Ақша гегемониясы: тарих және қазіргі жағдай

Кіріспе

Валюталық гегемония – экономикалық және саяси ұғым, онда бір мемлекет халықаралық валюталық жүйенің функцияларына шешуші ықпал етеді. Валюталық гегемонға қажет болар еді:
халықаралық кредиттерге қолжетімділік,
шетел валюта нарықтары,
төлем балансы мәселелерін басқару, онда гегемон төлем балансының шектеулеріне тап болмайды. Әлемдік экономикада экономикалық есептеулер жүргізілетін есептік бірлікті міндетті түрде қолдануға тікелей (және абсолютті) құқық. «Ақша гегемониясы» термині Майкл Хадсонның «Супер империализм» еңбегінде пайда болды, ол АҚШ долларының жаһандық экономикамен асимметриялық қатынасын ғана емес, сонымен қатар Хадсонның осы гегемониялық құрылымды қолдайтынын, атап айтқанда Халықаралық валюта қорын және Әлемдік банкты көрсетті. АҚШ доллары әлемдік экономиканың негізін қалайды және халықаралық айырбас құралы, есептік бірлік (мысалы, мұнай бағасын белгілеу) және құнды сақтау бірлігі (мысалы, қазына векселі мен облигациялары) үшін маңызды валюта болып табылады. Кері дәлелдерге қарамастан, ол гегемониялық құлдырауға ұшырамаған (Филдс және Верненго, 2011, 2012 жж. салыстырыңыз). Халықаралық валюта жүйесі екі валюталық гегемонды көрді: Ұлыбритания және АҚШ.

Ұлыбританияның ақшалай үстемдігі

Ұлыбритания 1871 жылы алтын стандартты кеңінен қабылдап, ақшалай гегемония мәртебесіне көтерілді. XIX ғасырдың соңындағы алтын стандарт кезінде Ұлыбритания қаржы капиталының ең ірі экспорттаушысы болды. Оның астанасы Лондон да алтын, ақша және қаржы нарықтарының әлемдік орталығы болды. Бұл басқа мемлекеттердің алтын стандартты қабылдауының басты себебі болды. Париж, Берлин және басқа қаржы орталықтары Лондоннан кірісті қаржы бизнесін тарту үшін Ұлыбританияның алтын стандартын үлгі алуға тырысты, себебі ол транзакциялық шығындарды төмендетті, несиелік сенімділікті және үкіметтің дұрыс қаржылық саясатын көрсетті (Шварц, 1996). Лондон қаласы қысқа және ұзақ мерзімді несиелердің жетекші жеткізушісі болды, олар шетелге бағытталды. Оның кең ауқымды қаржылық мүмкіндіктері арзан несиелерді қамтамасыз етті, бұл фунттың халықаралық төлемдерде қолданылуын кеңейту арқылы оның күшін арттырды. Уолтердің (1991) сөзіне сәйкес, 1870-1913 жылдар аралығында "стерлинг вексельдері мен қысқа мерзімді несиелер әлемдік сауданың шамамен 60 пайызын қаржыландырды" (88-бет). Ұлыбританияның шетелдік инвестициялары фунт стерлингті пайдалану үшін шетелдік экономиканы дамытты. 1850 жылы Ұлыбританияның шетелдегі таза активтері ұлттық байлықтың 7 пайызынан 1870 жылы 14 пайызға, ал 1913 жылы 32 пайызға дейін өсті (Эдельштейн, 1994). Әлемде бұрын ешбір елдің ұлттық табысы мен жинақтарының мұндай үлкен бөлігін шетелдік инвестицияларға жұмсағаны жоқ. Ұлыбританияның шетелге несие беру тәжірибесінің екі техникалық ерекшелігі фунт стерлингтің сақтау және айырбас құралы ретіндегі маңыздылығын арттырды: біріншіден, британдық қарыздар шетелдіктерге фунт стерлингпен берілді, бұл қарыз алған елге қарызды өз фунт стерлингтік резервтерімен ыңғайлырақ төлеуге мүмкіндік берді, екіншіден, Ұлыбританияның халықаралық сауданы қаржыландыру үшін Лондонда жасалған төлем туралы жазбаша нұсқауларын және вексель алмасуларын пайдалануы. Ең маңыздысы, оның сұранысқа ие валюта шығару арқылы ағымдағы шоттағы тапшылықты басқару қабілеті және дисконттық ставкасы Ұлыбританияға ерекше артықшылық берді. Дисконттық ставканың әсері "Ұлыбританияның төлем балансына басқа орталық банктердің іс-әрекетіне қарамастан бақылау тигізді" (Кливленд, 1976, 17-бет). Басқа орталық банктер халықаралық капитал ағыны үшін күрескен кезде "Англия