Вьетнамдық саясаткер Тринь Кханың өмірі мен қызметі

Кіріспе

Trịnh Khả (1402 - 1451) - император Ле Тхай Тоның жақын кеңесшісі, 1440 жылдары Вьетнамды билеген басты тұлға және күшті Trịnh әулетінің негізін қалаушы. ТОК

Өмірбаян

Тринх Ха, Ле Лойдың бас көмекшілері мен генералдарының көпшілігі сияқты, Ле Лой туған Тхань Хоа провинциясынан шыққан. Он жыл бойы Мин әулетіне қарсы болған Лам Сон көтерілісі кезінде Тринх Ха Ле Лойдың кеңесшісі болды. Жеңіске жеткен соң, Тринх Ха император Ле Лойдың жаңа сарайында жоғары лауазымға көтерілді. Тринх Ха (және басқа кеңесшілер) қызыл жібек кию құрметіне ие болды және оларды Хань khiển деп атады. Бұл жаңа элитаның басқа мүшелері: Нгуен Трай, Тран Нгуен Хан, Ле Сат, Фам Ван Хао, Динь Лиет және Ле Нган. 1433 жылы Ле Лой қайтыс болғаннан кейін Ле Сат жас императордың екінші ұлы Ле Тай Тонгтың регенті болып тағайындалды. Ле Сат өзінің жаңа билігін үкіметтен қарсыластарын алып тастау үшін пайдаланды, кейбіреулері өлтірілді (Фам Ван Хао сияқты), ал басқалары, Тринх Ха сияқты, Вьетнамның алыс провинцияларын басқаруға жіберілді. Ле Тай Тонг 1438 жылы ресми түрде кәмелетке толды, бірақ Ле Саттың регент ретінде билігінен бас тартуға дайын еместігін байқады. Ле Тай Тонг саяси одақтастар іздеп, Тринх Ханы тапты. Жаңа император Тринх Ханы сарай күзетінің қолбасшысы етіп тағайындады. Бірнеше айдан кейін Ле Сат императордың орнына билік жүргізді деп айыпталды және Ханың күзетшілерінің көмегімен Ле Сат тұтқындалды, содан кейін өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Ле Нган да биліктен шеттетілді, Ле Тай Тонгтың артында Тринх Ха басты күш болып қалды. Ресми түрде Тринх Ха әкімшілік бюроның (Чинь су вьен) басшысы болды, бірақ келесі төрт жыл сайысқа толы болды, өйткені сарайдағы түрлі асыл отбасылар өздерінің бәсекелестерінің есебінен билігін кеңейтуді жоспарлады. Тринх Ха бұл күресте жеңіске жетті, Ле Тай Тонг ауырып, 1442 жылы қайтыс болғанға дейін көп ұзамай Император кеңесшісі лауазымына көтерілді. Жас император қайтыс болғаннан кейін таққа жаңа мұрагер Ле Ньян Тонг отырды. Үкіметті баланың анасы Нгуен Тхи Ан (Жекеше патшайым және регент ретінде) басқарды, бірақ ол өзі өте жас еді. Шын мәнінде билікті Нгуен Си, Ле Тху және екі генерал: Динь Лиет пен Фам Боймен бірге Тринх Ха иеленген көрінеді. Олигархияның үкіметі аса белсенді болмады, бірақ олар Мин сотына алты елшілік жіберді. Кейбір елшіліктер Вьетнамға Чампа патшалығының шабуылдары туралы шағымдар болды. 1446 жылы үкімет Чампаға шабуыл жасады. Науқан сәтті аяқталды, өйткені вьетнамдық әскер Виджая астанасын басып алды, бірақ олар бір жылдан кейін қарсы шабуылға ұшырап, қаланы жоғалтты. Бұл 1470 жылы Чампаны жоятын науқанның бастауы болды. Жылдар өткен сайын, королева Нгуен Тхи Ан Тринх Ха және елді басқаратын басқа олигархтармен үлкен қақтығысқа түсті. Королева императорлық емтиханнан өткен конфуцийшіл ғалымдардан қолдау тауып, солтүстіктегі Қытай колледждерінің Мин императорлық жүйесінде билік құрғаны сияқты билік етуге тырысты. Асылдар өздерінің үкіметке деген бақылауын сақтап қалу үшін ғалымдардың билігін шектеуге тырысты. Тарихқа жоғалған себептермен, королева 1451 жылдың тамызында Тринх Ха мен оның үлкен ұлын өлтіруге бұйрық берді. Екі жылдан кейін Ле Ньян Тонгтың (12 жасында) таққа отырғызылуы кезінде Тринх Ха кешіріліп, Тринх отбасына жаңа жерлер берілді. Тринх әулеті Вьетнамның ірі ақсүйектер әулеті болып қала берді. 1545 жылы Тринх Кьем атты үлкен немересі Вьетнамның үлкен бөлігін өз билігіне алды. Оның ұрпақтары солтүстікке келесі 240 жыл бойы билік жүргізді (толық мәліметтер үшін Тринх иелерін қараңыз). Үш жүз жылдан кейін вьетнамдық офицер Ле Куй Дьон Тринх Ха туралы "жария етілген игілікке қызмет етті, оның ізгілігін (оған) сарп етті және жамандықты түзетуді және нұсқауды ұсынуды өзінің міндеті деп санады" деді.

