Кіріспе

Чех сәулет тарихшысы және теоретигі (1934–2015)

Далибор Весели (19 маусым 1934 – 31 наурыз 2015) – Чехияда туған сәулет тарихшысы және теоретигі. Ол өзінің оқытуы мен жазулары арқылы архитектура және сәулет дизайны саласындағы герменевтика мен феноменологияның рөлін ілгерілетуде маңызды ықпал етті. Весели ХХ ғасырдың соңындағы ең көрнекті сәулет мұғалімдерінің бірі болды. Ол студенттердің бірнеше буынына шабыт сыйлағаннан өзге, Дэниел Либескинд, Эрик Парри, Альберто Перес Гомес, Мохсен Мостафави және Дэвид Лезербарроу сияқты қазіргі танымал сәулетшілер мен сәулет тарихшыларын тәрбиеледі. Ол Эссекс университетінде оқытумен айналысып, кейін Лондондағы Архитектуралық қауымдастыққа (Architectural Association) және 1978 жылы Кембридж университетінің Архитектура факультетіне ауысты. Онде Питер Карлмен бірлесіп, Сәулет тарихы мен философиясы бойынша магистратура бағдарламасын (M. Phil.) ашты. Питер Карлмен бірге оның оқыту және теориялық көзқарастары 1980-ші және 1990-шы жылдарда Кембридж архитектура мектебінде үстемдік құрды. Кембридждегі толық жұмыс орнынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Весели сабақ беруді жалғастырды, Кембридждегі Эммануэль колледжінде зерттеулер директоры қызметін атқарды, сондай-ақ Пенсильвания университетінде Сәулет тарихы мен философиясын оқытты және Манчестер сәулет мектебінің құрметті профессоры болды. 2005 жылы ол "Бөлінген репрезентация дәуіріндегі архитектура" атты кітабы үшін Халықаралық сәулет сыншылары комитеті (CICA) тағайындаған Бруно Зеви кітап сыйлығының иегері атанды. 2006 жылы Британдық сәулетшілердің Корольдік институты (RIBA) Далибор Веселиді сәулет біліміндегі жетістіктері үшін Энни Спинк сыйлығымен марапаттады, ал 2015 жылы сәулет теориясы мен оқыту саласына оның қосқан үлесін мойындап, RIBA-ның құрметті мүшесі етіп сайланды.

Өмірбаян

1934 жылы Чехословакияның Прага қаласында дүниеге келген. Прага, Мюнхен, Париж және Гейдельбергте инженерлік, сәулет, өнер тарихы және философияны оқыды, содан кейін Прагадағы Карл университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Оның ғылыми жетекшілері Йозеф Хавличек, Карел Хонзик және Ярослав Фрагнер болды. Ол Ханс Георг Гадамермен бірге оқыды және Гадамер қайтыс болғанға дейін оныңмен хат алмасып тұрды. Оның айтуынша, феноменология философы Ян Паточка "оның жалпы интеллектуалдық бағытына және кейбір маңызды мәселелерді қалыптастыруға" ең көп үлес қосыпты. Гадамер мен Паточканың ықпалымен ол сәулет поэзиясы мен герменевтикасына өмір бойы қызығушылық танытты, бұл оның оқыту және ғылыми зерттеулерін анықтады. 1968 жылы Кеңес Одағының танктері Чехословакияға басып кірген кезде Весели ағасымен бірге Англияда болды. Ол Лондонда қалды, алдымен Архитектуралық қауымдастықта сабақ берді, 'Unit 1' студиясын басқарды, содан кейін Эссекс университетіне көшті, онда Жозеф Райквертпен бірге сәулет тарихы бойынша магистратура бағдарламасын ашты. 1978 жылы оны Кембриджге Колин Сент Джон Уилсон шақырды. Ол жерде Райкверт пен Питер Карлмен бірге сәулет тарихы мен философиясы бойынша MPhil және PhD курстарын ұйымдастырды, осылайша 1980 және 1990 жылдары мектепке бағыт берген AA-да қалыптасқан студиялық мәдениетті әкелді.

