Кіріспе

Тонганың дәстүрлі биі

Лалалака (шапшаң жүру) – тонгалық топтық би, онда билеушілер көбінесе тұрып, тек қолдарымен ғана әрекет жасайды. Бұл Тонганың ұлттық биі және адамзаттың рухани емес мұрасының бір бөлігі саналады. Патшаның туған күні немесе шіркеудің ашылуы сияқты ресми шараларда орындауға арналған би.

Тарих

Қазіргі лакалака ежелгі меэлауфолаға (қолдарын созып билеу) ұқсас көрінеді, оның сипаттамалары ертедегі еуропалық саяхатшылардан жеткен, бірақ миссионерлер оны тым "бұтпаралық" деп тыйым салған. Бұл 1850 жылғы Тауфаахау Тупу I патшасының кодексінде расталды. Айта кетерлігі, 1862 жылғы кодексте мұндай ереже болмаған, бірақ ол 1885 жылы қайта енгізілген. Дегенмен, ешбір заңда "бұтпаралық би" дегеннің нақты мағынасы көрсетілмеген. Сол кезде үлкен би мерекелері туралы хабарлар бар, ал тұтқындалғандар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Шындығында, миссионерлер келгенге дейінгі pōmee (түнгі билер), содан кейін жұптар жасырынған, енді өткізілмеді. Қазіргі лакалаканың XIX ғасырдың соңында методист пасторы болған жоғары басшы Тукуахо (1858—1897) ойлап тапқаны қабылданған. Бірақ би тоқтаған емес еді, сондықтан оны жаңғыртқан деу дұрыс болар. Туку миссионерлер бекіткен балалар әндерін пайдаланып, оған қарапайым қимылдар мен қадамдар қосты. Адамдар келісіп, өз ұсыныстарын жасады, олар әлі есіміздегі меэлауфоланың ұсыныстарына ұқсас болды. Осылайша, жаңа би дүниеге келді, бірақ бастапқы ерекшеліктерін сақтап, миссионерлердің мақұлдауына ие болды.

Хореографиясы

Лакалака – тірі би, себебі күнделікті жаңа композициялар жасалып тұрады. Көбінесе мереке жақындағанда, пунаке (ақын) сол мерекеге арналған ән сөздерін жазады, әдеттегі әуендерден таңдалған шумақтарға музыка қосады, содан кейін би қимылдарын хореографиялайды. Дегенмен, өте танымал болған лакалакалар бар, оларды кез келген жағдайға қолдануға болады. Олардың ішінде Салоте патшайым жасаған Такафалу, Найласикау, Сангоне, Оту ланги, Туаикаэпау және тағы да басқалары бар. Ерлер мен әйелдердің би қимылдары әртүрлі. Әйелдер көбінесе солға және оңға кішкентай қадамдар жасайды, ал олардың қол қозғалыстары кішкентай және ағылшынды. Бірақ, қол қозғалыстары денеден алыс (лауфола, созылған қолдар) – мысалы, маулулу биіндегіден гөрі. Ерлердің қимылдары күшті әрі қарқынды. Кішкентай қадамдар жасағаннан бөлек, олар кейде айналып, отырып, тіпті жатып та алады. Қаншалықты әртүрлі көрінсе де, ерлер мен әйелдердің хакасы әндердің сөздерін символдық, меңзеулі түрде түсіндіреді, бұл Тонга биіне тән ерекшелік. Бишілер қатысушылардың санына қарай бір немесе бірнеше қатарға тұрады. Бір қатарда шамамен екі дюжина адам болса жеткілікті. Ерлер оң жақта, әйелдер сол жақта тұрады, көрермендер тарапынан қарағанда. Олардың артында хор тұрады, лакалака – әнмен орындалатын би, көбінесе аспаптық сүйемелдеу болмайды немесе өте аз болады. Кейде лакалаканың ортасында қалған бөлігінен өзгеше ән сөздері мен музыкасы бар шумақтар кездеседі, олар сипа деп аталады. Сипа кезінде ерлер солға, әйелдер оңға қарай қозғалады, екі топ бір-бірінен өтіп, олардың орналасуы кері айналады. Келесі шумақта олар бастапқы орындарына оралады. Би әдетте бишілер мен хордың бірінші шумақты орындауымен басталады, бұл құдайға, патшаға және елдің басшыларына көрсетілетін құрмет. Келесі шумақта би басталады. Басында тыныш, сәл баяу, бірақ соңына қарай қарқынды, ал соққының темпі де жоғарылайды. Орындаушылар да, көрермендер де қызығады.

