Кіріспе

Динглидегі арба жолдарының жинағы, Мальта. Мисра Гар-ил-Кбир (бейресми түрде Клэпхэм бұрылысы деп аталады) – Мальта аралының оңтүстігіндегі Сиджжиевиде орналасқан тарихи ескерткіш, Дингли жартастарының жанында. Бұл орын "арба жолдарымен" танымал, олар – таста қашалған күрделі жолдар желісі. Жолдардың жасы мен мақсаты әлі анықталмаған, олардың пайда болу мерзімі неолиттен орта ғасырға дейін, оның ішіндегі кез келген кезеңге жатуы мүмкін. Бірнеше зерттеушілер олардың әртүрлі дәуірлерде, тіпті әртүрлі мақсаттар үшін қолданылған болуы мүмкін екенін болжайды. Осы жолдар б.з.д. 700 жылдан кейін жасалмағаны анық, ал кейбір деректер ғибадатхана кезеңіне, шамамен б.з.д. 3800-2500 жылдарға сілтеме жасайды. Археолог Дэвид Х. Трамп бұл орынды Лондонның Клэпхэм бұрылысы теміржол станциясын еске сақтағаны үшін "Клэпхэм бұрылысы" деп атағандығы хабарланған.

Жолдардың шығу тегі

Осындай іздер (Мальтада "Cart Ruts" деп белгілі) екі үлкен аралдың да көптеген жерлерінде кездеседі. Сент-Полс шығанағындағы Бусевдиен, Наксар, Сан-Жванн және Бидния негізгі аралдағы жақсы мысалдар. Гозодағы ең жақсылары Та’ Ċенċ үстіртінде, Саннатта орналасқан. Мираћ Гар-ил-Кбирдегі іздер тереңдікке дейін жетеді және олардың арасындағы орташа қашықтық шамамен 7 км құрайды. Кейбіреуі қиылысады, ал басқалары тораптар құрап, үлкен теміржол ауласы сияқты көрінеді. Мальтадағы кейбір жерлерде, мысалы, Биржеббуғадағы Сент-Джордж шығанағында, іздер теңізге дейін созылып, су астында жалғасады, бұл олардың соңғы мұз дәуірінде, теңіз деңгейі төмен болған кезде жасалғаны туралы медиада әртүрлі болжамдарға әкелді. (Мальтада адамдардың қоныстанғандығының ең ерте дәлелі шамамен б.з.д. 5900 жылға дейін жетеді). 2008 жылы жарияланған зерттеулер оларды ағаш дөңгелекті арбалардың жұмсақ әктасты тозуынан туындаған деп сипаттайды. Арбаның іздерге сәйкес келетін күшін талдау жүргізілді. Портсмут университетінің профессоры Моттерсхед: "Мальтадағы тау жынысы нашар, ал ылғал болғанда күшінің 80 пайызын жояды. Арбалар бастапқыда топыраққа із салады, бірақ ол тозып кеткеннен кейін дөңгелектері тікелей тасқа түсіп, басқа арбалардың да солай жүруіне мүмкіндік береді".