Сәулет және герменевтика

Везелидің еңбегін ең алдымен мәдени герменевтикаға қосқан үлесі ретінде қарастыруға болады, ал оның 16- және 17-ғасырлардағы қазіргі ғылымның тарихи тұғырларын зерттеуі, әсіресе, егжей-тегжейлі және бейнелеудің өзгеретін сипатына құнды түсініктер ұсынады. Везели перспектива және анаморфоз сияқты ұғымдар төңірегінде пікір таластырады, олар дәстүрлі түрде Ренессанс мәдениетінен бастау алған деп есептеледі. Везели бейнелеу мәселесінің тереңдігімен ағымдағы пікірсайысқа үлес қосады; бұл мәселе Батыс философиясын бейнелеудің эпистемологиялық мүмкіндігі және табиғи құбылыстарды түсіну тұрғысынан екіге бөліп тастады. Қазіргі ғылымның «тууы» және дәстүрлі көзқарастарға қарсы күресі де бейнелеу мүмкіндіктері арасындағы жіктерді белгіледі. 17-ғасырдың контекстінде бұл, әсіресе ғылыми еңбек пен философиялық түсініктің мәніне қатысты пікірсайыс ретінде айқын болды. Везелидің пікірінше, мұндай көзқарастардың қажетті жартылайлығы бейнелеудің мәдени түсінігіне әсер ететін мәселенің өзегінде жатыр. Оның тәуелділік табиғаты әрқашан барлық түрдегі дуализмдерді тудыратын жік ретінде түсінілмейді. Қазіргі ғылымға дейін бейнелеу табиғи түрде тәуелді болды және ғылымның әмбебап ұмтылыстары (метафизика) эпистемологиялық негіздің (архе) сипатына байланысты болды. Везелидің еңбегі мәселенің онтологиялық негіздерін грек контексіне дейін іздестіріп, оның бастапқы мағынасын анықтауға көмектеседі. «Бөлінген бейнелеу дәуіріндегі архитектура» (2004) еңбегінде Везели тұғыр ұғымын уақытша сипатқа ие ретінде ұсынады, оны әртүрлі бейнелеу деңгейлері арқылы анықтаманың үздіксіздігі ретінде ғана қабылдауға болады, ол айқын, көрінетін әлемнен бастап потенциалдық артикуляцияның жасырын әлеміне дейін жетеді. Дәл осы сабақтастық қазіргі, фрагменттелген бейнелеу ұғымын қалпына келтіру міндеті ретінде қарастыруға мүмкіндік береді, бұл фрагментті оның бастапқы толуына қайтаруға бағытталған болар еді.

Сәулет және бейнелеу

Везелидің жазба жұмыстарының көп бөлігі журналдардағы мақалалар түрінде болды, ал көптеген ойлар мен дәлелдер жылдар бойы дәрістер мен семинарларда қалыптасты. Осы себепті оның ой-өрісіне және қызығушылықтарына толыққанды шолу жасау мүмкін емес. Дегенмен, "Бөлінген өкілдік дәуіріндегі архитектура" (2004) еңбегі оның ойлау жолының негізгі тұжырымдамасын ұсынады және оның көзқарасын түсінудегі маңызды дерек көзі болып табылады. Оның дәрістер мен семинарларда айтылған көптеген идеялары әлі жарияланбаған күйде қалған.

