Кіріспе

1991 жылғы наразылық акциялары сериясы

Келесі күні, 17 ақпанда, "Политика экспресс" газетінің сол күнгі санында толыққанды жарияланды. Драшкович бұл ақпарат құралдарын ашық түрде дұрыс емес пайдаланғанына жауап ретінде дереу түсіндіру талап етті, бірақ бірнеше күннен кейін, 19 ақпанда, Белград телеарнасының басшылығы, әсіресе жаңалықтар бөлімінің басшысы Предраг Витас, "түсіндірулер тек қате ақпарат таратылған жағдайларда ғана беріледі, бірақ пікірлер үшін емес" деп түсіндіріп, одан бас тартты. Дегенмен, демонстрацияның тікелей себебі нақты және тар болғанымен, бұл наразылықтың кең идеологиялық аспектісі де болды. "Қызыл жұлдызға қарсы наразылық" деген атауынан бастап, көпшілік арасындағы роялистік белгілердің көптеген мысалдарына дейін, Драшкович сол кезде шамамен 50 жылдан кейін қайтадан көпшілік арасында талқылана бастаған ескі четник-партизандық мәселелерді қоздырды. 9 наурызға жоспарланған наразылыққа қатысты ДС-тің позициясы белгісіз болды. Сол кездегі олардың СПО-мен қарым-қатынасы біршама салқын болды, себебі ДС-тің екі көрнекті өкілі Коста Чавошки (13 негіздеушінің бірі) және Никола Милошевич (жоғары дәрежелі мүше) партияны тастап, өздерінің партиясын құрған және қазір СПО-мен ашық түрде ынтымақтасып жұмыс істеп жатыр. Одан бөлек, идеологиялық тұрғыдан алғанда, екі партияның Милошевичке қарсы жалпы ұстанымынан басқа ортақ ештеңесі болмады. Бұл наразылық бастапқыда Милошевичке қарсы бағытталмаған, оны СПО-ның мемлекеттік теледидармен болған жанжалы тудырды. Нәтижесінде, спикерлер тізімінде ДС-тің бірде-бір өкілі болған жоқ, бірақ көптеген мүшелері жеке тұлға ретінде наразылыққа қатысуға шешім қабылдады. Наразылықтың себептері әртүрлі болды. Ол соғысқа қарсы наразылық ретінде сипатталды. Демократиялық партия (ДС), Халықтық шаруалар партиясы (НСС), Халықтық радикалдық партиясы (НРС), Жаңа демократия (НД), Демократиялық форум және Либералдық партия сияқты басқа да оппозициялық партиялар талаптарға қосылып, оларды қолдады. Милошевич наразылыққа жол бермеуге ниеттенгендей көрінді. 7 наурыз күні, бейсенбіде, Белград полициясы арнайы бұйрық шығарып, наразылыққа тыйым салды, себебі "жиналыстың өткізілетін орны мен уақыты қоғамдық тәртіпті және көлік қозғалысын бұзады". Олар наразылықты өткізу үшін Ушчедегі кең алаңды ұсынды, бірақ СПО наразылық орнын өзгертуден дереу бас тартты. Сонымен қатар, жоспарланған спикерлер, соның ішінде Драшкович, алаңға кіруде қиындықтарға тап болды. 29 қараша және Вашингонова көшелерінің қиылысында Драшковичтің 200-ге жуық СПО мүшесімен бірге полиция кордоны тоқтатып, Республика алаңына бара алмай қалды. Ол олардың басшыларына "халықты тыныштандыру және қан төгуді болдырмау үшін" алаңға кіруге рұқсат етулерін өтінді. Көпшіліктің санына қатысты бағалаулар әртүрлі болды: 70 000-нан кем, 100 000-ға жуық. Драшкович оны өте аз адам ести алатынын түсінген соң, жақын маңдағы Ұлттық театрдың қызметкерлерінен рұқсат алып, бүкіл алаңға көрініс беретін балконынан көпшілікке сөйлеуге шешім қабылдады. Ол кездегі директор Вида Огненович (әрине, ДС-тің көрнекті мүшесі) рұқсат берді, сондықтан Драшкович балконға шығып, жиі күркіреп шапалақтармен үзілген отты сөз сөйледі: "Сербия, Құдай бізге туған жерімізде де азаттық таңы сыйласын. Мен бүгін таңертең болған оқиғалардың бәрін айтып бере алмаймын, біз полицияның түрлі кедергілерін бұзып, ешқандай кедергілер бізді тоқтата алмайтынын көрсеттік. Батырлар, сіздерге сәлем! Мен мұны бір ай бұрын айттым, тіпті большевиктер маған сенбесе де, мен оны дәл қазір қайталаймын: бүгін біздің әділ ханзадамыздың алдында [алаңды бастыратын ханзада Михаило Обреновичтің мүсініне сілтеме жасап, әсіресе бірнеше минуттан кейін біз Бастилия