Кіріспе

Француздық баспа үйінің Pierre Marteau (Питер Балға) таңбасы – нақты емес баспа үйдің атауы еді. 17 ғасырдан бастап Кельн қаласында орналасқан деген болжам бар, бірақ замандастары мұндай баспа үйдің шындықта болмағанын жақсы білген. Шын мәнінде, бұл таңба Нидерланды, Франция және Германиядағы баспагерлер мен баспаханалар өздері шығарған кітаптармен байланысты болмау үшін пайдаланған әдепкі есім болды.

1660 жылдары тараған ашық псевдоним және саяси әзіл

Француз тіліндегі алғашқы Марто кітаптары 1660 жылдары пайда болды және бірден оларды Пьер Марто есімді адам Кёльн қаласында жарияламағаны анықталды. Бұл есім Франциядан тыс жерде, бірақ Франция шекарасына жақын жерде дүкен ашқан француздың есімі болуы мүмкін. Кёльннің географиялық орны саяси еркіндікке иіс таратты – Марто Франциядан тыс жерде жариялау арқылы Франция цензурасынан құтылатын болар еді; Кёльн Еуропа нарығына кіруді және өндірістің көп бөлігін Францияға контрабандалық жолмен қайтару мүмкіндігін берді, онда ол қара базарда он есе қымбатқа сатылатын болар еді. Француз баспагерлері, саяси диссиденттер және Людовик XIV кезінде саяси қуғын-сүргінге ұшыраған гугеноттар Амстердамда өз дүкендерін ашты, олар жақын арада Гаага, Роттердам және Женевада жаңа дүкендер ашты. Нидерланд Республикасы (әрі Біріккен провинциялар) мен Швейцария Еуропаның реформацияланған шіркеулерінің протестанттарын қорғады, бұл үш еуропалық конфессияның арасындағы азшылық еді. Осы елдер француз босқындарына баруға қолайлы болды. Германия, жүздеген кішкентай аумақтардан тұратын саяси бірлік, олардың жартысы «ортодоксалды» лютерандық протестант, жартысы католик, олардың барлығы Рим католик императорының билігімен сирек біріккен, үшінші нұсқа ғана болатын. Гамбург (Альтона сектанттар мен жасырын кітап дүкендерін қамтыды) және университет қалалары Галле, Лейпциг және Йена сыншыл зиялыларға еркіндік берді, бірақ тек Бранденбург-Пруссия ғана Франция гугеноттарына жататын протестантизмнің реформаланған тармағына ашық қолдау көрсетті. Германия таңдаудың кемшіліктері бар еді. Дегенмен, Германия ұсынған ең нашар нұсқа Кёльн болды, бұл 18-ғасырдың басында Германияның көптеген аумақтары Испания мұрагерлік соғысындағы Ұлы Альянсқа Голландия Республикасы мен Ұлыбританиямен бірге Францияға қарсы қосылғанда айқын болды. Виттельсбах әулеті билеген екі ел – Кёльн және Бавария – Людовик XIV-ті қолдаған жалғыз маңызды батыс еуропалық аумақтар еді. Алғашқы Марто кітаптары француз тілінде болды және, әрине, Амстердамда баспагерлер басып шығарды, олар тіпті Нидерландыда да өздерінің есімдерін ашуға батыл болмады. Зерттеулер Амстердам баспашысы Эльзевиер осы баспаның авторы болғанын көрсетеді. Бастапқыда бұл көптеген ашық түрде адастыратын баспалардың бірі ғана еді. «Жак Ле Синсер» сияқты әдеттегі жасырын есімдерден айырмашылығы, «Пьер Марто» есімі шынайы сезілді. Оның виртуалды екенін көрсететін егжей-тегжейлі оқырман жағында қалды – ол Кёльнның ықтимал, бірақ әлі де мүмкін емес орын екенін анықтады. «Шекеу» сөзі әзілдің мәнін күшейтті: бұл адам батыл болды және ол шекеудей нағыз және мықты еді. Басқа псевдонимдер бір ғана титул бетінде пайда болғаннан айырмашылығы, Марто тек жақсы әзіл-сықақ пен зияткерлік меншік құқықтарының толық болмауы арқасында мансапқа ие болды. Көптеген баспагерлер осы таңбамен кітап сата бастады. Қызығы, бұл үйлестірілмеген бірлескен кәсіпорын, бірақ ол ерекше баспагерлік имиджді құра алды. Тек белгілі бір кітаптар ғана осы баспаға тартылды: француздық, бірақ французға қарсы саяси сатира, пираттық басылымдар, жыныстық мазмұнды кітаптар.