Бөліктелген бейнелеу дәуіріндегі сәулет

Архитектурада бөлінген бейнелеу дәуірінде (2004) Весли архитектура тәжірибесі арқылы аргументін ұсынады, себебі ол үнемі әртүрлі бейнелеу режимдері арқылы жұмыс істейді, соның ішінде «құрылған шындық» та бар. Онда Весли қазіргі мәдени жағдайды, әсіресе архитектураға қатысты, бөлінген және екіұшты деп сипаттайды (4–12, 36, 44-беттер). Оның пікірінше, ХХ ғасыр архитектурасы қазіргі заманғы ғылым мен технологияның эпистемологиялық моделіне сенеді, бұл бүгінде қала және қала маңы ландшафтының құралдық тұжырымдамаларында көрінеді. Бүгінде, ол атап көрсетеді, архитектураның бастапқы дәстүрін қайта жаңғырту әрекеті, кейбір жағдайларда қазіргі заманғы ғылымға дейін, яғни ғылыми білімнің тарихи түсінігіне дейін жететін, әртүрлі бейнелеу режимдері мен білім тұжырымдамалары арасындағы алшақтықты жою мәселесімен бетпе-бет келеді. Бұл алшақтық он жетінші және он алтыншы ғасырларда қалыптасқан. Веслидің зерттеуі осы тарихи контекстке терең бойлады, олар қазіргі заманғы ғылымның пайда болу ортасы деп есептеледі, біздің заманауи білім туралы түсінігіміздің бастауын және оның әлемді дәстүрлі бейнелеуден қалай азат етуіне үміт артады. Сондықтан Веслидің зерттеуі тарихи бейнелеу ұғымын дамытуға бағытталды, себебі ол осы тарихи мәселенің орталық мәселесін құрады; сондай-ақ, білімнің заманауи ұғымының құрылысы бейнелеу ұғымының өзгеруімен тығыз байланысты (13–19-беттер). Бүгінгі күні жалпы түсініктегі бұл ұғым эпистемология тарихын асып түседі. Веслинің сөзіне сәйкес, мұның себебі бейнелеу көбінесе «нақты бейнелеу режимі мен бейнеленген нысан арасындағы үзіліссіз байланыс» негізінде түсіндіріледі (14-бет), бұл ұғым Еуропа архитектурасының барлық тарихында кездеседі.

