Кіріспе

Аустрия-Мажарстан дипломаты Алоис Леопольд Иоганн Баптист Граф Лекса фон Эхренталь (27 қыркүйек 1854 – 17 ақпан 1912) – Аустрия-Мажарстан империясының дипломаты. Биограф Соломон Вэнк оның күшті монархиялық консервативті көзқарасын, империяға адалдығын және 20 ғасырдың басында империяның өмір сүру және гүлдену қабілетіне деген оптимизмін білдіргенін айтады. Ол Балқандағы белсенді сыртқы саясатты ілгерілетуімен танымал, онда Ресеймен ынтымақтастық және Балқандағы оңтүстік славян элементтерін ашуға себеп болған әрекеттері үшін Германияның қолдауын іздеді. Императорлық сыртқы істер министрі ретінде Эхренталь 1908 жылы Босния мен Герцеговинаны аннексиялап, оларды Аустрия-Мажарстан империясына біріктірді. Ол осы аннексия арқылы империяның оңтүстігіндегі Балқанда ортақ діни сенімдері мен этникалық байланыстары негізінде халықтар арасындағы және ішкі ұлтшылдықтың пайда болуын тоқтатуға тырысты. Оның әрекеттері халықаралық дағдарысқа әкелді, себебі ол Ресейдің аннексияны қабылдауына келісімге келу арқылы мақсаттарына жетуге тырысты, бұл үшін Аустрия-Мажарстан Ресейдің Қара теңізден Жерорта теңізіне Дарданелл боғазы арқылы кеңірек қол жеткізуін қолдауы керек еді (Осман империясының есебінен), және бұл мәмілеге Британия мен Франция да келісетіні күтілді, себебі олар жақында Ресеймен одақтас болған еді. Ресейдегі аннексияға қарсылықты басу үшін Эхренталь Ресейдің сыртқы істер министрі Александр Извольскиймен құпия келіссөздер жүргізді. Аннексия Балқан мәселелерін реттеудегі Аустрия-Ресей ынтымақтастығына нұқсан келтірді. Сонымен қатар, ол Ресейде шовинистік сезімдерді оятты, олар өзінің маңызды мүдделеріне нұқсан келгенін сезінді.

Шығу тегі

Бөгемиядағы Грос Скаль қамалында (чех тілінде Hrubá Skála, Чехия Республикасы) дүниеге келген ол, Грос Скаль мен Доксандағы ірі жер иесі, барон (фрейхер) Иоганн Лекса фон Эхренталдың (1817–1898) екінші ұлы және оның әйелі Мари, графня Тунн-унд-Хогенштейннен туған. Оның бес атасы Иоганн Антон Лекса (1733–1824) Краловицедегі шаруа отбасынан шыққан, Прагада сақтандыру компаниясын құрған және 1790 жылы дворян титулы алған. Оның еврей тегі бар деген жалған ақпаратты оның жаулары таратқан.