Неміс Марто кітаптары және 1689 және 1721 жылдар арасындағы еуропалық онжылдықтар

Марто кітаптарының екінші саласы 1680-ші жылдардың аяғында неміс тіліндегі атаулар алғаш рет ерекше белгіні қабылдаған кезде дамыды. 1689 жыл – тарихи кезең болды, ол голландтық регенттің Англия тағына отыруымен байланысты, Ұлы революция болған жыл. 1670 жылдары Францияға қарсы голландтардың қарсылығын жетекшілік еткен Оранье Вильгельм Англия, Шотландия және Уэльс Вильгельм III атанды. Франция құлатылған Стюарт талапкерін қорғағанда, Вильгельм Голландияны және жаңадан иеленген Британияны Германия атынан Францияға қарсы одақ құруға баулысты. Людовик XIV Пфальцке шабуыл жасады; Тоғыз жылдық соғыс басталды. Немец зиялылары әрқашан Франция зиялыларына және париждік соңғы модаға қызығушылық танытса да, Францияға деген сүйіспеншіліктеріне қатысты алаңдаушылық сезімдері де болды. Германияның сыншыл дауыстары, Францияға бейімділіктерін ескере отырып, Германияның нағыз неміс мәдениетін жаратпағанына шағымданатын. 1680 жылдары жағдай өзгерді. Кенеттен, адам неміс патриоты болып, француз мәдениетін ашық қабылдай алатын болды, егер Франция зиялылары өз елдерінің саяси репрессиясына және амбициясына сын көзбен қарастыра бастағанын атап көрсетсе. Француз диссиденттері Франциядан тыс жерлерде саяси журналдар, газеттер мен кітаптар шығарып, оларды халықаралық нарықта сатты. 1689 жылғы оқиғалардан кейін немістер оларды сатып алып, еліктеді, ұлттық адалдыққа опасыздық жасағандай сезінбеді. Жаңа француз авторлары Германияға көмекке келген Еуропаны насихаттады. Францияға қарсы Ұлы одақ Нидерландының француз баспасөзінің қолдауымен құрылды. Марто Ұлы одақтың және Францияға қарсы күресетін жаңа Еуропаның баспагері болды, ол барлық көршілеріне «әмбебап монархияны» орнатуға ұмтылған гегемониялық күш еді. Марто таңбасы сәнге айналды, неміс баспагерлері оны қабылдады: ол француз Марто кітаптарының аудармаларымен және қазір Марто, оның жесірі, оның ұлы және бизнесті жалғастыратын туысқандарының саны артып келе жатқан желісімен гүлденді. Немец Марто өндірісінің ең жоғары нүктелері Марто жариялаған саяси оқиғалармен сәйкес келді. 1689 жылы Ұлы одақтың құрылуы, 1701 жылы Испания мұрагерлік соғысы қарсаңында оның жаңаруы, 1709 жылы Лондонда торилердің жеңісімен аяқталуы және Утрехтағы бейбітшілік келіссөздері Мартоның саяси авторларын жұмыспен қамтыды. Еуропа сенімді емес болып шықты. Англиялық консервативті саясаткерлер Францияның мүдделерін қолдайтын Утрехт шартын жасады, тіпті Франция жақында өткен соғыста жеңіліске ұшыраған болатын. Немец зиялылары Еуропаға наразы болды, бірақ олар Ганновердің королі Георгтың Англия тағына үміттенуін жалғастыруы үшін Еуропаға сенуі керек еді және еуропалық идеяны ілгерілетуі керек еді. Ол 1714 жылы Ла-Манш арнасын кесіп өтіп, 1715 және 