Қазіргі жағдай

Қазіргі заманғы жағдайды қарастырған кезде Весли проблеманың, әдетте, бейнелеудің өзіне тән онтологиялық айырмашылық негізінде құрылымдалғандығын байқайды. Бұл дәл осы айырмашылық бейнелеу тәсілдерінің бейнеленгеннен және белгілі бір жағдайлардан босауына мүмкіндік береді (4-5 беттер). Сондықтан онтологиялық айырмашылықты талқылау білімнің шарттары мен мүмкіндіктеріне әсер ететін эпистемологиялық айырмашылықты құрайды. Қазіргі заманғы ғылыммен байланыстыратын болжамды ой осы айырмашылыққа негізделген. Чарльз Тейлор (1995) қазіргі заманғы ғылымның мәселесі бейнелеудің белгілі бір түрін басқа, сыртқы бейнелеуге қалай сәйкес келтіру керектігін көрсетеді: біз әдетте «сыртқы шындық» деп атаймыз. Бұл екеуінің арасындағы айырмашылық олардың эпистемологиялық құндылығын үнемі қауіпке ұшыратады және бұл тек бейнелеудің бейнелеуге қатысты емес, сонымен қатар оны бейнелеудің әртүрлі тәсілдері арасында да әсер етеді. Осыған жауап ретінде Веселидің жұмысы әртүрлі бейнелеу тәсілдері арасында әрдайым қалай жұмыс істейтінін зерттейді, мысалы, жоба мен салынған нәрсе арасындағы айырмашылық арқылы, мысалы, ол бүкіл қаланы диаграммаға, жоспарға немесе картаға аудару кезінде. Картаны оқудың қарапайым әрекеті картаны ғимараттар мен қоршаған кеңістікпен байланыстыратын қиялдан да көп нәрсені қамтиды; бұл әртүрлі деңгейлер арасындағы өзара қарым-қатынасты қамтиды, бұл сәйкессіздік пен ақпараттың жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін. Везелидің пікірінше, бұл түрдегі сәйкессіздік мәселенің табиғатын түсіну үшін пайдалы болуы мүмкін және шын мәнінде әртүрлі деңгейдегі өкілдіктер арасындағы қарым-қатынасты бұзатын нәрсені түсіну құралы бола алады және керісінше, мұндай қарым-қатынас болған кезде не болады. Везели сондай-ақ, парадоксалды түрде, логикалық эмпиризмнің жарқын күндерінде жүргізілген эксперимент үлгісін де қолданады. Экспериментті Шилдер жүргізді және көру өрісінің уақытша инверсиясын қамтыды (46-беттер), басқа қабылдау салаларын қозғамай қалдырады. Шильдердің эксперименті визуалды және басқа да қабылдау өрістерінің арасындағы үздіксіздікті қарастырды және орналастырылған адам денесін кеңістіктік сілтемелердің негізгі құрылымы ретінде көрсетті (48-49 беттер). Везели эксперимент субъектілері қалай өздерінің денелері тек теріс бұрылатын ғана емес, солдан оңға бұрылған көрнекі әлемде орналасуға тырысқанда және кітап алу немесе оқу сияқты қарапайым ым-ишараларды орындауға тырысқанда, олардың ең алдымен сенім артуға болатындығын анықтады. Бұл тәжірибеге төзу қиын болса да, кері көрініс бастапқы дене құрылысымен ішінара келісе алды (47-бет). Везелидің айтуынша, алынған кері бұрылған көруді адам денесінің жағдайлық құрылымымен үйлестіру қабілеті, жағдаймен жұмыс істегенде, терең проблемаға назар аударады, ол біздің уақытша негізде орналасу қабілетімізге байланысты, тіпті кеңістіктік немесе уақыт аралық сілтемесі жоқ кезде де. Кері көріністен алынған мысал сондай-ақ мұндай негіздің бірден болуынан алыс екенін көрсетуді білдіреді; ол нақты кеңістікте іздеу процесінде құрылады және әртүрлі деңгейлер мен бейнелеу формалары арасындағы өзара қарым-қатынаста пайда болады, мысалы, визуалды, тактильді және т.б. Везели жағдайды және орналасу құбылысын кеңістіктік білімді қалай және қандай негізде контекстуализациялайтынымыздың мысалы ретінде және белгілі бір анықтама нүктесі кеңістіктік білімді орналастыруға қалай мүмкіндік береді. Аргумент барысында Весли жағдайдың торығын құрайтын нәрсе - бұл анықтама мен тәжірибенің үздіксіздігі, ол кеңістікті әртүрлі түрлер арқылы көрнекілендірудің көрнекі емес, әсерлі емес, тек объективті салада ғана көрнекіленетін имплицитті құрылымға дейін (48, 82-87, 378-беттер және т.б.).

