Ле Тхай Тон: Өмірбаяны мен билеуі

Кіріспе

Ле Тай Тонг (黎太宗 22 желтоқсан 1423 – 28 тамыз 1442), шын аты Ле Нгуен Лонг (黎元龍), 1433 жылдан бастап тоғыз жыл өткен соң ерте қайтыс болғанға дейін Кейінгі Ле әулетінің екінші патшасы болды. TOC

Өмірбаян

Ль Тай Тонг – Ле Лợiдің екінші ұлы. Анасы ерте жасында қайтыс болғанмен, ол әкесі сияқты зерек және қабілетті деп есептелді. 1433 жылы Ле Лợi ауырғанда, ол ең жақын кеңесшілерін (Ле Сат, Тринх Ха, Фам Ван Сао, Нгуен Трай, Тран Нгуен Хан және Ле Нган) шақырып, Ле Тай Тонгты мұрагер етіп тағайындауды бұйырды. Ол кезде Ле Тай Тонг он жаста болған. Ле Лợi қайтыс болғаннан кейін Ле Сат Вьетнамның регенттігін өз мойнына алды. Ле Сат Вьетнамды жас патша үшін емес, өзі үшін басқарды. Ол көптеген қарсыластарын түрлі жолдармен жойып, үкімет ішіндегі билігін нығайтуға тырысты. Ле Тай Тонг регентінің әрекеттеріне наразы болып, қарсы топтардан қолдау іздеді. Ле Сатпен жақсы қарым-қатынаста болмағандықтан алысқа жер аударылған Тринх Хамен одақ құрды. 1438 жылы таққа отырғаннан кейін, оның бірінші қадамы – Тринх Ханы қайтарып алып, Ле Саттың қарсылығына қарамастан, оны сарай күзетшілерінің басшысы етіп тағайындау болды. Бірнеше айдан кейін Ле Сат адалдықтан шығып, патшаға ғана тиесілі билікті басып алды деген айып тақты. Бұрынғы Ұлы канцлер тұтқындалып, сотталып, жазаланды. 1440 жылдың көктемінде Ха Тонг Лай есімді этникалық басшы Тху Вьет суб-префектурасында (Түен Куан, Солтүстік-Батыс Дай Вьет) көтеріліс ұйымдастырды. Ле Тай Тонг Ха Тонг Лайға қарсы жорыққа шығып, оны жеке басқарды. Бір апталық шайқастан кейін жас патша жеңіске жетіп, Ха Тонг Лайдың басын шауып, ұлы Тонг Моуды тұтқындады. Содан көп ұзамай, 1440 жылы тағы бір этникалық басшы Нгием сотқа адалдығын бұзып, елдің солтүстік-батысындағы Гиа Хунг префектурасында әскер жинады. Ле Тай Тонг тағы да жеке өзі әскерлерін солтүстік-батысқа бастап кетті. Императорлық әскерлер Нгиемді жеңді, ол патшаға бағыну белгісі ретінде бұқа сыйлады. Бұл патшаны қанағаттандырды, ол әскерге кері шегінуге бұйрық берді, себебі ауа райы тым ыстық болғандықтан әскерлеріне қиындық туғызды. 1441 жылдың басында Дай Вьет тарихында Нгием тағы да сотқа қарсы қару көтергені жазылған. Ле Тай Тонг әскерлерімен бірге үшінші рет солтүстік-батысқа жорық жасады. Патшаның тікелей басшылығымен императорлық әскерлер Нгиемге көмекке келген Лаос әскерін талқандады. Олар сонымен қатар Нгиемнің екі ұлы Синг Тонг пен Чанг Донгты тұтқындады. Бұл жорық Нгиемнің императорлық сарайға толық мойынсұнуымен аяқталды. Осы әскери жетістіктері үшін Ле Тонг Дак тұсындағы жоғары дәрежелі министр және сарай жылнамашысы Ву Квин Тай Тонгты «батыр патша» деп бағалады. Ле Тай Тонг қабілетті патша болғанымен, оның бір кемшілігі – әйелдерге құштарлығы еді. Императорлық сарайдағы қарым-қатынастар күрделеніп, ол бір әйелден екіншісіне көшкен сайын интригалар күшейді. Оның бірінші әйелі – Ле Саттың қызы, екінші әйелі – Ле Нганның қызы, үшінші әйелі – Дуонг ти Би, ол оның тұңғыш ұлы Нги Даньды дүниеге әкелді. Бірақ ол көп ұзамай Нго Тхи Нгок Дао мен Нгуен Тхи Анға көңілі ауды. Соңғысы оның үшінші ұлын (және тікелей мұрагері) Ле Нань Тонгты дүниеге әкелді. Алайда Нго Тхи Нгок Дао оның ең танымал ұлы Ле Сын Тонгты дүниеге әкелді.

