Кіріспе

Буддизмде Буми (санскритше: भूमि 'негіз', қытайша: 地 'жер') – Махаяна ояну процесіндегі 32-ші және 33-ші деңгей (жай санау бойынша 10-шы және 11-ші). Әрбір деңгей жетістік деңгейін көрсетеді және келесі деңгейге негіз болады. Әр деңгейде адамның рухани жаттығуында нақты прогресс болады, ол үлкейіп келе жатқан күш пен даналықпен сүйемелдейді. Буми деңгейіне жеткен буддалық монахтар бастапқыда шравакалар деп аталды. Шакро-деванам және Траястримша бірге "Бхуми нивасин" деп аталады. Бодхисаттваның он деңгейі вихара ('қасиетті орын') деп те аталады.

Дасабхумика сүресінің он бхумисі

Дасабхумика сутрасында келесі он бхумиге сілтеме жасалған. Бірінші бхуми, Өте қуанышты (санскрит: прамудита), онда адам шындықтың ішінара көрінісін түсінгенде қуанады;
Екінші бхуми, Таза (санскрит: вимала), онда адам барлық нашарлықтан босатылады;
Үшінші бхуми, Жарық тудырушы (санскрит: прабхакари), онда адам даналықтың жарығын таратуда;
Төртінші бхуми, Сәулелі интеллект (санскрит: арчишмати), онда даналықтың жарқыраған жалыны жерлік құштарлықтарды жояды;
Бесінші бхуми, Жеңу қиын (санскрит: судурджая), онда адам қараңғылықтың немесе надандықтың иллюзиясын, Орта жол ретінде, жеңіп шығады;
Алтыншы бхуми, Көрінетін (санскрит: абхимукхи), онда жоғары даналық көріне бастайды;
Жетінші бхуми, Алысқа кеткен (санскрит: дурамгама), онда адам Екі көліктің деңгейінен жоғары көтеріледі;
Сегізінші бхуми, Қозғалмайтын (санскрит: акала), онда адам Орта жолдың шындығында берік тұрады және ештеңе оны алаңдата алмайды;
Тоғызыншы бхуми, Жақсы интеллект (санскрит: садхумати), онда заң еркін және шектеусіз уағыздалады;
Оныншы бхуми, Ілімнің бұлты (санскрит: дхармамегха), онда адам барлық сезімтал тіршілік иелеріне заңмен (Дхарма) пайда келтіреді, дәл сияқты бұлт барлық нәрсеге бейтарап түрде жаңбыр жаудырады.

Бірінші буми, өте қуанышты

"Зор қуаныш" деп аталатын бірінші бхуми, алғашқы тікелей бослықты (Шуньята) сезіну арқылы қол жеткізіледі және оянуға жетектейтін бес жолдың үшіншісі – көру жолына бірден кірумен бірге жүреді. Ол "зор қуаныш" деп аталады, себебі бодхисаттвалар жомарттық қасиеттерін дамытады және өкінішсіз, мақтау немесе сыйақы күтпей, барлығынан айырылу қабілетін жетілдіреді. Барлық құбылыстар бос және жойылуға, қайғыға, өлімге бейім деп қарастырылады, сондықтан бодхисаттвалар оларға деген барлық байланыстарын жоғалтады. Цонг Хапа айтуынша, бірінші деңгейдегі бодхисаттвалар адамдардың өздігінен жаралмайтынын тікелей түсінеді. Осының арқасында олар бес жиынтықтың нақты тұлғаны құрайды деген жалған ойдан арылады. Сондай-ақ, олар бұзылған моральдық принциптерге деген ұмтылыстарды толығымен жояды, олар енді қайтадан тумайды. Бодхисаттвалар бослықты тікелей және дұрыс сезінгенімен, бірінші деңгейдегі бодхисаттвалардың негізгі қозғаушы күші – сенім. Олар саналарын жағымсыздықтан тазарту үшін моральдық қағидаларды оқып-үйренеді, соның арқасында екінші деңгейдегі әдеттегі медитативтік шоғырлануды дамытуға дайындалады.