банкі ең күшті тартыс күшіне ие болды" (Eichengreen, 1985, 6-бет). Осыған байланысты британдық ақша гегемониясына айырбастау дағдарысы сирек төнді, өйткені оның алтын қоры дисконттық ставкамен қорғалды және барлық шетелдік бағамдар британдық бағамды ұстанды. Лондонның несиелік ағындарының маңыздылығы Кейнске (1930) "Лондонның дүниежүзілік несиелік жағдайларға тигізетін әсері соншалықты күшті болғандықтан, Англия банкі халықаралық оркестрдің дирижері деп санауға болады" деп жазды (306-307-беттер). Карл Поланьи өзінің танымал еңбегінде "Ұлы трансформация" деп атап, "Pax Britannica кейде ауыр кемелердің қаруларының қауіпті күйімен билігін сақтап, көбінесе халықаралық ақша желісінде уақытында бір жіпті тарту арқылы үстемдік құрды" (Поланьи, 1944, 24-бет). Ұлыбританияның беделі мемлекетаралық бәсекелестік, ішкі инвестициялардың жеткіліксіздігі және Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан төмендеді. Экономикалық әлсіздігіне қарамастан, Ұлыбританияның саяси ықпалы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де сақталды, бұл 1922 жылы Генуя конференциясында құрылған алтын айырбастау стандартына әкелді. Алайда, бұл жүйе Ұлыбританияның қабілетсіздігінен ғана емес, сонымен қатар Нью-Йорк пен Париждің қаржы орталықтары ретінде өркендеуімен халықаралық ақша жүйесінің орталықтандырылмауына байланысты 1931 жылы алтын айырбастау стандартының құлауына әкелді. Киндлбергердің сөзіне сәйкес, соғыстар аралық кезеңдегі алтын айырбастау стандарты "Ұлыбританияның мұндай мүмкіндігі болмады, ал Америка жасағысы келмеді" себебінен құлады. Шындығында, Киндлбергер ақша гегемониясының сәл өзгеше түрін ұсынады, ол мұнда анықталған үш емес, бес функцияға ие.

Great Britain rose to the status of monetary hegemon in 1871 with widespread adoption of the gold standard. During the gold standard of the late nineteenth century, Britain became the greatest exporter of financial capital. Its capital city, London, also became center of the world gold, money, and financial markets. This was a major reason for states adopting the gold standard. For Paris, Berlin, and other financial centers to attract the lucrative financial business from London, it was necessary to emulate Britain's gold standard, for it reduced transaction costs, represented creditworthiness, and sound financial policy from government (Schwartz, 1996). The city of London was the leading supplier of both short term and long term credit, which was channeled abroad. Its extensive financial facilities provided cheap credit, which enhanced the strength of the pound through deepening its use for international payments. According to Walter (1991), during the decades of 1870–1913, "sterling bills and short term credits financed perhaps 60 percent of world trade" (p. 88). Britain's foreign investment cultivated foreign economies for the use of sterling. In 1850, Britain's net overseas assets grew from 7 percent of the stock of net national wealth to 14 percent in 1870, and to around 32 percent in 1913 (Edelstein, 1994). The world had never before seen one nation committing so much of its national income and savings to foreign investment. Britain's foreign lending practices possessed two technical aspects that gave greater credence to the prominence of sterling as a unit of storage and medium of exchange: first, British loans to foreigners were made in sterling, which allowed the borrowing country to service the debt more conveniently with its sterling reserves, and second, Britain’s use of written instructions to pay or bill exchanges were drawn in London to finance