Мансап

Мұрагерлікке үміті болмағандықтан, Аерентал 1877 жылы граф Фридрих Фердинанд фон Бюст басқаруындағы Париждегі аташе қызметінен бастап, Бонн университетінде және Прагадағы Карл университетінде заң және саясатты оқыды. 1878 жылы ол сол қызметінде Санкт-Петербургке, Ресейге барды, ал 1883 жылдан 1888 жылға дейін Венадағы Сыртқы істер министрлігінде граф Густав Кальнокимен жұмыс істеді, онымен тығыз қарым-қатынас орнатты. 1888 жылы Санкт-Петербургке елшілік кеңесшісі болып жіберілді, онда ол елші граф Волькенштейнге едәуір ықпал етті. 1894 жылы Сыртқы істер министрлігінде қызметке қайтарылып, маңызды міндеттерді атқарды, ал келесі жылы Бухарестке Румыния елшісі ретінде барды. Бұл жерде ол 1883 жылы қол қойылған құпия одақты жаңартып, Вена мен Бухарест арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға қол жеткізді. 1899 жылы Санкт-Петербургте елші болып, 1906 жылғы қазанға дейін Сыртқы істер министрі болып тағайындалғанға дейін сол жерде қалды. Аерентал бұл кезде Австрия-Мажарстанның Ресеймен келісімге келуі қажет деп ойлады. Осы тұрғыда ол өзінің алдыңғы адамы, Лихтенштейн князі Франц бастаған келіссөздерді жалғастыруға тырысты. Бұл келіссөздер Вена мен Санкт-Петербург арасындағы Балқан мәселесі бойынша дауларды шешу үшін, Австрия-Мажарстан мен Ресей арасындағы тұрақты достық қарым-қатынастың негізін құру үшін жүргізілді. Ол 1903 жылғы Мюрцстег келісімін жасауда басты рөл атқарды. Орыс-жапон соғысы кезінде Ресейге деген достық көзқарасты қолдады. Берлин келісімі бойынша Осман империясы Жерорта теңізі мен Қара теңізді жалғастыратын Дарданелл боғазын бақылауында ұстады. Бұл келісім бойынша, кез келген елдің әскери кемелеріне Қара теңізге кіруге немесе одан шығуға тыйым салынған. Бұл келісім Ресейдің Қара теңіз флотының басым бөлігін тоқтатты, ол 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында өте қажет болған кезде пайдасыз болды. Извольский ресейлік кемелердің боғаздан өтуіне мүмкіндік беру үшін бұл жағдайды өзгертуді қалады. Аерентал Босния мен Герцеговинаны толыққанды басқаруды қалады. Австрия-Мажарстан 1878 жылдан бері провинцияларды басқарып келді, бірақ Осман империясы номиналды егемендікті сақтап қалды. Аерентал екі жаққа да үлкен пайда әкелетін дипломатиялық келісім жасады. Австрия-Мажарстан Ресейдің келісімімен Боснияны толық иеленуге мүмкіндік алатын еді. Осман империясы Нови-Пазардың санжағы деп аталатын Австрия басып алған аумақты қайтадан иеленетін еді, сонымен қатар қаржылық өтемақы алатын еді. Ресей өз әскери кемелеріне арналған боғаздан өту құқығын алатын еді. Сербия ештеңе алмайтын еді. Ресейге жоламас бұрын, Аерентал Австрия және Венгрия шенеуніктерімен кездесіп, император Франц Иосиф I-нің мақұлдауын алды. 15-16 қыркүйекте Аерентал мен Извольский құпия кездесу өткізді. Кездесудің ешқандай жазбасы сақталмады, кейін екі тарап та оны әртүрлі есіне түсірді. Аерентал өзінің жоспарына Ресейдің толық мақұлдауы бар деп есептеді, бірақ нақты мерзімдер белгіленбеді. Извольский кез келген іс-қимыл жасалмас бұрын хабарланатынын күтті. Аерентал барлық ірі елдерге ақпарат берді, бірақ ешқандай егжей-тегжейлі мәлімет бермеді. 1908 жылғы 6 қазанда Венадағы баспасөз хабарламасы Боснияның толыққанды қосылғанын жариялағанда әлем таң қалды. Австрия-Мажарстан ішінде, чех аймақтарын қоспағанда, жалпы мақұлдау болды, өйткені азшылық өз талаптарының қасақана назардан тыс қалғанын сезінді. Аерентал Еуропаның кеңінен қолдауын күткен еді, бірақ оның орнына ол барлық бағыттан қарсылыққа тап болды. Извольский сатқындықты қатты айыптап, Босния мәселесі бойынша халықаралық конференция өткізуді талап етті. Онжылдықтар бойы белсенділігі төмен болғаннан кейін Ресейдегі панславяндық күштер кенеттен қарсылыққа жиналды. Көптеген елдерде жаппай демонстрациялар өтті. Рим бұл жағдайды пайдаланып, Венамен достығын бұзды. Берлиндегі шенеуніктер таңғалып, қорқып қалды. Британдықтар әсіресе ашуланды, Австрия-Мажарстан мен Ұлыбритания қол қойған халықаралық келісімнің бұзылуын айыптап отырды. Франция бұл жобаны жоққа шығарды. Осман империясы күтпеген оқиғаға таңғалды, бірақ қолма-қол ақшамен төленген соң тыныштық сақтады. Сербиядан ең ашулы реакция келді, ол кек алуды талап етіп, Боснияда бүлік шығаруға жоспарлап, құпия партизандық топтар құруға кірісті. Бүкіл Еуропа бойынша басты кінә Берлинге тағылды, Венаға емес. Еуропалықтар күшті Императорлық Германия армиясынан қорқып, бұл оқиғаны оның экспансиялық ниеттерінің дәлелі ретінде қарастырды. Берлин енді өзінің жалғыз досы Австрия-Мажарстаннан басқа ешкімнің қолдауына ие емес екенін түсінді. Сондықтан ол Боснияны қосып алудың ақылдылығына күмән болғанына қарамастан, Австрия-Мажарстанды толық қолдайтынына шешім қабылдады. Берлин Санкт-Петербургқа халықаралық конференция талап ету Германиямен соғыс қаупін арттыратын жаулықты әрекет екенін ескертті. Аерентал мен Извольский арасындағы құпия кездесудің егжей-тегжейін жариялау туралы Австрияның ұсынысымен бірге, Ресей бас тартыс жасады. Германияның араласуының арқасында Австрия-Мажарстан Боснияны бақылауға алып, толыққанды дипломатиялық жетістікке қол жеткізді. Алайда, ұзақ мерзімді перспективада Германия мен Австрия екеуі де көптеген жауларын жасады, өйткені Бірінші дүниежүзілік соғыстың шекаралары қатайып бастады. Аерентал славян азшылықтары біріге алмайды және Балқан одағы Австрия-Мажарстанға ешқандай зиян келтіре алмайды деп есептеді. Ол Австрия-Мажарстан, Түркия және Румынияны қамтитын одаққа қатысу туралы Осман империясының ұсынысын қабылдамады. Алайда, оның саясаты болгарларды наразы қылды, олар Ресей мен Сербияға бұрылды. Австрия-Мажарстан оңтүстікке қарай қосымша кеңеюді жоспарламаса да, Аерентал осыған қатысты болжамдарды ынталандырды, бұл Балқан мемлекеттерін парализудейтініне сенді. Оның орнына, ол оларды Австрия-Мажарстанды тоқтату үшін қорғаныс блогын құруға жетеледі. Жоғары деңгейде жасалған бірқатар қате есептеулер Австрия-Мажарстанның жауларын күрт күшейтті.