телеарнасына шеру бастаймыз, біз серб жүректерін көрсетеміз және серб табандылығын көрсетеміз. Өкінішке қарай, басқа жолымыз жоқ! Батырлар, мен сіздерге жалпы серб ақыл-ойының патриархы Владика Ньегоштің сөздерін еске саламын: "Свак я рожден за по единого мрети". Олар сағат 15:30-ға дейін өздерінің арыздарын қайтарып, отставкаға кетулерін мәлімдеуі керек. Егер олар бұлай етсе, біз осы жалпысербтік ұлттық бірлік жиынына қайта ораламыз. Полицияның қарусыз халыққа қатыгездікпен шабуыл жасауына байланысты біз ішкі істер министрінің келесі парламенттік сессияда отставкаға кетуін талап етеміз. Республика Президенті [Слободан Милошевич] өзінің алдында екі таңдаудың барын ойлауы керек: бір тарапында сіздердің өмірлеріңіз де, бүгін полициямен болған төбелес кезінде біздің жігіттер көптеген автоматтары қолға түсіргендіктен, полиция қызметкерлерінің өмірлері де бар – сол тарапта Сербияның азаттығы, құрметі және тыныштығы бар, ал екінші тарапта тек 5 отставка мен 1 түсіндіру ғана бар. Президент шешім қабылдасын, мен өзімнің таңдауымды жасадым: бүгін Телевизияға шабуылға бастаймын, өлуге толық дайынмын!". Оның соңғы жариялануы Милошевичке адал Радован "Баджа" Стоичич басқаратын қазіргі полиция жасағын толыққанды дабыл күйіне келтірді. Драшкович сөйлесін аяқтағаннан кейін, микрофонды басқа адамдар да алды, олардың арасында Милан Парошки, Жарко Йоканович, Леон Коэн, Милан Комненич және Борислав Михайлович Михайиз болды. Драгослав Бокан және Борислав Пекич та қатысты. Сағат 12-ге қарай Михайиз сөйлегенде полиция алаңға көз жасы ағызатын газбен кірді және толыққанды шайқас басталды. Дегенмен, көпшілікке қарағанда әлсіз және аз болған полиция, су шашырату машиналарымен наразылық білдірушілерді ұстауға тырысып, шегінді. Жағдай секундық сайын нашарлап, гүлзарлар аударылып, полиция көліктеріне лақтырылатын кішкентай бетон сынықтарына бөлінді. Драшкович төмендегі зорлық-зомбылық көріністеріне алаңдамады, тіпті оларды одан әрі қоздырды. Бір сәтте ол тіпті микрофонға "Жууууриііш" (Шабуыл!) деп айқайлады, соғыс алаңындағы әскери қолбасшы айқайлағандай. Наразылық көршілес көшелер мен алаңдарға таралып, жақын арада Белградтың көп бөлігі соғыс аймағына айналды. Осы уақытқа қарай полиция қайта жиналып, күштерін арттырып, күштірек жауап берді және шабуылдады. Дегенмен, шамамен жеті сағат бойы наразылық білдірушілер қаланың басым бөлігін бақылады, өйткені полицияның көп бөлігі Белград теледидары мен Дединеді қорғап тұрды. Көздердің мәліметінше, теледидар ғимаратын қорғау үшін 200 полиция қызметкері және 180 қауіпсіздік қызметкері, сондай-ақ негізгі әскери дайындықтан өткен 200 теледидар қызметкерлеріне АК-47 автоматтары берілді. Кешке Драшкович көптеген наразылық білдірушілермен бірге Сербия Республикасының Мәжілісінің сессиясына шабуыл жасауға сәттілікке жете алмады. Ғимараттан шыққанда, ол СПО төрағасының орынбасары Йован Марьяновичпен бірге қамауға алынды. Драшковичтің қамауға алуына қатысқан полиция қызметкерлерінің арасында Насер Орич та болды. Сербия Президенті Слободан Милошевич Югославия Президенттігінен наразылықты басу үшін Югославия Халық Армиясының әскерін жөнелтуді талап етті. Борисав Йович телефон арқылы Президенттік мүшелерімен байланысты және Армия шындығында жөнелтілді, бірақ словендер бұл қадам конституцияға қайшы болды деп мәлімдеді. Кешке Милошевич ұлтқа үндеу жасады. Ешкімнің есімін атамай, ол күні болған оқиғаларды "жарты ғасыр бұрын серб халқы қарсы көтерілген хаос және ессіздік күштері жасаған" деп сипаттады. Танктер мен бронетранспортерлер көшелерге шықты. Ал кейбіреулер оның Лондон кафесінің алдындағы көшедегі полиция тобы атып тастаған резеңке оқтан қаза болғанын айтады. Оның өліміне қатысты тергеу...

