Кіріспе

Британдық ғылыми Антарктида экспедициясы (1901–1904) 1901–1904 жылдардағы Британдық Ұлттық Антарктида экспедициясы, ресми түрде, Джеймс Кларк Росс саяхатынан бері алтымыш жыл өткен соң (1839–1843) Антарктида аймақтарын алғаш рет ресми британдық зерттеуі болды. Корольдік қоғам мен Корольдік географиялық қоғамның (RGS) бірлескен комитетімен кең ауқымда ұйымдастырылған экспедиция сол кезде көбінесе тиісіліп зерттелмеген құрлықта ғылыми зерттеулер мен географиялық ашулар жасады. Бұл экспедиция Антарктиканы зерттеудің қаһармандық дәуіріндегі жетекші тұлғалардың көптегенінің Антарктикадағы мансабын бастады, олардың ішінде экспедицияны басқарған Роберт Фалькон Скотт, Эрнест Шеклтон, Эдвард Уилсон, Фрэнк Уайлд, Том Крен және Уильям Лэшли болды. Экспедицияның ғылыми нәтижелері биология, зоология, геология, метеорология және магнетизм салаларында кең ауқымды зерттеулерді қамтыды. Экспедиция Антарктиданың ең ұзын өзенін қамтитын, жалғыз қардан бос Антарктидалық аңғарлардың бар екенін анықтады. Сонымен қатар, экспедицияның жетістіктеріне Кейп Крозьердегі император пингвиндерінің колониясы, Король Эдуард VII жері және Оңтүстік полюс орналасқан Полярлық плато (батыс таулар арқылы) ашылулары кірді. Экспедиция Оңтүстік полюске жетуге тырысып, 82°17′S координатасындағы ең оңтүстік нүктеге жетті. Келешек экспедициялар үшін жол ашқан "Дискавери" экспедициясы британдық Антарктида зерттеу тарихындағы маңызды кезең болды.

Алдынғылар

1839 және 1843 жылдар аралығында Корольдік теңіз флотының капитаны Джеймс Кларк Росс өзінің HMS Erebus және HMS Terror атты екі кемесінің құрамында Антарктида құрлығына үш сапар жасады. Осы кезеңде ол Антарктиканың жаңа аймағын ашып, зерттеді, ол көптеген келешек британдық экспедициялары үшін жұмыс алаңына айналды. Росс осы аймақтың жалпы географиясын белгіледі және оның көптеген нысандарына ат қойды: Росс теңізі, Ұлы мұз кедергісі (кейін Росс мұз жалағы деп аталды), Росс аралы, Адар мүйісі, Виктория жері, Макмердо шығанағы, Кройзер мүйісі және Эребус және Террор таулары – егіз жанартаулар. Ол кедергіге бірнеше рет қайтып оралып, оны тесіп өтуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1842 жылдың ақпан айында 78°10′ координатасындағы шағын кедергі ішінде ол ең оңтүстік нүктеге жетті. Росс кедергінің шығысында құрлық жатыр деп болжады, бірақ оны растай алмады. Бұл, көбінесе, RGS мүшесі Льюэллин В. Лонгстаффтың 25 000 фунт стерлинг көлеміндегі үлкен қайырымдылығының арқасында мүмкін болды. RGS өзі 8 000 фунт стерлинг салым қосты, бұл кезге дейін кез келген экспедицияға жасалған ең ірі жеке үлес болды, ал 5 000 фунт стерлингті бұрын Джексон-Хармсворттың Арктика экспедициясын (1894–97) қаржылаған Альфред Хармсворт, кейін Лорд Нортклифф берді. Қалған қаражат кішкентай көмектерден жиналды. Экспедицияға коммерциялық демеушілік те көмектесті: Колман ұн мен қыша берді, Кэдбери 1600 кг шоколад, Бёрд нан пісіру және десерт ұнтақтарын, ал Эванс, Лесчер және Уэбб лимон шырынын толыққанды қамтамасыз етті. Jaeger арнайы киімге 40% жеңілдік жасады, Bovril сиыр етінің тұнбасын ұсынды, ал басқа да көптеген компаниялар маңызды үлес қосты.

