Үндістанның тәуелсіздік күні: 1930 жылғы 26 қаңтардағы жарияланым

Кіріспе

1930 жылғы 26 қаңтарда Британ империясынан Үндістанның тәуелсіздігі жарияланды, бұл Пурна Сварадж декларациясы арқылы іске асырылды. Пурна Сварадж декларациясы – 1930 жылы Үндістанға Доминион мәртебесін ұсынуға байланысты үнді халқының наразылығы салдарынан қабылданған қаулы. Пурна Сварадж сөзі санскрит тіліндегі पूर्ण (Pūrṇa) сөзінен шыққан, яғни "толық" деген мағынаны білдіреді, немесе Үндістанның тәуелсіздігі туралы жариялау. Бұл декларацияны Үндістан Ұлттық Конгресі жариялап, Конгресс пен үнді ұлтшылдарының Британ үкімшілігінен толық тәуелсіздікке, яғни өзін-өзі басқару құқығы үшін күресуге бекітті. 1929 жылғы 31 желтоқсанда Лахордағы Рави өзенінің жағасында Жавахарлал Неру Үндістан туын көтерді. Конгресс Үндістан халқынан 26 қаңтарды Тәуелсіздік күні ретінде атап өтуді сұрады. Өзін-өзі басқаруға ұмтылған және тәуелсіздікке қол жеткізуді қалаған Конгресс еріктілері мен жалпы халықтың барлығы Үндістан туын елдің әр жерінде көтерді.

Өмірбаян

Дадабхай Наороджи 1886 жылғы Калькуттадағы Ұлттық конгресстегі президенттік сөзінде Свараджды ұлтшыл қозғалыстың жалғыз мақсаты ретінде жақтады, бірақ Канада мен Австралия сияқты, британдық тәждің басқаруымен колониялық өзін-өзі басқару ретінде. 1907 жылы Шри Ауробиндо «Банде Матарам» газетінің редакторы ретінде, жаңа буын ұлтшылдары Ұлыбританиядағыдай толық тәуелсіздік, яғни Пурна Свараджға қанағаттанбайтынын жаза бастады. Бал Гангадар Тилакпен бірге, өзінің жазбалары мен сөздері арқылы бұл идеяны таратып, ұлтшыл дискурстың маңызды бөлігіне айналдырды. 1930 жылға дейін Үндістанның саяси партиялары Ұлыбританиядан саяси тәуелсіздікке қол жеткізу мақсатын ашық қабылдады. Бүкіл Үндістан үй билігі лигасы Үндістан үшін үй билігін жақтады: Австралия, Канада, Ирландия еркін мемлекеті, Ньюфаундленд, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкаға берілгендей, Британ империясы шеңберіндегі доминион мәртебесі. Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы да доминион мәртебесін жақтады және Үндістанның толық тәуелсіздігіне қарсы болды. Үндістанның либералдық партиясы, британдықтарға ең жақын партия, Үндістанның тәуелсіздігіне және тіпті доминион мәртебесіне де, егер ол Үндістанның Британ империясымен байланысын әлсіретсе, ашық қарсы болды. Сол кездегі ең ірі саяси партия – Үндістан Ұлттық Конгресі ұлттық пікірталасқа жетекшілік етті. Конгресс көшбасшысы және белгілі ақын Хасрат Мохани 1930 жылы Бүкіл Үндістан Конгресі форумында британдықтардан толық тәуелсіздік (Пурна Сварадж) талабын алғаш рет көтерді. Мағфур Ахмад Ажази Хасрат Мохани ұсынған «Пурна Сварадж» қаулысын қолдады. Бал Гангадар Тилак, Шри Ауробиндо және Бипин Чандра Пал сияқты тәжірибелі Конгресс көшбасшылары да империядан Үндістанның тәуелсіздігін жақтады. Ситарам Сексария өзінің кітабында, алғашқы тәуелсіздік күні 1930 жылы салтанатты түрде аталып өткенін жазды. 1919 жылғы Амритсар қырғынынан кейін британдық үкіметке қарсы халықтың наразылығы күшті болды. Еуропалықтар (азаматтар мен шенеуніктер) бүкіл Үндістанда зорлық-зомбылықтың нысаны болды. 1920 жылы Ганди мен Конгресс саяси және рухани тәуелсіздік ретінде сипатталған Свараджға бекінді. Ганди сол кезде мұны барлық үндістердің негізгі талабы деп атады және Үндістан империяның құрамында қала ма, әлде толығымен шығып кете ме деген сұраққа британдықтардың мінез-құлқы мен жауабы жауап беретінін айтты. 1920-1922 жылдар аралығында Махатма Ганди Роулат актілеріне, үндістерді үкіметтен шеттетуге және саяси және азаматтық бостандықтарды жоққа шығаруға қарсы бүкілхалықтық наразылық қозғалысын басқарды.