Панславизм

Аерентал үшін, неміс және берік монархист болғандықтан, Сербия басшылығымен біріктірілген Оңтүстік славян конфедерациясының пайда болуымен қатар келген панславяндық ұлтшылдық тікелей қауіп төндірді. Сербияның жетекшілігімен югославяндардың біртіндеп нығаюы (барлық этникалық, нәсілдік және діни топтардың ұлттық өзін-өзі анықтау идеясының «жаңа ғасыр» атынан) Аеренталдың Австрия-Мажарстаны үшін өлім қаупі болды. Аерентал үшін Моравия, Богемия және Силезия – оның Шығыс Марктегі неміс дворяндарының тәждік жерлері еді, олар жаңадан пайда болған славян және панславян этностары: поляктар, чехтар, русиндер, словактар және украиндерге билік етті. Сербияның Босния мен Герцеговинаны өзіне қосып алуы Австрия-Венгрия империясының көп бөлігінің ыдырауына бағытталған жол картасын анық көрсетті. Ең маңыздысы, бұл панславяндық өзін-өзі анықтаушы ұлтшылдық империяның қорғалатын әскери, саяси және экономикалық шекараларының жоғалуына жол ашты. Аеренталдың венгр ақсүйек жартысы панславяндық идеология тамыр жайса, Венгрияның тарихи славян провинцияларын жоғалтумен бірдей қауіпті көріп отырды. Бұл оның әскери қауіпсіздігіне де, экономикалық болашағына да қауіп төндіретін еді. Аерентал жылдам әрекет етті, тіпті Извольскийден де жылдам. Ол 1908 жылғы 3 қазанда Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны өз бақылауына алды, осылайша жергілікті халық империяның игіліктерін 1878 жылдан бері басқарылып келгеннен кейінгі экономикалық даму үшін сыйақы ретінде пайдалана алады деп есептеді. Ашуға толы Сербия бұл әрекетке сене алмады және Ресейдің араласуын талап етті. Бұл Извольскийді қиын жағдайда қалдырды. Ол Ресейдің әскери кемелерін Түркия бұғазы арқылы еркін өтуі туралы жоспарларын жариялады, бірақ келісімге қол қойған барлық басқа да мемлекеттер, әсіресе Ұлыбритания оған қарсы шықты. Британдықтар барлық соғыс кемелері үшін бұғаздарды ашуды қарастыратындарын, бірақ оны тек ресейлік кемелермен шектемейтінін мәлімдеді. Бұл Извольскийдің ойынша емес еді, себебі бұл жағдай соғыс кемелерінің Қара теңізге өтуіне мүмкіндік беретін еді. Германия бастапқыда бұл жағдайға немқұрайлылықпен қарады және түрік жағын алды. Кайзер Түркиямен қарым-қатынасты нығайту жұмысын жүргізіп жатқан еді және енді Осман империясының жаңару мүмкіндігі пайда болғандықтан, бұл бағытын сақтап қалуды қалады.

Экраннан түсірілім

Аерентал "Диаволдың сүйеуі" эпизодында бейнеленген, бұл BBC Two телесериалының екінші маусымының үшінші бөлімі, "Вена қаны", Босния және Герцеговинаны аннексиялау бойынша австро-орыс келісіміне байланысты құрастырылған оқиғаларға арналған. Оны актер Бернхард Шир сомдады. Сондай-ақ, ол BBC телехикаясы "Бөркіттер құлауының" 9-шы эпизоды "Көрсету репетициясында" бейнеленген. Бұл рөлді актер Джон Моффатт ойнады.