Кеме

Экспедиция кемесін Антарктида суларында жұмыс істеуге арналған мамандандырылған зерттеу кемесі ретінде Дунди кеме жасаушылар компаниясы салған. Бұл кеме Ұлыбританияда салынған соңғы үш мачты ағаш желкенді кемелердің бірі болды. Құрылыс құны 34,050 фунт стерлинг (2009 жылы – 2,7 миллион фунт стерлинг), ал қозғалтқыштар үшін 10,322 фунт стерлинг (830 000 фунт стерлинг) жұмсалды, барлық өзгерістерден кейін соңғы құны 51 000 фунт стерлинг (4,1 миллион фунт стерлинг) болды. Кеменің аты теңіз тарихымен байланысты болды, соңғы кезде Нарес экспедициясында қолданылған кемелердің бірі ретінде танымал еді, және осы ескі кеменің кейбір ерекшеліктері жаңа кеме дизайнына енгізілді. 1901 жылдың 21 наурызында леди Маркхэм оны S. Y. Discovery деп баптап жіберді (Royal Research Ship атағы 1920 жылдары берілді). Кемеге арнайы желдету жүйесі орнатылды, бұл сол кездегі медициналық теорияларда таза ауаның маңыздылығын көрсетеді. Ол Корольдік теңіз күштеріне қарасты болмағандықтан, Адмиралтейство Discovery кемесіне ақ туды көтеруге рұқсат бермеді. Ақырында ол сауда кемелері туралы заңға сәйкес, RGS үйінің туымен және Royal Harwich Yacht Club-тің көк туымен және бургимен жүзіп шықты.

Иттер

Скотт Ослодағы Фридтжоф Нансенмен хабарласты, оған Лондондағы "жанжалдасып жүрген" комитетінен гөрі көбірек сенді және жабдық мәселесінде оның кеңесін тыңдады. Содан кейін Армитаж Ресейдің Архангельск қаласындағы шотландтық иттер мен шаңғы спорты жөніндегі сарапшы арқылы 25 сибирлік шана итін тапсырыс берді. Бірақ, Хантфордтың сөзінше, бұл сарапшы экспедицияға қатысуға шақырылмады.

Мақсаттар

Discovery экспедициясы, Росс пен Борхгревинк экспедициялары сияқты, Антарктиданың Росс теңізі секторында жұмыс істеуге тиіс болды. Континенттің басқа да аймақтары қарастырылды, бірақ "белгісізді іздеу үшін белгілі жерден бастау керек" деген принцип сақталды. Экспедицияның екі негізгі мақсаты бірлескен комитеттің "Коммандирге берілген нұсқауларда" былай қорытындыланды: "Экспедицияңыздың шегіне кіретін оңтүстік полярлық жерлердің сипатын, жағдайын және аумағын мүмкіндігінше анықтау", және "қырықшы параллельдің оңтүстігіндегі оңтүстік аймақтарда магниттік зерттеулер жүргізу, сондай-ақ метеорологиялық, океанографиялық, геологиялық, биологиялық және физикалық зерттеулер мен ізденістер жүргізу". Нұсқауларда "осы екі мақсаттың ешқайсысы екіншісіне құрбандыққа шалынбауы керек" делінген. Географиялық мақсатқа қатысты нұсқаулар нақтырақ айтылды: "Географиялық қызығушылықтың басты нүктелері – сэр Джеймс Росс мұздық тоғанының шығыс шетін зерттеу; Росс аймағында тоғанды қанатын құрайды деп саналған құрлықты табу немесе ол жоқ екенін анықтау. Егер сіз мұзда қыстауға шешім қабылдасаңыз, географиялық зерттеуге қатысты күш-жігеріңізді батыс тауларына, оңтүстікке және жанартаулық аймақты зерттеуге бағыттауыңыз керек".