Жағдай және қабылдау

Везелидің орналасудың эпистемологиялық процесі туралы пікірі, көрнекі өрістің қалыптасуына аналогиялы тұрғыда дамиды. Ол, көрудің табиғи қабілетін, көру құбылысының бастапқы нүктесі ретінде ғана қарастырады, яғни, визуалды қабылдау арқылы танып-білуге болатын нәрсе. Осыған сәйкес, көрудің табиғи процесі – білім алудың нәтижесі болып табылады. Везели, хирургиялық еммен түзетілген туа біткен соқырлықтың мысалын келтіреді, онда көрудің өзі, ауыр оқу кезеңінен кейін ғана пайда болады, және осы кезең болмаса, жаңадан қол жеткізген көру сезімі, «көрнекі өрістен» жеке объектілерді ажырата алмайды немесе тани алмайды (б. 50-51). Везели, жаңадан қол жеткізген сезімнің интеграциясы, соқырлардың әлемі уақыттық реттіліктермен ғана емес, кеңістік бойынша да құрылымдалғандығына негізделгенін сипаттайды; және жаңа көру қабілетінің қалыпқа келуі, қолданыстағы объектілер мен кеңістіктің құрылымы бар жерде жүзеге асады. Көрнекі немесе денеге тигізу арқылы сезіну сияқты қабылдаулар, имплицитті құрылымдалған негізде үйлеседі. Везели, әртүрлі өкілдік деңгейлерін байланыстыру міндетін, тек ортақ «жерге» дейінгі қашықтықты қысқарту арқылы ғана орындауға болатынын көрсетеді (б. 61-63). «Жер» – кеңістіктің негізгі құрылымын ашуға мүмкіндік беретін бастапқы нүктеге ұқсас; бірақ, мұндай эпистемологиялық негіз, кеңістіктік анықтаманың абсолюттік көзін ұсына алмайды. Эпистемологиялық негіз ұғымы, априори берілген анықтамалық нүкте ретінде қалыптаспайды. Ол, іздену процесінде пайда болады, кеңістікті түсінудің әртүрлі деңгейлері арасындағы сілтемелердің үздіксіз ағыны ретінде өтеді. Осы жағдайда, жағдайдың құрылымдық бастауын құрайтын осы сілтемелер ағыны (б. 60). Везелидің «жер» туралы түсінігі, көп жағынан гректердің «архе» туралы дәстүрлі түсінігімен сәйкес келетін бастапқы сілтеме көзі болып табылады. «Архе» – абсолютті анықтама көзі емес, тек «жер» және «дүние» ұғымдарын түсінуге қадам саладытын бастапқы дереккөз (б. 50-52). Бұл – өзінің топографиясы туралы, нақты белгіленген ережелер мен сілтемелерге қарағанда көбірек сөйлейтін, сенімсіз жер. Бұл, қазіргі заманғы ғылым үшін жат болғанымен, Везели, орналасудың мәнін түсінудің көп бөлігі, Жер бетіндегі күнделікті жағдайларды білуден туындайтынын дәл сипаттайды, онда көкжиек пен гравитация ортақ рөл атқарады. Осыған сәйкес, сәулеттің жағдайларды «көтеру» және «құру» міндеті, еден немесе гравитация сияқты жағдайлардың жай ғана болуымен шектеліп қоймайды, жағдай құбылысының орын алуына мүмкіндік беретін «жердің» негізгі жағдайына қатысты.