Үшінші бхуми - жарық жасаушы

Цонг Хапа үшінші бумиді "Нұр жасаушы" деп атайды, себебі оған қол жеткенде "білім нысандарының барлық отынын жақтыратын даналықтың оты, медитациялық тепе-теңдік кезінде барлық екіұштылықтың көрінуін сөндіре алатын жарықпен бірге пайда болады". Осы деңгейдегі бодхисаттвалар шыдамдылықтың толықтығын жетілдіреді. Олардың тепе-теңдігі соншалықты тереңдейді, егер біреу осы бодхисаттваның денесінен тек ет қана емес, сонымен қатар сүйекті де кесіп алса, үлкен бөліктерге бөліп емес, біртіндеп, үнемі емес, арасында тоқтап, қысқа мерзімде емес, ұзақ уақыт бойы кесіп алса, бодхисаттва мүтіктеушіге ашуланбайды. Бодхисаттва оның азаптаушының аффектілі ойлармен қозғалатынын және өзінің болашақ азаптарының тұқымын себуде екенін түсінеді. Осының нәтижесінде бодхисаттва ашуланбайды, бірақ осы қатыгез адамға терең қайғы сезінеді және оның карманың іс-әрекетін білмейтініне аянып, жанашырлық танытады. Үшінші деңгейдегі оқушылар ашуға бейімділіктің барлығын жеңіп, зиянды іс-әрекеттер мен сөздерге ешқашан жеккөрушілікпен (немесе тіпті ренжіп) жауап бермейді. Керісінше, олардың тепе-теңдігі тұрақты болып қалады және барлық сезімтал тіршілік иелеріне махаббат пен қайырымдылықпен қаралады: барлық ашу мен наразылық оларды тудырған адамға қайтарылады және бұрын болған зиянды жоюға ештеңе жарамайды. Олар адамның жан тыныштығын жояды және болашақтағы жағымсыз жағдайларға әкеп соғады. Ашу мен наразылықтан ештеңе ұтуға болмайды, кек алу өткенді өзгерте алмайды, сондықтан бодхисаттва олардан аулақ болады. Осы деңгейдегі бодхисаттвалар сонымен қатар төрт формалық медитацияны, төрт формасыз медитацияны, төрт өлшемсіздікті және жоғары білімдерді меңгереді.

Төртінші буми - сәулелі ақыл-ой

Төртінші деңгейде, "Нұрлы Ақыл-Ой" бодхисаттвалар күш-жігердің толықтығын жетілдіреді және апаттарды жояды. Вончук айтуынша, бұл деңгей осылай аталуының себебі, төртінші бхуми бодхисаттвалары "үлкен даналықтың нұрын үнемі таратып тұрады". Ол сондай-ақ Майтреяның Махаяна сутраларына арналған безендіруін келтіреді, онда осы деңгейдегі бодхисаттвалар өздерінің даналығының нұрымен апаттық кедергілерді және толық білімге кедергі жасайтын нәрселерді жояды. Олар прогрессивті түрде терең медитацияға еніп, оның нәтижесінде зор саналық икемділікке қол жеткізеді. Бұл жалқаулықты жояды және ұзақ уақыт бойы медитация жасау қабілетін арттырады. Олар тереңге сіңген апаттарды жояды және оянудың отыз жеті факторын дамытады. Осы отыз жеті тәжірибедегі жаттығулар арқылы бодхисаттвалар медитацияда үлкен шеберлікке ие болады және даналықты жетілдіреді, сонымен бірге нағыз өмірдің жасалма және туа біткен ұғымдарын әлсіретеді.

Алтыншы буми - ашық көрініс

Алтыншы деңгей "Манифест" деп аталады, себебі бодхисаттва тәуелді пайда болудың қалай жұмыс істейтінін анық сезеді және "белгісізді" (Мтшан ма мед па, тибет. Анимитта, санскрит) тікелей түсінеді. Белгісіздік – құбылыстар өздерінің көрінетін қасиеттеріне ие болып көрінетініне қатысты, бірақ осы көріністі зерттегенде, барлық қасиеттердің тек санада туындайтынын және олар сипаттайтын нысандардың табиғатының бір бөлігі емес екенін біледі. Осы түсініктердің нәтижесінде бодхисаттвалар медитативтік даналықты көрсетеді және сансарада немесе нирванада бекінуден аулақ болады. Барлық байланыстардан арылғаннан кейін, осы деңгейдегі бодхисаттвалар нирванаға жете алады, бірақ оянған сананың күшімен басқа сезімтал тіршілік иелеріне пайда келтіру үшін әлемде қалуды шешеді. Олар Даналықтың толықтығын дамытады, оның арқасында барлық құбылыстардың өздігінен болуы жоқ екенін, армандар, иллюзиялар, көріністер немесе сиқырмен жасалған заттар сияқты екенін сезеді. "Мен" және "басқа" тұжырымдары, сондай-ақ "өздігінен болу" және "өздігінен болмау" түсініктері жоғарылайды. Осы алтыншы деңгейдегі бодхисаттвалар жалған ойлардың бұзылмайтын санамен осындайлық туралы ойланып тұрады.