Сыртқа сапар

Дискавери 1901 жылғы 6 тамызда Уайт аралынан шығып, магниттік зерттеулер үшін 40°О-ң төменгі енін айналып өтіп, Кейптаун арқылы 29 қарашада Жаңа Зеландияға келді. Литтлтон портындағы Квейл аралы экспедицияның итттері үшін карантин станциясы ретінде пайдаланылды. Үш апталық соңғы дайындықтан кейін ол оңтүстікке сапарға дайын болды. 21 желтоқсанда кеме Литтлтоннан шығып бара жатқанда, көпшіліктің шулы қолдауына жауап беру үшін бас мачтаның үстіне шыққан жас кемеші Чарльз Боннер құлап қайтыс болды. Ол екі күннен кейін Порт Чалмерсте жерленді. Содан кейін Дискавери оңтүстікке бет алып, 1902 жылғы 9 қаңтарда Адар мүйісіне жетті. Борхгревинк лагерінің қалдықтарын қысқа уақыт қарап шыққаннан кейін, кеме Виктория Жерінің жағалауымен оңтүстікке қарай жалғасты. Макмердо бұғазында Дискавери шығысқа бұрылып, Кройзер мүйісінде қайтадан құрлыққа тірелді, онда көмек кемелері экспедицияны таба алуы үшін алдын ала белгіленген хабарласу нүктесі құрылды. Содан кейін кеме мұзды қалқанды шығысқа қарай бағыттап, 30 қаңтарда Росс болжаған жердің бар екені расталды және ол Еділ VII жері деп аталды. 4 ақпанда Скотт мұзды қалқанға қонды және әуеден зерттеу үшін алған бақылау шарларын түсірді. Скотт шарға мініп, берік байланған шармен 180 метрден асып көтерілді. Шеклтон екінші рет ұшты. Олардың екеуі де көздеріне шексіз мұзды бетті көрді. Уилсон жеке ойларында бұл ұшуларды "толыққанды ақымақтық" деп есептеді.

Қысқы кварталдар шығанағы

Содан кейін «Дискавери» тұрақты тұрақ іздеп батысқа қарай жол тартты. 8 ақпанда ол Макмердо бұғазына кірді және сол күні оның оңтүстік шегіне жақын жерде тұғыр тастады, кейіннен ол Қысқы тоқталған шығанақ деп аталды. Уилсон былай деп жазды: «Біз кеме үшін қауіпсіз, мұздың қысымынан толық қорғалған осындай қысқы тұраққа бағытталғанымызға өте шүкіршілік етеміз». Алайда, Стоккер Лэшли бұл жерді «көктемсіз, көңілсіз жер» деп ойлады. Құрлықтағы жұмыс экспедицияның қапталын Hut Point деп аталатын тасты түбекте орнатумен басталды. Скотт экспедиция кемеде тұрып, жұмыс істеуі керек деп шешті және «Дискавериді» теңіз мұзына қатыруға рұқсат берді, ал негізгі қапталды қойма және паналау үшін қалдырды. Барлық топтан ешкімде шаңғы тебуде шеберлік болған жоқ, тек Берначчи мен Армитаж ғана күйме тіркемесімен аздаған тәжірибесі болды. Адамдардың осы техниканы меңгеруге жасаған алғашқы тыңайыстарының нәтижесі көңіл көтеріп, Скотттың адам күшімен тасымалдауға деген бейімділігін күшейтті. Таныс емес жағдайлардың қауіптілігі 11 наурызда Кройер мүйісіне бағытталған сапардан оралған топтың қарлы бораны кезінде мұзды беткейде қалып қоюымен расталды. Қауіпсіз жерді іздеу барысында топтың бір мүшесі, қарашы Джордж Винс, тік жардан сығалап түсіп, қаза тапты. Оның денесі табылған жоқ; оның естелігіне орнатылған қарапайым жазуы бар айқаш әлі күнге дейін Hut Point түбегінің басында тұр. Мамыр-тамыз айларында ғалымдар зертханаларында жұмыс істеді, ал басқа жерлерде келесі маусымға арналған жабдықтар мен азық-түлік дайындалды. Демалыс үшін әуесқой театрлық қойылымдар мен дәрістер түріндегі білім беру шаралары ұйымдастырылды. Шакельтон «Оңтүстік полюстік уақыттар» газетін шығарды. Сыртқы іс-шаралар тоқтаған жоқ; мұзда футбол ойналды және магниттік және метеорологиялық бақылау кестесі сақталды. Қыс аяқталғаннан кейін Скотт, Уилсон және Шеклтон жоспарлаған оңтүстік сапарына дейін жабдықтар мен азық-түлік сынау үшін сынақ жүгірулер қайта басталды. Осы уақытта Ройдс басқаратын топ Кройер мүйісіне сапар шегіп, ондағы поштаға хабар қалдырды және император пингвиннің колониясын ашты. Армитаж басқаратын тағы бір топ батыстағы тауларды барлап, қазан айында экспедицияның алғашқы цинга белгілерімен оралды. Армитаж кейіннен Скотттың жануарларды жаңа ет үшін союға «сенімді қарсылығын» айыптады. Барлық экспедицияның диетасы тез арада қайта қаралып, мәселе сол кезде шешілді. Дегенмен, цинганың пайда болуы Британияға хабар жеткен кезде экспедицияның қауіпсіздігі туралы алаңдаушылық тудырды, бұл көмекке шақыру талаптарына әкелді. Мысалы, «Йоркшир евенд пост» газеті: «Егер «Дискавери» кемесімен бірге жүрген батыл зерттеушілер мен ғылыми қызметкерлердің өмірі тағы бір қыс бойы сыртта қалуға мәжбүр болса, олар шын мәнінде қауіпке ұшырауы мүмкін» деп мәлімдеді.