Lê Thái Tông was the second son of Lê Lợi. Although his mother died when he was at a young age, he was considered as bright and capable as his father was. When Lê Lợi became sick in 1433, he summoned his closest advisors (Lê Sát, Trịnh Khả, Pham Van Sao, Nguyễn Trãi, Tran Nguyen Han, and Le Ngan) to name Lê Thái Tông as his heir to the throne. At the time Lê Thái Tông was only ten years old. Upon Lê Lợi's death, Lê Sát assumed the regency of Vietnam. Lê Sát ruled Vietnam more for himself than for the young king. He eliminated many of his rivals by various means and tried to further solidify his power base within the government. Lê Thái Tông became increasingly unhappy with his regent's actions and sought support from rival factions. He struck an alliance with Trịnh Khả, who had been exiled to a distant locality due to not getting along well with Lê Sát. One of his first acts upon officially taking the throne in 1438 was to bring Trịnh Khả back and installed him as the head of the Palace Guards against Lê Sát's strong objections. A few months later, Lê Sát was accused of lacking in virtue and usurping the power which belonged solely to the king. The erstwhile Grand Chancellor was then arrested, tried and executed shortly after. In spring 1440, an ethnic chief named Hà Tông Lai rebelled in Thu Vật sub prefecture in Tuyên Quang (Northwest Đại Việt). Lê Thái Tông launched and personally led a campaign against Hà Tông Lai. After only one week of fighting, the young king emerged victorious as Hà Tông Lai was beheaded and his son Tông Mậu was arrested. Not long after that, in 1440 another ethnic chief named Nghiễm broke loyalty with the court and gathered troops in the Gia Hưng prefecture, also in the nation's northwest area. Lê Thái Tông again personally led troops to the northwest. The imperial armies defeated Nghiễm, who subsequently presented the king with a buffalo as a clue of submission. That satisfied the king enough and he ordered the army to retreat, partly due to the fact that the weather was excessively hot causing difficulties to his troops. In the early part of 1441, Đại Việt's official history recorded that Nghiễm again took arms against the court. Lê Thái Tông made a third campaign to the northwest with his troops. Under the direct command of the king, the imperial hosts defeated a Laotian army having come to assist Nghiễm. They also captured two of Nghiễm's sons Sinh Tượng and Chàng Đồng. The campaign resulted in Nghiễm permanently submissing to the authority of the imperial court. Those military successes caused Thái Tông to be assessed by Vũ Quỳnh, high ranking minister and court annalist during the reign of Lê Tương Dực, as a "heroic king". Although Lê Thái Tông proved to be a capable king, his one flaw was his desire for women, and the imperial court was soon filled with intrigue as he shifted his affections from one concubine to another. His first wife was the daughter of Lê Sát, his second wife was the daughter of Le Ngan, his third wife was Duong thi Bi, who gave birth to his first son Nghi Dân. He soon transferred his affections to Ngo Thi Ngoc Dao and Nguyễn Thị Anh. This last young woman gave birth to his third son (and immediate heir) Lê Nhân Tông. However, Ngo Thi Ngoc Dao would give birth to his most widely known son, Lê Thánh Tông.

Өлім

1442 жылғы 4 тамызда король елдің шығыс бөлігін аралап, конфуцийшіл ғалым Нгуен Трайға тиесілі Лệ Чи Виэн, яки личи бағын тамашалады. Трайдың інісі Нгуен Тхи Льо ханым патшаның сапары кезінде оған күтім жасауға таңдалды. Жас король күрт ауырып, тез қайтыс болды. Ертесі күні Трай корольді өлтіргені үшін айыпталып, отбасы мүшелерімен бірге жазаланды. 1464 жылы император Ле Тхань Тонг Трайді ақтады, Ле Тай Тонгтың өліміне оның ешқандай қатысы болмағанын мәлімдеп, оны «Трайдың рухы жұлдыздай шағылысады» деп мақтады. Трайдың аман қалған ұлы Нгуен Ань Ву король сарайының қызметкері болды. Ақтауға қарамастан, кейбір тарихшылар мен ғалымдар Нгуен Тхи Льо ханыммен болған қарым-қатынасы үшін оны кінәлі деп санайды. Патшаны өлтіру – кешірілмейтін күнә екенін ескере отырып, Ле Куи Дон 18 ғасырда Нгуен Трайдың король Ле Тай Тоңның тұсында елге және патша сарайына қосқан үлкен үлесіне қарамастан, оны лайықты лауазымды тұлға деп санауға болмайды деді. Нго Сы Лиен, Фан Хуи Чу және Куоксу Куан (Нгуен әулетінің Ұлттық тарих мектебі) жазған бірнеше есептерде Трай корольдің өліміне кінәлі болмауы мүмкін, бірақ Нгуен Тхи Льо ханымның кінәлі болуы мүмкін деп айтылған. Басқа ғалымдар Нгуен Тхи Льо ханым корольдің әйелі Нгуен Тхи Аньның кінәсіз құрбаны болуы мүмкін екенін ұсынады. Тағы басқа ғалымдар корольдің ауырып, табиғи себептерден қайтыс болғанын айтады.