Dadabhai Naoroji in his presidential address at the 1886 National Congress in Calcutta advocated for Swaraj as the sole aim of the nationalist movement, but along the lines of Canada and Australia, which was colonial self government under the British crown. In 1907, Sri Aurobindo, as editor of the newspaper Bande Mataram, began writing that the new generation of nationalists would not accept anything less than Purna Swaraj, full independence, as it exists in the United Kingdom. Through his writings and speeches, along with Bal Gangadhar Tilak he popularised this idea, making it a core part of the nationalist discourse. Before 1930, Indian political parties had openly embraced the goal of political independence from the United Kingdom. The All India Home Rule League had been advocating Home Rule for India: dominion status within the British Empire, as granted to Australia, Canada, the Irish Free State, Newfoundland, New Zealand, and South Africa. The All India Muslim League favoured dominion status as well, and opposed calls for outright Indian independence. The Indian Liberal Party, by far the most pro British party, explicitly opposed India's independence and even dominion status if it weakened India's links with the British Empire. The Indian National Congress, the largest Indian political party of the time, was at the head of the national debate. Congress leader and famous poet Hasrat Mohani was the first activist to demand complete independence (Poorna Swaraj) from the British in 1930 from an All India Congress Forum. Maghfoor Ahmad Ajazi supported the 'Poorna Swaraj' motion demanded by Hasrat Mohani. Veteran Congress leaders such as Bal Gangadhar Tilak, Sri Aurobindo and Bipin Chandra Pal had also advocated explicit Indian independence from the Empire. It is said that the first independence day was celebrated on 1930, by Sitaram Seksaria in his book. Following the 1919 Amritsar Massacre, there was considerable public outrage against British rule. Europeans, (civilians and officials) were targets and victims of violence across India. In 1920, Gandhi and the Congress committed themselves to Swaraj, described as political and spiritual independence. At the time, Gandhi described this as the basic demand of all Indians; he specifically said that the question of whether India would remain within the Empire or leave it completely would be answered by the behaviour and response of the British. Between 1920 and 1922, Mahatma Gandhi led the Non Cooperation movement: nationwide civil disobedience to oppose the Rowlatt Acts and the exclusion of Indians from the government, and the denial of political and civil freedoms.

Саймон комиссиясы мен Неру баяндамасы

1927 жылы британ үкіметі Үндістан халқын одан әрі ашуға ұшыратты, сэр Джон Саймон басқарған, құрамында тоғыз еуропалықтан тұратын Саймон комиссиясын құрды. Комиссия Үндістанның конституциялық және саяси реформаларын қарастыру үшін шақырылды. Үндістанның саяси партияларымен кеңеспеді және оларды осы процеске қатыстыруға шақырмады. Үндістанға келген соң, комиссия төрағасы сэр Джон Саймон мен комиссия мүшелері ашулы халық наразылықтарымен күшті қарсылыққа тап болды, бұл наразылықтар оларды қозғалыс барысында еріп жүрді. Көреген үндістандық көшбасшы Лала Ладжпат Раидің британ полициясының қатыгез ұрып-соғуынан қаза табуы үндістандық қоғамды одан бетер ашуландырды. Конгресс Үндістан үшін конституциялық реформалар ұсыну үшін бүкіл үндістандық комиссияны құрды. Конгресс төрағасы Мотилал Неру басқарған комиссияға басқа үндістандық саяси партияларының өкілдері де қосылды. Нехру есебінде Үндістанға империя шеңберінде өз билігін өзі жүзеге асыруға, доминион мәртебесін беруді талап етті. Үндістанның көптеген саяси партиялары Нехру комиссиясының жұмысын қолдаса, Үндістанның Либералдық партиясы мен Бүкіл үндістандық Мұсылман лигасы оған қарсы шықты. Британдықтар комиссияны, оның есебін елемеді және саяси реформалар енгізуден бас тартты.

Доминион немесе республика?