Оңтүстік сапар

Скотт, Уилсон және Шеклтон 1902 жылғы 2 қарашада иттермен және көмекші топтармен бірге аттанды. Олардың мақсаты: "Мұзды қалқанда түзу сызықпен мүмкіндігінше оңтүстікке жету, мүмкін болса Оңтүстік полюске жетіп, немесе жаңа жер табу" еді. Бірінші маңызды табыс 11 қарашада болды, ол кезде көмекші топ Борхгревинктың 78°50′ көрсеткішін басып өтті. Бірақ иттерді тиімді пайдалана алмауы жақын арада байқалды, алда жылжу баяу болды. Көмекші топтар қайтып келгеннен кейін, 15 қарашада Скотттың тобы жүктерін реттеуге кірісті (жартысын алға алып, содан кейін қалғанын қайтарып алу), осылайша оңтүстікке қарай бір шақырымға үш шақырым жол жүрді. Иттердің тағамына қатысты қателіктер жіберілді, ал иттер әлсірегенде Уилсон басқаларын азықтандыру үшін ең әлсіздерін өлтіруге мәжбүр болды. Адамдар да қар соққысынан, аязданудан және скорбуттың алғашқы белгілерінен қиналды, бірақ олар батыстағы таулармен қатар оңтүстікке қарай жол тарта берді. Рождество күні екі еселенген рационмен және Шеклтон осы мақсатқа арнап сақтап қойған шыршамен тойланды. 1902 жылғы 30 желтоқсанда, мұзды қалқаннан шықпай, олар 82°17′О-дегі ең оңтүстік нүктеге жетті. Маркхэм 1904 жылғы 10 қыркүйекте Портсмутте «Discovery» кемесі келгенде оны күтіп алды, бірақ бірнеше күннен кейін Лондонға келгенде ешкім қарсы алмады. Дегенмен, экспедицияға қоғамдық қызығушылық жоғары болды және ресми мойындау одан кейін келді. Скотт шапшаң түрде капитандыққа көтерілді және король Эдуард VII-ге кездесу үшін Балморал сарайына шақырылды, ол оны Корольдік Виктория орденінің командирі (CVO) етіп тағайындады. Ол сондай-ақ шетелден медальдар мен сыйлықтар жиынтығын алды, оның ішінде француздық Легион д'Онер де бар. Полярлық медальдар мен жоғарылаулар басқа офицерлер мен экипаж мүшелеріне табысталды. Экспедицияның негізгі географиялық нәтижелері: король Эдуард VII жерін табу; батыс тауларына шығу және Полярлық платоны ашу; платодағы алғашқы мұзға міну сапары; 82°17′О-ге дейінгі мұзды қалқанға сапар. Росс аралының арал екені анықталды, Трансантарктикалық таулар 83°О-ға дейін картаға түсірілді, 200-ден астам жеке таулардың орны мен биіктігі есептелді. Көптеген басқа да ерекшеліктер мен нысандар анықталып, аталды, және жағалауды зерттеу