international trade. More importantly, its unrivalled ability to run current account deficits through the issuance of its unquestioned currency and its discount rate endowed Britain with a special privilege. The effects of the discount rate had a "controlling influence on Britain’s balance of payments regardless of what other central banks were doing" (Cleveland, 1976, p. 17). When other central banks engaged in a tug of war over international capital flows, "the Bank of England could tug the hardest" (Eichengreen, 1985, p. 6). In this regard, British monetary hegemony was seldom threatened by crises of convertibility for its gold reserves were insulated by the discount rate and all foreign rates followed the British rate. The prominence of London's credit drains led Keynes (1930) to write that the sway of London "on credit conditions throughout the world was so predominant that the Bank of England could almost have claimed to be the conductor of the international orchestra" (p. 306–307). Karl Polanyi in his renowned work the Great Transformation states "Pax Britannica held its sway sometimes by the ominous poise of heavy ship’s cannon, but more frequently it prevailed by the timely pull of a thread in the international monetary network" (Polanyi, 1944, p. 24). Britain's position waned due to inter state competition, insufficient domestic investment, and World War I. Despite its economic weaknesses, British political sway continued after World War I, which led to the gold exchange standard created under the Genoa Conference of 1922. This system failed, however, not only due to Britain's incapability, but to the growing decentralization of the international monetary system with the rise of New York and Paris as financial centers that resulted in the collapse of the gold exchange standard in 1931. The Gold Exchange standard of the interwar period, as Kindleberger cogently stated, collapsed because "Britain couldn't and America wouldn't." In fact, Kindleberger provides a slightly different variation of monetary hegemony that possesses five functions rather than three defined here.

Американың ақша-несиегегемониясы

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ақшалай билік соғыстан көп зардап шекпеген АҚШ-тың қолына қайтадан шоғырланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ экономикалық өзара тәуелділік, жауапкершілік және қайырымдылық идеалдарымен, жалпыға ортақ көпжақтылық көзқарасымен шықты. Ең бастысы, көпжақтылық саудаға кедергілерді жою немесе азайту арқылы кемсітушілікке жол бермеуді білдірді, бірақ одан да маңыздысы – "кемсітушілікке жол бермеу қиын болатын" кедергілерді сақтау болды (Ruggie, 1982, 213). Қазіргі кездегі көпжақтылық термині Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі мағынасынан өзгеше. АҚШ-тың көпжақты, либералды әлемдік экономикадағы мүддесі тек идеалистік интернационализмге ғана негізделмеген. АҚШ үшін экспорттық артықшылықты қамтамасыз етудің қажеттілігі болды. Бұл мемлекеттік шығындарды азайтуға, отандық экономиканы жандандыруға, отандық инвестицияларды алмастыруға және соғыс кезінде тым көп дамыған салаларды қайта ұйымдастыруды болдырмауға мүмкіндік берер еді. Осы себептерге байланысты "экспорттық артықшылық идеясы АҚШ үшін ерекше маңызға ие болды" (Block, 1977, 35). Экспорттық артықшылықты өндіру империялық жүйелерден, екіжақты төлемдер мен сауда жүйелерінен азат әлемдік экономиканы құрумен тығыз байланысты болды. Сондықтан АҚШ өзінің бұрынғы империясын американдық саудаға ашуға және 1945 жылғы Англо-американдық қаржылық келісім арқылы қаржылық құралдарды пайдаланып, британдықтардың келісімін алуға, соғыстан кейінгі ақша жүйесін құруға тырысты. Алайда, бұл жаңа көзқарасқа қарсы шығып, соғыстан қираған Еуропаның жаңа экономикалық жағдайы туындады, оның символы – Ұлыбританияның фунт стерлингтің айырбасталуын сақтап қалуға қаржылық мүмкіндігінің болмауы. Бұл жаңа экономикалық шындықпен бірге Кеңес Одағының саяси-әскери қаупі де болды. 