Жағдай және білім

Эпистемологиялық деңгейде бұл Везели үшін «жер» табиғаты «кеңістіктік құрылымды» түсінуге мүмкіндік береді; кеңістіктік құбылыстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін герменевтикалық кілт сияқты. Қазіргі заманғы сәулет өнері ең көп назар аударатыны – жерге қатысты ортақ көзқарастарды, атап айтқанда, ауырлық күшін күйретуге тырысу. Көптеген сәулет өнерінің ауырлық күшінің «басқыншылығынан» қашуы мүмкін болмаса да, 20 ғасырдың басындағы конструктивизмнен бастап, ауырлық күшімен ойнаудың және сәулеттік массаның ауырлыққа қарсы «көрнекі салмағының» көптеген мысалдары бар. Мұндай сәулеттік ойын, жағдайдың табиғи көзі ретінде ауырлықтан азат болуға ұмтылысты көрсетеді және одан да негізгі анықтаманы және оның проблемалық сипатын ашуға бағытталған. Сәулет, оның ерекшелігі жоғары және төмен, сондай-ақ горизонталь жерге қатысты құрылымдалған күнделікті тәжірибеге тікелей сынға ұшыратады. «Кері көру» эксперименті осыны дәл көрсетеді: жерге тию вертикальді және нысандардың салыстырмалы қашықтығын, бағдарлануды анықтауға және кеңістіктің физиогномиясын тануға көмектеседі. Осы шарттардан тыс, жағдайдың «негіздері» біздің ұғымымыздан шығып қалады. Сонымен қатар, сәулетшілер жердің сілтеме құрылымы ретіндегі оның жасырын табиғаты оның сәулеттік зерттеуін осылай қиын жасайтынын түсінеді. Везелидің айтуынша, «жер» ұғымы бізге толыққанды абсолютті білімді ешқашан бермейді, тек кеңістіктік құрылымды делдалдықпен түсінуге мүмкіндік береді. Осыған байланысты, жердің жасырын табиғатын ашу міндеті, одан да әрі, ауырлық күшін жағдайдың табиғи көзі ретінде қарастырмайтын, уақытша жерді іздеу міндетіне айналады. Гравитацияның болмауының салдарымен айналысатын алғашқы ұзақ мерзімді бағдарлама 1973 жылы NASA Skylab арқылы жасалды. Везели, ғарышкерлердің ең үлкен қиындықтарының бірі – бұрынғы жағдайларды танудағы жалпы қиындыққа айналатын бағдардың үнемі жоғалуы екенін хабарлайды. Егер ауырлық күші болмаса, таныс бөлімше белгілі бір бұрыштан қарағанда танылмас еді. Sky Lab тәжірибесі кеңістіктік құрылым мен жағдай құбылысының шамамен қадамдық түрде қалай белгілі болатынын жақсы көрсетеді. Дұрыс бағдарланбаған жағдайда, қарапайым тану, мысалы, заттарды дұрыс орындарында табу мүмкін емес болар еді. Алайда, объектілерге қатысты дұрыс бағдар табылғаннан кейін, бөлімшенің бүкіл кеңістіктік шеңбері танылды, сондай-ақ барлық объектілер өздерінің дұрыс орындарында және салыстырмалы орналасуларында болды. Жарық пен ауырлық күші жоқ жағдайда Sky Lab ғарышкерлерінің бірі ғарыш бөлімшесінің қабырғаларының біріне бір тиіп қана дененің барлық объектілерге қатысты салыстырмалы орнын анықтау жеткілікті екенін сипаттады (52–54 беттер). Бұл, әсіресе, белгілі бір визуалды немесе тактильді сілтеме нүктесі бағдар беруге қалай көмектесетінін көрсету үшін маңызды: кеңістіктің физиогномикалық тануы және оның тұтастай кеңістіктік орналасуымен байланысты болуы мүмкін. Бұл, Везелидің айтуынша, кеңістіктік сілтемелердің сабақтастығын және эпистемологиялық, уақытша негізді құрайтын жағдайлар. Ғарыштың ықтимал құрылымын түсінудің сабақтастығында туындайтын жер ұғымы проективті сипатқа ие болып көрінеді (103-бет).