жұмыстары кең көлемде жүргізілді. Сондай-ақ, маңызды ғылыми жаңалықтар ашылды. Оларға батыс тауларындағы қардан бос құрғақ аңғарлар, Кройзер мүйісіндегі император пингвиндерінің колониясы, мұзды қалқанның суда қалқып отыратын мұздық екенін көрсететін ғылыми дәлелдер және Феррар тапқан жапырақ қазбасы Антарктиданың Гондвана суперконтинентімен байланысын орнатуға көмектесті. Мыңдаған геологиялық және биологиялық үлгілер жиналды және жаңа теңіз түрлері анықталды. Оңтүстік магнит полюсінің орны шамамен дәл есептелді. Медициналық жағынан, Уилсон жаңа теңіз түлкісінің етінің скорбутқа қарсы әсерін анықтады, бұл осы және келесі экспедициялар үшін скорбуттың қаупін жойды. Бірақ зерттеушілер індеттің нақты себептерін әлі де түсіне алмады. Әскери-теңіз флотының бас гидрографы (және бұрынғы Скотттың қарсыласы) сэр Уильям Уортонның ғылыми нәтижелерге берген жалпы қолдауы қуандырды. Алайда, метеорологиялық деректер жарияланғанда олардың дәлдігі ғылыми қауымдастықта, оның ішінде Лондон физикалық қоғамының президенті доктор Чарльз Криде дау тудырды. Скотт өз командасының жұмысын қорғады, бірақ Ройдстың осы саладағы құжаттары "өте абайсыз" болғандығын жеке мойындады. Экспедиция жаңадан пайда болған скорбутты жаңадан жасалған теңіз түлкісінің етімен тамақтандыру арқылы жеңе алды, және Скотт оны болашақ полярлық экспедициялар үшін ұсынды. Бұл аурудың себептерін білмейтін медициналық қоғамға қарамастан болды. Сол кезде жаңа етпен тамақтанудың ем болатыны белгілі болды, бірақ жаңа ет пен басқа да жаңа тағамдардың жетіспеушілігі әлі күнге дейін анықталмаған С витаминінің жетіспеушілігінен туындаған емес. Осылайша, оңтүстікке қарай сапар кезінде "егер бізге скорбут шабуыл жасаса" жаңадан жасалған теңіз түлкісінің еті алынды. 1907-09 жылдардағы «Нимрод» экспедициясында Шеклтон да пингвин мен теңіз түлкісінің етін қоса алғанда, диеталық қамсыздандыру арқылы аурудан сақтанды. Алайда, лейтенант Эдвард Эванс 1910-13 жылдардағы «Терра-Нова» экспедициясы кезінде, әлдеқандай өзіне-өзі жұқтырған скорбуттан көз жұмды, ал 1915-16 жылдардағы Шеклтонның Росс теңізіндегі тобына скорбут әсіресе зиян келтірді. Ол қауіпті болып қалды, себептері «Discovery» экспедициясынан кейін 25 жылдан кейін ғана анықталды.