Нехру баяндамасы Конгресс ішінде де дау тудырды. Субхас Чандра Бос және Жавахарлал Неру сияқты жас ұлтшыл көшбасшылар Конгресс британдықтармен барлық байланыстарды толық және нақты үзуді шешсін деп талап етті. Жавахарлал Неру сондай-ақ Конгрессті Ұлыбританиямен ешқандай байланысы жоқ елдің толық тәуелсіздігі үшін дауыс беруге көндірді. Бос пен Неру доминион мәртебесіне қарсы болды, ол Ұлыбритания королін Үндістанның конституциялық басшысы ретінде сақтайды (Үндістан императоры ретіндегі бөлек мәртебесін ескере отырып), сондай-ақ Үндістанның конституциялық мәселелерінде британ Парламентіне саяси билік беруді жалғастырады. Олардың ұстанымын көптеген қарапайым конгресс мүшелері қолдады. 1929 жылдың желтоқсан айында Лахорда Конгресс сессиясы өтті, онда Махатма Ганди екі жыл ішінде Үндістанға доминион мәртебесін беруді талап ететін резолюция ұсынды. Кейін Ганди екі жылды бір жылға дейін қысқартқаннан кейін одан әрі келісімге келді. Жавахарлал Неру жаңа резолюцияға дауыс берді, ал Субхас Бос өзінің жақтастарына резолюцияға қарсы шықпайтынын айтты және өзі дауыс беруден бас тартты. Бүкіл Үндістан Конгресс комитеті 118 дауыспен 45-ке қарсы (45 дауыс британдықтардан толық үзілісті жақтағандардан болды) резолюцияны мақұлдады. Бірақ Бос Конгресс сессиясында британдықтармен толық үзілісті көздейтін түзету ұсынғанда, Ганди бұл қадамға қарсы ескертті:

"Тәуелсіздік атасын аузыңа алғаныңмен, егер артында адалдық болмаса, барлық сөздерің мәнсіз болады. Егер сөзіңе берік болмасаң, тәуелсіздік қайда болады?" Түзету 1350 дауысқа қарсы 973 дауыспен қабылданбады, ал резолюция толық бекітілді. 1929 жылдың 31 қазанында Үндістанның вице-королі лорд Ирвин үкіметтің Лондон қаласында дөңгелек үстел конференциясына қатысатынын жариялады. Үндістанның қатысуын жеңілдету үшін Ирвин Махатма Ганди, Мұхаммед Әли Джинна және келе жатқан Конгресс президенті Мотилал Нерумен кездесіп, мәселені талқылады. Ганди Ирвиннен конференция доминион мәртебесі негізінде өтетінін сұрады, бірақ Ирвин мұны кепілдік бере алмайтынын айтты, нәтижесінде кездесу аяқталды.

Декларация

Реформалар мен саяси құқықтарды мойндамауы және үнді саяси партияларының үнемі немқұрайлылығы нәтижесінде Үнді ұлттық конгресі ағылшындарды Үндістаннан толықтай қуу ниетімен бірігіп, күшейді.

Джавахарлал Неру президент сайланды, ал Чакраварти Раджагопалачари және Сардар Валлабхай Пател сияқты тәжірибелі көшбасшылар Конгресс жұмыс комитетіне қайта оралды. Олар тәуелсіздік туралы декларацияны бекітті, онда мыналар айтылды:

Үндістандағы британ үкіметі үнді халқын ғана емес, азаттығынан айырды, сонымен қатар халықты қанауға негізделіп, Үндістанды экономикалық, саяси, мәдени және рухани тұрғысынан қиратты. Сондықтан Үндістан британдық байланысты үзіп, Пурна Сварадж, яғни толық тәуелсіздікке қол жеткізуі керек. Жаңа жыл қарсаңындағы түнгі сағат 00:00-де президент Джавахарлал Неру Лахордағы Рави өзенінің жағасында Үндістанның үш түсті туын көтерді, ол кейін Пәкістанның бір бөлігіне айналды. Тәуелсіздік серті оқылды, онда салық төлеуден бас тартуға дайындық жайлы мәлімдеме бар еді. Салтанатқа келген көпшілікке осы мәлімдемеге келісесіздер ме деп сұрақ қойылды, және адамдардың басым көпшілігі қолдау білдіріп қол көтерді. Орталық және провинциялық заң шығарушы органдардың 172 үнді мүшесі резолюцияны қолдап, үнді халқының пікіріне сәйкес отставкаға шықты. Тәуелсіздік декларациясы 1930 жылдың 26 қаңтарында ресми түрде жарияланды. Ганди және басқа да үнді көшбасшылары бірден зорлық-зомбылықсыз ұлттық күрес жоспарын жасауға кірісті, ол қарапайым халықты, тіпті оларға шабуыл жасалған жағдайда да, британдықтарға шабуыл жасамауға шақырды.

Мұра

Конгресс Үндістанның тәуелсіздігі үшін күрескендерді еске алу мақсатында 26 қаңтарды Үндістанның тәуелсіздік күні ретінде тұрақты түрде атап өтті. 1947 жылы британдықтар Үндістанға билікті беруге және саяси шеберлік танытуға келісті, соның нәтижесінде 15 тамыз ресми Тәуелсіздік күні болып белгіленді. Дегенмен, Конституциялық Ассамблея жасаған және бекіткен Үндістанның жаңа Конституциясы 1930 жылғы декларацияны еске алу үшін 1950 жылдың 26 қаңтарында күшіне енді. 1950 жылы осы күні Үндістан республика болып жарияланды. Қазіргі таңда 26 қаңтар жыл сайын Үндістанның Республика күні ретінде тойланады.