1945 жылдың 29 желтоқсанында, Бреттон-Вудс келісімінің мерзімі аяқталуға екі күн қалғанда, Кеңес Одағының сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов Джордж Кеннанға "КСРО ұсынылған сомаға келісімге қол қоймайтынын" хабарлады (James et al., 1994, 617). Екі айдан кейін, 1946 жылдың ақпан айында Кеннан өзінің танымал телеграммасын Вашингтонға жіберді, онда Кеңес Одағының Бреттон-Вудс келісімін ратификацияламауының себептерін сұрады. Бұл телеграмма кейін АҚШ-тың "суық соғыс" саясатының басталуы ретінде қарастырылатын болды (James et al., 1994). Осылайша АҚШ өзінің көзқарасын жалпыға ортақ көпжақтылықтан аймақтық көпжақтылыққа өзгертті, оны Еуропада Маршалл жоспары, Еуропалық қалпына келтіру бағдарламасы (ERP) және Еуропалық төлемдер одағы (EPU) арқылы ілгерілетуге тырысты. EPU таратылғаннан кейін, 1958 жылы Бреттон-Вудс ақша жүйесі күшіне енген кезде, шынайы көпжақты әлемге қол жеткізу мүмкіндігі пайда болды. Сол жылы АҚШ-тың төлем балансының тұрақты тапшылығы басталды. 1960 жылдары Бреттон-Вудс жүйесі АҚШ-қа төлем балансының жиынтық тапшылығының шамамен 70 пайызын екіжақты процестер арқылы қаржыландыруға мүмкіндік берді. Пассивті қаржыландыру АҚШ-қа шетелдегі әскери шығындарды және "шетелдік міндеттемелерді" жүзеге асыруға және отандық экономикалық саясатта елеулі икемділікті сақтауға мүмкіндік берді (Gowa, 1983, 63). 1970 жылы АҚШ өзінің қарқынды ақшалай өсуінің салдарынан туындаған халықаралық тұрақсыздықтың орталығында болды (James, 1996). Алайда, АҚШ өзінің бұрынғысының негізгі валютасының (яғни фунт стерлинг) тағдырынан сабақ алды. Ұлыбританияның ақшалай гегемониялық тәжірибесі АҚШ-қа шетелдік валюталық органдар, жеке тұлғалар және инвесторлар өздерінің резервтерін айырбастауды таңдағанда резервтік валютаға байланысты проблемаларды көрсетті. Резервтермен анықталатын ақшалай күшке қарағанда, АҚШ-тың резервтердегі үлесі 1950 жылы 50 пайыздан 1971 жылдың тамызында 11 пайызға дейін төмендеді (Odell, 1982, 218). АҚШ конвертацияны қорғауда әлсіз болғанымен, оның ереже шығару өкілеттігі теңдесіз болды. АҚШ өзі құрған жүйеге бағынудың орнына, "оның ішінде жұмыс істегеннен гөрі, жүйеге шабуыл жасау жақсы" деген тұжырымға келді (James, 1996, 203). Бұл шешім сыртқы саясат пен ақша-несие саясатының ажырамас байланысын мойындауға негізделген. Бреттон-Вудс жүйесінің тоқтауы ақша-несие саясатының сыртқы саясатқа бағынуын білдірді. Алтын терезенің жабылуы "қаржы жүйесінің әлсіздігімен байланысты шектеулерден сыртқы саясатты босату" (Gowa, 1983, 69) үшін жасалған түзету болды. АҚШ-тың ақша гегемониясы Бреттон-Вудс жүйесімен бірге жалғасуда, өйткені Дули, Фолькертс Ландау, Гарбер (2003) өздерінің "Қайта қарастырылған Бреттон-Вудс жүйесі туралы эссе" еңбегінде көрсеткендей. Бреттон-Вудс жүйесінің ережелері өзгермеген, бірақ ойыншылар өзгерді. Бреттон-Вудс жүйесінен кейінгі жүйе немесе Бреттон-Вудс II экспортқа бағытталған өсуді, төмен бағаланған валюталық бағамдармен, капитал бақылауымен және орталық елге (яғни АҚШ) резервтік активтерді жинақтау түріндегі ресми капитал шығындарымен қолдау көрсетілетін жаңа периферияны тудырды. Басқаша айтқанда, Азия АҚШ-тың төлем балансының тапшылығын қаржыландыруда Еуропаның орнын басты.