Анықтаманың сабақтастығы

Везели кеңістіктік кеңістікке проекциялық қабілет сыйлайды, сондықтан оны жағдайды тудыруға қабілеті арқылы білуге болады. Везелидің пікірінше, негізге сілтеме үзділігі нақты кеңістікпен тұрақты кернеуде болады, бұл үзділіксіздік белгілі бір жағдайларда бұзылып, тіпті жойылса мүмкін (55–56 бб.). Өкілдіктің әртүрлі деңгейлері арасындағы қарама-қайшылықтардың болуы таңқаларлық емес, себебі бұл картаны оқу немесе нөлдік гравитацияда кеңістікте бағдарлану сияқты жағдайларда да орын алады. Кеңістіктің берілген бейнесі мен нақты кеңістік арасындағы қарама-қайшылық күнделікті тәжірибеде жиі кездесетін құбылыс. Бұл мәселені шешуге болмайды, бірақ ол өкілдік феноменін түсіну үшін маңызды бастапқы нүкте болуы мүмкін. Бұл әсіресе «үзділіктің» танылмайтын экстремалды жағдайларда айқын. Афазия мен апраксия, басқалармен қатар, жалпы алғанда ақыл-ой соқырлығы деп аталатын жағдайларда, ұғымдық түсініктің мүмкіндіктері мен мақсатты әрекеттің немесе сөйлеудің стандартты артикуляциясының нақты орындалуы арасында айқын үзділіс байқалады. Ақыл-ой соқырлығы бойынша жүргізілген зерттеулер сөйлеу және мақсатты әрекеттер мен қимылдарды артикуляциялау қабілетіне қоршаған ортаның әсер ететінін, және ол тек ақыл-ой кемістігіне ғана байланысты емес екенін көрсетеді. Керісінше, мұндай жағдайлар тек психикалық функциялардың нәтижесінде туындамайтыны және жағдайлық құрылым да олардың пайда болуына себеп бола алмайтыны анық болды, өйткені екеуі де емдеудің табысы мен сәтсіздігіне әсер етеді (57 б.). Везели осы жағдайларға қатысты аргументті инверттік көру эксперименті және нөлдік гравитациядағы бағдарлану сияқты бағдарға қатысты эксперименттерге қайтарады және оны ақыл-ой соқырлығымен байланыстырады. Бұл кеңістіктік кеңістік туралы негізгі білімге байланысты, бұл бейнелеуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Везели кеңістіктік кеңістікке қатысты ықтимал және нақты кеңістіктік конфигурация арасындағы байланысқан құрылымды болжайды (58 б.). Өкілдік туралы осы түсінік Хуссерлдің феноменологиялық өкілдікке қатысты қарастыруын еске түсіреді, ол белгісіз, бейресми өкілдіктің (Vorstellung) көкжиегінен, бірқатар мүмкіндіктер (Vergegenwärtigungen) арқылы, ақыры нақтылыққа (Repräsentation) жеткенше қозғалады. Хуссерлдің Repräsentation сөзін тек өкілдіктің нақты формаларын атау үшін қолданғаны, бүкіл өкілдік процесінің жасырын қалғанын көрсететін мысал болып табылады. Хуссерлдің өкілдік процесі біздің кеңістіктік біліміміз әртүрлі деңгейде қабылданатынын, олар әрқашан біз қалағандай анық анықталмайтынын көрсетеді. Бұл нақты сілтемелердің негізі мен бастапқы нүктесі жағдайды өсіп келе жатқан, жинақталған білімге қарай бағытталмайды, керісінше тәжірибе әлемінің алдын ала «қайта оралуы» болып табылады. Осы мағынада, өкілдік түсініктің ашық формаларынан жасырын аяққа дейінгі спектр ретінде пайда болады, бұл ұғым кейінірек қабылдау феноменологиясымен расталған сияқты. Бұл алдын ала ойланудың табиғаты бойынша, оның сөзбен немесе бейнелеу арқылы айқын мағынада айтылуы мүмкін емес. Керісінше, осы фонға феноменологиялық көзқарас әлемді алдын ала түсіну ретінде жанама түрде (69 б.) жүзеге асырылады. Егер бұл солай болса, онда біздің эпистемологиялық негізіміз әртүрлі қабылдау деңгейлерін түсіндірудің сәйкестігі ретінде ғана емес, сонымен қатар өкілдік ұғымы да алдын ала ойлану аясынан қозғалыс ретінде құрылады. Дәл осы жағдайда буыны бар құрылым пайда болып, осындай ретінде анықталады (75–77 бб.). Бұл сонымен қатар әртүрлі деңгейлер арасындағы айырмашылық, атап айтқанда, алдын ала түсіну аясы мен берілген объект арасындағы айырмашылық, бізге объектіні көруге және оны тәжірибе әлемінде орналастыруға мүмкіндік береді. Егер біз Везелидің аргументін қабылдасақ, онда бұрын эпистемологиялық кедергі ретінде тұрған айырмашылық енді өкілдік етудің қажетті шарты болады.