Тоғызыншы буми - Жақсы ақыл-ойы

Осы сәттен бастап бодхисаттвалар оянуға қарай жылдам қозғалады. Бұл кезеңге дейін прогресс кемежайда сүйреліп келе жатқан кеме сияқты салыстырмалы түрде баяу болды. Алайда, сегізінші-оныншы бхумиде бодхисаттвалар мұхитқа жетіп, желкендерін жайған кеме сияқты будда болуға қарай үлкен қадамдар жасайды. Тоғызыншы деңгейде олар үш көлікті – тыңдаушыларды, жеке өзін-өзі түсінгендерді және бодхисаттваларды толық түсінеді және доктринаны үйрету қабілетін жетілдіреді. «Ойды түсіндіретін сутра» бойынша, доктринаны үйретудегі шеберлікте мінсіздікке және өте кең интеллектіге қол жеткізгендіктен, тоғызыншы деңгей «Жақсы Интеллект» деп аталады. Тоғызыншы бхуми бодхисаттвалары негізгі ұғымдар, мағына, грамматика және түсіндіру туралы «төрт талдамалық білімді» игереді. Осының арқасында олар керемет сөз шешендігі мен доктриналық үйретімдерді ұсынудағы шеберлікті дамытады. Олардың интеллекты барлық адамдар мен құдайлардан асып түседі, және олар барлық аттарды, сөздерді, мағыналарды және тілдерді түсінеді. Олар кез келген жаратылыстың кез келген сұрағын түсіне алады. Сонымен қатар, олар оны әр жаратылыстың қабілеттеріне сәйкес түсінілетін бір дыбыспен жауап бере алады. Бұл деңгейде олар вирьяның жетілуіне де қол жеткізеді, яғни төрт талдамалық білімді меңгергендіктері мен медитация салдарынан олар парамиталарды белсенді түрде дамыта алады және оларды шаршамай үнемі тәжірибелей алады.

Бес жол

Бхумилер көбінесе "бес жолдың" жеке схемасымен жіктеледі немесе біріктіріледі. Бұл схеманың негізгі идеяларын Йогакара Сарвастивада Вайбхасика Абхидхарма мәтіндерінен, сондай-ақ Васубадхудың Абхидхармакошакаркасынан (АКБХ) мұра етті. Бұл схема Асанганың Махаянасамграха (МС) сияқты Йогакара мәтіндерінде дамытылуда, онда оған махаяндық түсінік беріледі және бодхисаттва жолы мен бхумилерге байланысты болады. Мокша бхагия (бостандыққа бастайтын күй) немесе Самбра марга (жинақтау жолы, цог лам). Васубандхудың АКБХ-ға сәйкес, бұл жолда адам моральдық мінез-құлық пен қанағаттылықты дамытады, ілімдерді үйреніп, зерделейді, жаман ойлардан аулақ болады және ақыл-ойының төрт негізін сақтайды. Тибет дәстүрінде жолға шыққан адамдар өздерінің немесе басқалардың азабын жеңуге және дүниелік өмірден бас тартуға зор құштарлық танытады. Нирведа бхагия (жайылуға әкелетін күй) немесе Прайога марга (Дайындалу жолы, сбйор лам). АКБХ-ның пікірінше, осы кезеңде адам төрт асыл шындықты он алты қырынан қарастырады. Тибет дәстүрінде бұл жол - адам медитациямен айналыса бастап, бостандық туралы талдамалық білімге ие болады. Даршана марга (көру немесе түсіну жолы, мтонг лам). АКБХ бойынша, осы жолда адам төрт асыл шындықты ұғынып, сексен сегіз қиындықтан (клешалардан) арылғанша зерделейді. Асанганың МС бойынша, бұл кезеңде адам барлық нәрсенің жай ғана сананың көрінісі екенін (виджняпти матра) түсінеді, бұл негізді айналдырудың (ашрая паравартти) бастапқы кезеңіне әкеледі. Тибет дәстүрінде бұл саматханы тәжірибелеп, бостандықты тікелей сезіну кезі. Бхавана марга (Дамыту жолы, сгом лам). АКБХ-ның пікірінше, осы кезеңде адам тағы 10 клешадан арылады және тәжірибесін жалғастырады. МС бойынша, бұл кезеңде адам барлық кедергілерге (сарва варанна) қарсы дәрілерді (пратипакша) қолданып, негізді айналдыру процесін (ашрая паравортти) жалғастырады. Ашаикша марга (Басқа білім алудың немесе толықтырудың жолы, ми слоб па’и лам немесе тар фин па’и лам) сондай-ақ Ништха марга (МС-да) деп аталады. Бұл жолға түскен адам барлық кедергілер мен қиындықтардан толық арылып, осылайша кемелденіп, толыққан (ништха) болады. МС бойынша, адам Будданың денесіне жетеді.