The end of World War II witnessed the recentralization of monetary power in the hands of a United States that had been left largely unscathed by the war. The United States had emerged from World War II with the ideals of economic interdependence, accountability, and altruism, expressed in the vision of universal multilateralism. Above all, multilateralism simply meant nondiscrimination via the elimination or reduction of barriers and obstacles to trade, but more importantly was the maintenance of barriers "that were difficult to apply in a nondiscriminatory manner" (Ruggie, 1982, p. 213). In essence, the term multilateralism differs today, compared to what it meant after World War II. US interests in a multilateral, liberal world economy would not be grounded entirely in idealistic internationalism. There was the cold, calculating necessity of generating a US export surplus. This would obviate government spending, stimulate the domestic economy, substitute for domestic investment, and avert reorganization for certain industries in the economy that were overbuilt during the war effort. For these reasons the "idea of an export surplus took on a special importance" (Block, 1977, p. 35) for the US. The production of an export surplus was therefore intimately connected with establishing a world economy that was free of imperial systems, as well as bilateral payments and trading systems. The US would therefore aim to open its predecessor's empire to American trade and to garner British compliance to create its postwar monetary system through financial leverage, namely the Anglo American Financial Agreement of 1945. This new vision of universal multilateralism was, however, forestalled by the new economic realities of a war torn Europe, symbolized by Britain's financial inability to maintain sterling convertibility. Combined with this new economic reality was the political military threat of the Soviet Union. On 29 December 1945, only two days before the expiration of Bretton Woods, Soviet Foreign Minister Vyacheslave Molotov notified George Kennan, "that for the amount [offered] the U. S. S. R. would not subscribe to the articles" (James et al., 1994, p. 617). Two months later, in February 1946, Kennan sent his famous telegram to Washington, which inquired into why the Soviet Union had not ratified the Bretton Woods Agreement. The telegram would later be regarded as the beginning of US Cold War policy (James et al., 1994). The US thus altered its vision from universal multilateralism to regional multilateralism, which it would promote in Europe through the Marshall Plan, the European Recovery Program (ERP), and the European Payments Union (EPU). With the dissolution of the EPU came the prospect of a real multilateral world as the Bretton Woods monetary system came into effect in 1958. The same year marked the beginning of a permanent US balance of payments deficits. Throughout the 1960s, the Bretton Woods system had permitted the US to finance approximately 70 percent of its cumulative balance of payments deficits via dual processes of gold demonetization and liability financing. The liability financing enabled the US to undertake heavy overseas military expenditures and "foreign commitments, and to retain substantial flexibility in domestic economic policy" (Gowa, 1983, p. 63). In 1970, the US was at the center of international instability that was a consequence of its rapid monetary growth (James, 1996). The US, however, had learned from the fate of its predecessor's key currency (i. e. Sterling). Britain's experience as monetary hegemon demonstrated to the US the problems faced by a reserve currency when foreign monetary authorities, individuals, and investors chose to convert their reserves. In terms of monetary power defined by reserves, the US share of reserves had fallen from 50 percent in 1950 to 11 percent in August 1971 (Odell, 1982, p. 218). Although, the US had become considerably weak in defending convertibility, its rule making power was second to none. Rather than being constrained by the system it created, the US moved to the conclusion that it "was better to attack the system than to work within it" (James, 1996, p. 203). This decision was based on the recognition of the inseparability between foreign policy and monetary policy. The termination of the Bretton Woods system signified the subordination of monetary policy to foreign policy. The closing of the gold window was a fix that was assigned to "free foreign policy from constraints imposed by weaknesses in the financial system" (Gowa, 1983, p. 69). US Monetary Hegemony persists as does the Bretton Woods System, as Dooley, Folkerts Landau, Garber (2003) contend in their work An Essay on The Revised Bretton Woods System. The rules of the Bretton Woods system have stayed the same but the players have changed. The Post Bretton Woods system or Bretton Woods II has given rise to a new periphery for which the development strategy is export led growth supported by undervalued exchange rates, capital controls and official capital outflows in the form of accumulation of reserve asset claims on the center country (i. e. US). In other words, Asia has replaced Europe in financing US balance of payments deficits.