Сәулет өнерінің жасырын әлемі

Весли әлемді жасырын әлем ретінде алдын ала түсінуді қарастырады (83-бет), яғни потенциалды түрде айқындалып, құрылымдалған, ал оның көзге көрінетін көрінісімен байланысы тікелей емес. Осы алдын ала айқындалмаған деңгей мен оның көзге көрінетін артикуляциясы арасындағы өзара байланыс бұрын талқыланған онтологиялық айырмашылықтың ішінде жатыр. Мұндай өзара байланыс – үздіксіздік пен метафоралық құбылыстардың схемалық құрамдас бөлігі, олар христиан гуманизмінің алғашқы дәстүрінде болу мен болашақ табиғатында тұрақты түрде сипатталады. Осылайша Весли көріну деңгейіне өту арқылы бейнелеу мәселесінің түйініне енеді. Веслидің аргументінің тізбегі бойынша, көріну тақырыбы өзіндік проблемалық сипатқа ие болады, себебі ол потенциалды артикуляцияның аясын қабылдайды. Веслидің айтуынша, "көріну көкжиегі көрініс алдындағы тәжірибе мен көріністің жетістіктерінің синтезін көрсетеді, олар көзге көрінетінмен онтологиялық байланысты сақтайды" (85-бет). Екінші жағынан, көрінудің айқын деңгейіне көтерілу, ең алдымен, бейнелеу мәселесін алдын ала көрініс әлемінен сақталған нәрселер тұрғысынан білдіреді. Бұл, сыртқы шындыққа қатысты ішкі бейнелеудің дәстүрлі түсінігінің салдары ретінде қарастырылуы мүмкін. Весли осы бейнелеу түсінігіне қарсы шығып, оны әлемнің айқын көрінісінен бастап, сөзбен айту деңгейіне дейін кеңейтеді. Нәтижесінде, шындық термині көбінесе нақты бейнелердің белгілі бір түрлеріне (мысалы, виртуалды шындық) шектеледі, олар шындықты сыртқы нәрсе ретінде қарастырады (308–315-беттер). Алайда, Веслидің бейнелеу туралы түсінігі кең ауқымды деңгейлер арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан жүзеге асады; осы ретте бейнелеуге қатысты мәселе бейнелеудің шындығына да қатысты, бұл мәселе қазіргі заманғы герменевтикада кеңінен дамыған. Бұл салада көзге көрінетін әлем алдын ала көрініс деңгейлерін білдіретін білімді жеткізеді, сонымен қатар көзге көрінетіннің эпистемологиялық мәртебесін де қауіпке тігеді. Көргеніміздей, эмпиристік сенімге қайшы, көзге көрінетін әлем өзі эпистемологиялық негізді құрамайды (84–86-беттер). Оның орнына, біздің эпистемологиялық негізіміз бағдар, физиогномия және бір-біріне қатысты заттардың салыстырмалы орны сияқты ерекшеліктермен құрылады; және осы ерекшеліктерден кеңістік тұрғысынан уақытша негіз құралады. Бұл негіз тұрақты нүкте емес. Керісінше, негіз дегеніміз – сілтемелердің көзі мен ағыны. Бұл, көзге көрінетін, қолға түсетін әлемнің нақты көкжиегі – біздің ең айқын көрінісіміз, бірақ мұндай тар көкжиегімізді тек көзге көрінуден тыс қалған әлемді түсіну үшін бастау нүктесі ретінде ғана қолдануға болады. Бұл сондай-ақ көзге көрінетін нәрселер әлемді бейнелеуде маңызды рөл атқарады, бізге көзге көрінетін нәрселерден тыс нәрселерді көруге және елестетуге мүмкіндік береді дегенді білдіреді. Ақырында, біздің "әлем" туралы білімімізді көбінесе көрінбейтін, көрініссіз сілтемелердің негізінде құратынымызды білдіреді, олар тек көзге көрінетін әлемде бейнеленеді. Көрнекі бейнелеу деңгейін, бәлкім, білімнің жасырын, алдын ала ауызша аймағына қатысты айқын ауызша айту деңгейімен салыстыруға болады. Көрнекі бейнелеу сияқты, сөзбен айту да берілген әлемнен босап, кез келген мағынаны жеткізуге еркіндік береді. Бұл бейнелеуге берілген күш, оған өзінің бастапқы символикалық саласынан шығуға мүмкіндік береді, осылайша бейнелеудің құралдық табиғаты мен оның кең символикалық өрісі арасындағы шиеленісті орнатады.