10 наурыз

Келесі күні, 10 наурызда Белград қаласы сол кезде қалада жарық көрген төрт күнделікті газеттің ең маңыздысы – «Политика» газетінің бірінші бетінде «Rušilački pohod» (Бұзушылық жорығы) деген оппозициялық тақырыпты көрді. Милошевичке адал Жіка Минович редакциялаған газеттің сол күнгі санының қалған бөлігі көп айырмашылық танытпады. Өткен күнгі оқиғалар туралы жарияланған 51 мақаланың 49-ы оппозицияны, СПО-ны және Драшковичті қатты айыптады. Раде Брайович редакциялаған «Večernje novosti» газеті 10 наурыздағы санында оқиғаларды бейтарап баяндап, екі тарапқа да эмоционалдық шабуылдар жасамай, біршама теңдестірілген мақалалар жариялады. Алайда, газеттің журналисі Мирослав Турудичтің айтуынша, сол күні кешке бас редактор Брайович газеттің наразылықтарды жариялауына наразылық білдірген. Келесі күнгі санында Милошевичтің жағына бұру туралы шешім қабылдаумен қатар, Брайович бұрынғы жарияланымдары үшін газет қызметкерлерін ашық сынаған түсініктеме жариялады. ДС партиясы президенті Драголюб Мичунович пен мүшелері Зоран Джиндич және Воислав Коштуница қатысқан баспасөз мәслихатында тұтқындалған Драшкович пен СПО-ны қолдап, үкімет әрекеттерін айыптады. Джиндич өткен күнгі оқиғаларды «полицияның жоспарды орындауы, бір адамның жеке жоспары, бір адамның бұл наразылықты тоқтатуға шешім қабылдауы» деп сипаттады, содан кейін «апат полицияға бұйрық бергендердің жағдайдың тез өзгеруіне бейімделе алмауынан туындады» деді. Кешкі сағаттарда үлкен көшбасшылық тағы жиналды, бірақ бұл жолы Теразие бұлағының алдында. Наразылықтың сипаты азаматтық бола бастады, бірақ Бранко көпірінде инциденттер болды. Белград университетінің 5000-ге жуық студенті Studentski Grad жатақханасынан қала орталығына бара жатып полиция тоқтатып, бұрыс спрей қолданды және кейбір студенттерді ұрып-соқты, бірақ барлығына Теразиедегі көпшілікке қосылуға рұқсат берілді (көпірде полициямен келіссөздер жүргізгендердің арасында Демократиялық партияның (ДС) мүшесі Зоран Джиндич болды). Теразие бұлағының алдындағы жиналыстарды актер Бранислав Лечич басқарды, ал серб қоғам қайраткерлері, мысалы сценарист Душан Ковачевич, актер Раде Шербеджия және тіпті серб патриархы Павел кезекпен жиналғандарға сөз сөйледі. Лечич өз сөздерінде митингті жиі «Барқыт революция» деп атап, құшақталған панда ойыншығын ұстап, 1989 жылдың қарашасындағы Чехословакиядағы наразылықтармен салыстырды. Наразылыққа саяси тұлғалар да қосылды, ДС мүшелері ресми түрде қатысты. Көпшілік арасында үкіметке қарсы көзқарас айқын байқалды. Көбінесе студенттерден құралған наразылықшылар Драшкович пен Йован Марьяновичтің бостандыққа шығуына талап қойды. Бұрынғы наразылықтармен қатар Душан Митевичтің отставкасын талап етуге қоса, енді Ішкі істер министрі Радмило Богдановичтің де отставкаға кетуін қалады. Сонымен қатар, олар B92 радиосы мен RTV Studio B телеарнасының хабар таратуына тыйым салуды алып тастауды талап етті.

11 наурыз

11 наурызда Сербия үкіметі бұрынғы жиын өткізетін орны Ушчеде жаппай қарсы митинг ұйымдастырып, қайта құрылды. "Республиканы қорғау, конституциялық құрылысты, бостандық пен демократия үшін" деген атпен өткен митинг, Республика алаңы мен Теразиедегі наразылық білдірушілердің серб халқының көпшілігінің тілектерін білдірмейтінін көрсетуге бағытталды. Бұрын дамытылған және сынақтан өткен «астротурф» әдістерін пайдалана отырып, олар Сербияның басқа аймақтарынан Белградқа көптеген жұмысшыларды автобустармен жеткізіп әкелді, сондай-ақ мемлекеттік телеарнаны көрермендер санын арттыру үшін пайдаланды. Дегенмен, көптеген адамдар өз еркімен келді, әсіресе егде жастағы азаматтар мен зейнеткерлер, олар Милошевичтің берік қолдаушылары болған. Милошевич жиналған көпшілікке тікелей сөз сөйлемеді, оның орнына сол кездегі партияның ең танымал мүшелері мен идеологтары сөз сөйледі: Михаило Маркович, Душан Маткович, Живорад Игич, Радоман Божович, Петар Шкундрич және т.б. Күндің ең даулы сөйлегені Матковичтің сөйлегені болды, ол наразылық білдірушілерді кейде «бандиттер» деп атап, өз жақтастарына «олардан құтылуға» шақырды.

14 наурызға дейін

Наразылықтар жалғасты, және төрт күнге созылған, көбінесе бейбіт митингілерден кейін (11 наурызда полициямен ұсақ жанжалдар болды), олар мақсаттарына қол жеткізді: Драшкович пен Марьянович босатылды, ал Митевич пен Богданович қызметтен алынды. Митингілер 14 наурыздан кейін тоқтатылды.