Салдары

Скотқа экспедицияның ресми есебін, «The Voyage of the Discovery» деп жазу үшін Әскери-теңіз флотынан рұхсат берілді; ол 1905 жылы жарық көрді және жақсы сатылды. Дегенмен, Скотттың кітаптағы Шеклтонның оңтүстік сапардағы денсаулығының нашарлауы туралы айтқан сөздері екеуінің арасында келіспеушілік тудырды, әсіресе Скотттың серігін сандықта тасымалдау дәрежесі туралы пікірлерде. Бұл Шеклтонның денсаулығының нашарлауы оңтүстікке қарайғы жетістіксіз сапарға себеп болғанын білдірді. Скотт кейіннен теңіз қызметіне оралды, бірінші кезекте Теңіз барлау басқармасының директорының көмекшісі болып, содан кейін 1906 жылдың тамызында HMS Victorious кемесінде контр-адмирал Джордж Эгертонның флаг-капитаны болды. Ол сол кезде ұлттық батырға айналды, бірақ танылуға құштар емес еді, ал экспедиция жұртшылыққа үлкен жеңіс ретінде ұсынылды. Бұл эйфория экспедицияның күшті және әлсіз жақтарын объективті түрде талдауға немесе салмақты бағалауға мүмкіндік бермеді. Атап айтқанда, Скотттың адам күшімен тасымалдауды басқа мұз үстіндегі саяхат тәсілдерінен асыл нәрсе ретінде дәріптеуі, шаңғы мен иттерді пайдалануға деген жалпы сенімсіздікке әкелді, бұл көзқарас кейінгі экспедицияларға жеткізілді. Бұл тәжірибелі мұз саяхатшылары, мысалы, Фридтжоф Нансенді таң қалдырды, оның кеңестері мұндай мәселелер бойынша жиі сұралғанмен, көбінесе ескерілмеді. «Дискавери экспедициясы» келесі он бес жылда экспедициялардың жетекшілері немесе белді мүшелері болған бірнеше адамның Антарктикадағы мансабын бастады. Скотт пен Шеклтоннан басқа, төменгі палубадан Фрэнк Уайлд пен Эрнест Джойс қайта-қайта мұзға оралды, олар қалыпты өмірге орала алмағандай көрінді. 1903 жылғы батыс сапарында Скотттың серіктері Уильям Лэшли мен Эдгар Эванс өздерінің көшбасшыларының болашақ жоспарларымен келісіп, оның тұрақты серіктеріне айналды. Том Криен Скотт пен Шеклтонның екеуіне де кейінгі экспедицияларда ілесіп жүрді. Лейтенант «Тедди» Эванс, «Morning» кемесінің бірінші офицері, 1910 жылы Скоттпен бірігуге дейін өз экспедициясын ұйымдастыруды жоспарлады. Теңіз қызметіне қайта оралғаннан кейін Скотт Корольдік географиялық қоғамға Антарктикаға қайта оралу ниетін білдірді, бірақ бұл ақпарат сол кезде жарияланбады. Шеклтон Скоттан бұрын, 1907 жылдың басында географиялық және магниттік Оңтүстік полюстерге жетуді мақсат ететін экспедицияға жетекшілік ету жоспарларын жариялады. Шеклтон, Скотт өзінің жұмыс аймағы деп есептейтін Макмердо бұғазынан жұмыс істемеуге мәжбүр болды. Егер басқа жерде қауіпсіз жер табу мүмкін болмаса, Шеклтон бұл уәдесін бұзуға мәжбүр болды. Оның экспедициясы өте сәтті болды, оңтүстікке қарайғы сапары 88°23′ координатасында аяқталды, Оңтүстік полюстен 100 географиялық мильден аспады, ал солтүстік тобы Оңтүстік магниттік полюске жетті. Алайда, Шеклтонның уәдесін бұзуы екеуінің арасындағы қарым-қатынастың күрт нашарлауына әкелді, Скотт бұрынғы серігін жалғаншы және алаяқ деп айыптады. Скотттың жоспарлары біртіндеп іске асты – Оңтүстік полюсті жаулауды басты мақсат еткен, ірі ғылыми және географиялық экспедиция. Скотт «Дискавери экспедициясының» ғылыми жұмысымен байланысты болған әуесқойлықтан аулақ болуға тырысты. Ол Эдвард Уилсонды бас ғалымы етіп тағайындады, ал Уилсон тәжірибелі команданы іріктеді. Экспедиция 1910 жылдың маусымында «Дискаверидің» көмекші кемелерінің бірі «Терра-Нова» кемесімен жолға шықты. Оның бағдарламасы Роалд Амундсеннің норвегиялық экспедициясының Антарктикаға бір уақытта келуімен қиындады. Амундсеннің тобы 1911 жылдың 14 желтоқсанында Оңтүстік полюске жетіп, аман-есен оралды. Скотт және оның төрт серігі, соның ішінде Уилсон, 1912 жылдың 17 қаңтарында полюске жетті; бесіз де қайтар жолда қаза тапты.