial trench, dug at the edge of the site, unearthed 15 bodies. The day before the programme's scheduled broadcast date, the German NDR network issued a press release, stating they had decided to ignore protests from the US Department of State and were going ahead with the broadcast. The NDR press release said, "All eyewitnesses shown in the documentary on events in the Sheberghan prison and at the Dasht i Leili mass grave site agree in reporting that American soldiers were present at both of these sites. U. S. Department of State spokesman Larry Schwartz was reported by dpa to have explained that the statements in the NDR documentary were 'completely wrong and already disproved'. This is in direct contradiction with the Pentagon's statement that so far there has been no investigation of events by the U. S. military. Full resolution of the matter would require an internal investigation by the American Ministry of Defense and an exhumation of the mass graves, autopsies of the corpses and the identification of the dead by the UNHCR." The documentary was broadcast in 50 countries, among others by the Italian network RAI, the British Channel 5 and on Australian national television. At a time when the documentary had been broadcast throughout Europe, had outraged human rights groups and led to widespread calls for war crime investigations, it had yet to be seen in the United States, because corporate media outlets in the US would not touch it. The film's audio portion was eventually broadcast in the US by the Democracy Now! radio programme, on 23/26 May 2003. The documentary was not broadcast by any television channel in the United States Speaking on the Democracy Now! radio program, Doran quoted US Department of State official Larry Schwartz as saying, "You have to understand, we're involved, we're in touch with the national [newspapers] on a daily basis – this story won't run, even if it's true.'" Risen stated that human rights groups' estimates of the total number of victims "ranged from several hundred to several thousand" and that US officials had "repeatedly discouraged efforts to investigate the episode". Excerpts from Afghan Massacre: The Convoy of Death were broadcast again and discussed on the Democracy Now! radio programme on 13 July 2009, with images from the documentary shown on the programme's website. The programme, which featured James Risen and Susannah Sirkin, deputy director of Physicians for Human Rights, claimed that "at least 2,000" prisoners of war had perished in the massacre. Dostum's column was sharply criticised by human rights groups.

Марапаттар

Ауған қырғыны: Өлімнің кортежі 2004 жылы Хьюстон әлемдік кинофестивалінде жюридің алтын арнайы жүлдесін жеңіп алды. Бұл деректі фильмде көрсетілген Мазар-и-Шарифтен түсірілген кадрлардың авторы – Нажибулла Құрайши. Ол осы жұмысы үшін 2002 жылғы Рори Пек сыйлығында екі жүлде алды: Sony International Impact Award және Hard News номинациясы бойынша Рори Пек сыйлығы.