Орындаушылар

Алдыңғы қатардың ортасында, екі жыныстың арасындағы бөлу сызығында тұрған адамдар вахенга (орталық орындаушы) деп аталады. Бұл топтағы ең жоғары дәрежелі адамдар, көбінесе ханзада немесе ханшайым. Көбінесе ең маңызды деп есептелген адам, ер немесе әйел вахенга, қалғандарынан өзгеше киім киеді. Екінші вахенга сосын қалған орындаушылар сияқты киінеді. Алдыңғы қатардың ең шеткі екі орны, факапуту, да жоғары дәрежелі адамдарға арналған. Вэхенганың екі жағындағы екінші орындар таофи вэхенга деп аталады және келесі дәрежедегі адамдарға беріледі. Үшінші орындар ерлер және әйелдер тобының ең жақсы бишілерімен – мали тахалармен толтырылады. Қалған орындар би шеберінің қалауынша толтырылуы мүмкін. Би тобы үшін ханзаданың, ханшайымның немесе ақсүйек адамның вахенга ретінде қатысуы зор мәртебе. Мұндай мүмкіндік тек патшаның құрметті қонақ ретінде шақырылған жағдайларда ғана, мысалы, оның туған күні немесе шіркеудің жүз жылдығы сияқты шараларда болады. Себебі, тонгалық билердің барлығы, әсіресе лакалака сияқты ресми билер, басшыларға көрсетілетін құрметтің бір түрі. Тоңға қоғамы өте қабатталған. Әркімнің нақты бір дәрежесі бар. Патшалық отбасы ең жоғарыда, одан төмен басшылар және т.б. Өзінен төмен дәрежедегі адамға құрмет көрсетуге болмайды. Сондықтан, белгілі бір мерекеде құрметті қонақтан жоғары дәрежедегі адамдар билеуге құқылы емес. Патша мен патшайым ешқашан билемейді.

Киім

Бишілердің әдеттегі киімдері бидің өзіне лайықты салтанатты болады. Көбінесе ақ немесе қара түпіне киім және таовала лукхе киеді, бірақ мұның бәрі көбінесе жапырақтар мен хош иісті гүлдерден (немесе манафаудан) жасалған сизимен жабылуы мүмкін, бірақ шын мәнінде ол гибискус талшықтарынан тоқылған. Сонымен қатар, аяққа, қолға, мойынға тағылатын гүлдестелер де киіледі. Дегенмен, Канокуполу ауылының бишілері әрқашан дәстүрлі фолаоси, шамамен 2 метрлік нагату киіп билейді. Ірі шараларда көбінесе соңғы болып өнер көрсететін Татакамотонга бишілері, ең жақсылары саналатындықтан, әрқашан қара киім киеді, бұл олардың әлі де Тукуахоны (төменде қараңыз) және оның ұлы Тунги Майлефихиді, патшайым Салоте Тупоу III-тің күйеуін жоқтап жүргендігін көрсетеді. Олар сонымен қатар текитеки – шаштарына кішкентай тауық қауырсындарын бекітеді. Әйелдер үшін қауырсындар әдетте бір-екі кішкентай таяқшаға жабыстырылып, жоғары қарай бағытталса, ал ерлер үшін бұл төмен қарай иілген жұмсақ шоқ болады. Әсіресе әйелдердің текитекиі музыканың ырғағымен үйлесімде жасалатын кішкентай солға-оңға басты иістіру – теки қозғалысын ерекшелендіреді. Нағыз теки жақсы биші саналу үшін ең маңызды әрекеттердің бірі болып есептеледі.