Trịnh Khả, like most of Lê Lợi's chief aides and generals, was from Thanh Hóa Province which is where Lê Lợi was born. During the decade long Lam Sơn uprising against the Ming dynasty, Trịnh Khả served as an advisor to Lê Lợi. With victory, Trịnh Khả was elevated to a high position in the new court of Emperor Lê Lợi. Trịnh Khả (and the other councilors) were given the privilege of wearing red silk and were called Hành khiển. Other members of this new elite were: Nguyễn Trãi, Tran Nguyen Han, Lê Sát, Phạm Văn Xảo, Dinh Liêt, and Lê Ngan. When Lê Lợi died in 1433, Lê Sát was appointed regent for the young emperor, Lê Lợi's second son, Lê Thái Tông. Lê Sát made use of his new power to remove rivals from the government, some were killed (like Phạm Văn Xảo), while others, like Trịnh Khả, were sent away to govern distant provinces of Vietnam. Lê Thái Tông officially came of age in 1438 but found Lê Sát was unwilling to give up his power as regent. Lê Thái Tông looked for political allies and found Trịnh Khả. The new emperor appointed Trịnh Khả to command the Palace Guard. A few months later, Lê Sát was accused of ruling in place of the emperor and with the aid of Khả's guards, Lê Sát was arrested and then condemned to death. Not long after this, Lê Ngan was also removed from power, leaving Trịnh Khả as the main power behind Lê Thái Tông. Officially, Trịnh Khả was the head of the Administrative Bureau (Chinh su vien) but the next four years were filled with intrigue as the various noble families in the court plotted to expand their power at the expense of their rivals. Trịnh Khả came out on top of this fight, being promoted to the position of Imperial Councilor shortly before Lê Thái Tông became sick and died in 1442. With the death of the young emperor, the new heir to the throne was an infant Lê Nhân Tông. The government was nominally controlled by the boy's mother, Nguyễn Thị Anh (as Dowager Queen and Regent), but she was very young herself. Real power seems to have been wielded by Trịnh Khả along with Nguyễn Xí, Le Thu and two generals: Dinh Liêt and Pham Boi. The government of the oligarchy was not very active but they sent six missions to the Ming Court. Some of the missions were complaints about raids by the Champa kingdom into Vietnam. In 1446, the government launched an attack on the Champa. The campaign was reasonably successful as the Vietnamese army captured the capital city of Vijaya but they lost the city to a counter attack a year later. This was the forerunner of the 1470 campaign which would destroy the Champa. As the years passed, Queen Nguyễn Thị Anh came into greater conflict with the Trịnh Khả and the other oligarchs who ruled the country. The Queen gained some support from the Confucian scholars who had passed the Imperial examinations and tried to rule much like their Chinese colleges to the north ruled in the Ming imperial system. The nobles in turn tried to limit the power of the scholars and maintain their own control over the government. For reasons lost to history, the Queen ordered Trịnh Khả and his eldest son executed in August 1451. Two years later, upon the official enthronement of Lê Nhân Tông (at the age of 12), Trịnh Khả was pardoned and new lands were given to the Trịnh family. The Trịnh family continued to be a major noble family in Việt Nam. In 1545, a great grandson named Trịnh Kiểm, took control of a large part of Vietnam. His descendants ruled the north for the next 240 years (see the Trịnh Lords for details). Three hundred years later, the Vietnamese officer, Lê Quý Đôn, said of Trịnh Khả he "served the public good, exhausted his virtue (on it), and considered the correction of evil and the presentation of instruction to be his own duty".