1716 жылдары саяси дағдарыс кезеңін бастан өткерді, Марто барлық ескі французға қарсы саяси көзқарастармен қамтылған. Франция жаңадан құрылған неміс патшасына қарсы күресте Стюарт талапкерін қолдады. Ұлы одақ 1718-1720 жылдардағы Төрттік одаққа жол берді, онда Австрия, Франция, Ұлыбритания және Біріккен провинциялар келесі еуропалық қақтығысты шешу үшін күштерін біріктірді. Еуропаның тағдыры 1721 жылға дейін саяси күн тәртібінде болды, Еуропаның екінші жартысы Ұлы Солтүстік соғыста шайқасты. Швеция мен Ресейдің болашақ билігі туралы қақтығыс 1700 жылы басталды және Стокгольмнен Константинопольға дейін Солтүстік және Шығыс Еуропаны қамтыды. Ол 1721 жылы аяқталып, 1689-1721 жылдардағы еуропалық кезеңді үнсіз аяқтады. Мартоның өндірісінде саяси кітаптар басым болды. Еуропадағы мәңгілік бейбітшілікті орнату туралы ерекше естеліктер Мартоның Кельндегі бәсекелестерінің бірінде пайда болды: Жак Ле Пацифик олардың алғашқы томын 1712 жылы жариялады (Иммануил Кант ғасыр соңында Еуропа мемлекеттерінің одағының жобасын өзінің мәшһүр тұрақты әлемдік бейбітшілік туралы трактатында атап өтті). Саясатты ойын-сауықтан ажырату мүмкін емес еді. Анна Маргарита Петит дю Нойер өзінің саяси әңгімелерін барлық жерде танымал белгімен жариялады. Утрехта келіссөздер жүргізген дипломаттардың құпиялары бестселлер болды. Ла Гварде Испания (Кельн: Пьер Марто, 1707) сияқты саяси романдар өте ықпалды болды, кітап фактілер мен ойдан шығарылған оқиғаларды, газет тарихының бөлімдерін өзінің кейіпкерінің жеке оқиғаларымен біріктірді, Людовик XIV-нің қызметіндегі виртуалды Джеймс Бонд. Галле, Лейпциг және Йена студенттері жазған сатиралық романдар Кельнде басылғанын мәлімдеді. Марто белгісімен Бір Мың Бір Түннің алғашқы неміс аудармасының пираттық басылымы пайда болды. Фактілер мен ойдан шығарылған оқиғаларды, ақпаратты және ойын-сауықты, зиялық ұрлықты және сендалылықты араластыру – Еуропаның барлық жерінде гүлденген цензура заңдарына жауап берудің жалғыз жолы болды.

Еуропалық баспашы және Германияның ұлттық нышаны

Марто өндірісінің үшінші кезеңі 1689-1721 жылдардағы еуропалық онжылдықтардан кейін, 1720-шы және 1730-шы жылдардағы ұлттық сезімнің күшеуімен басталды. Мартоның неміс тіліндегі өндірісі немісшілдікке ұмтылып, французға қарсы болуы мүмкін, және Француз революциясы мен Наполеон соғыстары жылдарында ең жоғары деңгейге жетті. 20-шы және 21-ші ғасырларда Мартоның жаңа басылымдары өте сирек болды, олар Вуппертальдегі солшыл «Питер Хаммер» баспасынан жарық көрді. Ескі баспа үйінің pierre-marteau.com сайтындағы қазіргі заманғы веб-сайты 18-ші ғасыр тарихшылары басқаратын виртуалды кәсіпорын болып табылады, олар 1650-1750 жылдар аралығындағы мәтіндерді және осы кезеңді зерттейтін еңбектерді жариялау үшін бұл атауды белгілі бір бренд ретінде пайдаланады.