Кіріспе

Мексиканың Керетаро, Гуанахуато, Идальго және Сан-Луис-Потоси штаттарындағы экожүйе, Чили коммунасы.

Сьерра-Горда – Мексиканың Керетаро штатының солтүстік үштен бір бөлігін орталыққа алып, көршілес Гуанахуато, Идальго және Сан-Луис-Потоси штаттарына дейін созылған экологиялық аймақ. Керетародағы экожүйе Сан-Хоакин және Кадерейта-де-Монтес муниципалитеттерінің бөліктерінен басталып, Пенамьиллер, Пиналь-де-Амолес, Жалпан-де-Серра, Ланда-де-Матаморос және Арройо-Секо муниципалитеттерінің барлығын қамтиды, жалпы аумағы 250 км². Аймақ өте қиын-қыстау, биік тік таулармен және терең шатқалдармен сипатталады. Хуастека карстының бөлігі ретінде, әсіресе жергілікті жерде "сотанос" деп аталатын шұңқыр үңгірлері де көп. Аймақ өсімдік және жануарлар әлемінің өте кең түрлілігімен бағаланады, бұл жердің қиын-қыстау болуынан және жауын-шашынның кең ауқымда өзгеруінен пайда болған әртүрлі микроорталардың нәтижесінде туындаған. Бұл таулардың Мексика шығанағынан келетін ылғалды тоқтатуына байланысты, әдетте шығыс жағы ылғалды, ал батыс жағы жартылай шөлді бұталы өсімдіктерге толы. Аймақтың көп бөлігі екі биосфералық қорықта қорғалады, олардың бірі 1997 жылы Керетарода, екіншісі 2007 жылы Гуанахуатода құрылған. Сьерра-Горда мәдени тұрғыдан Ла-Уастека аймағының батыс бөлігі саналады және Керетароның Сьерра-Гордадағы францискандық миссияларының Бүкіләлемдік мұрасы орнына үй иесі болып табылады. Сьерра-Горда Мексикадағы тұңғыш Ұлттық парк болып EarthCheck тұрақты бағыттар бағдарламасына қосылды.

География

Өңір Сиерра-Мадре Ориентал тау тізбегінің бір тармағында орналасқан және солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылатын тау тізбектерінен тұрады. Көбінесе олар Юра және Креда кезеңдеріндегі теңіз түбінде пайда болған әктас тастан құралған. Кейіннен, әсіресе Идальго штатының шығыс бөлігінде, вулкандық тау жыныстарының енуі болды. Барлық Сьерра-Горда аймағында өте қиын-қыстау жер бедері бар, оған каньондар мен тік таулар кіреді. Биіктігі Жалпандағы Рьо-Санта-Мария каньонында теңіз деңгейінен бастап 300 метрден, Пиналь-де-Амольдегі Cerro de la Pingüica тауында 3100 метрге дейін жетеді. Идальго аймағындағы ең биік шыңы – Cerro Cangandhó, оның биіктігі 2820 метрді құрайды. Аймақтың барлық бөлігінде ең суық температура желтоқсан және қаңтар айларында болады, ал сәуір мен мамыр айларында температура жоғарылайды. Температура биіктікке байланысты өзгереді, Пиналь-де-Амоль сияқты биік жерлерде жылдық орташа температура 13°C, ал Жалпан сияқты төменгі жерлерде 24°C шамасында болады. Биік тауларда мұз және қырау жиі кездеседі. 2010 жылы Сьерра-Гордада он сегіз жылдан бері алғаш рет қар жауып, температура -4°C-қа дейін төмендеді, ал кейбір жерлерде қардың қалыңдығы 15 см-ге жетті.

Экология

Өз экожүйелерінің көптігінің арқасында Сьерра-Горда Мексикадағы ең әртүрлі экологиялық аймақтардың бірі болып табылады, және өсімдіктер мен жануарлардың ең көп түрлері осында кездеседі. Аймақтың микроорталары қалың жапырақты және қайын ормандарынан, тау шыңдарында жиі кездесетін емен ормандарына дейін, сондай-ақ терең шатқалдардағы банан және қант құмыршасы егістіктерін қамтиды. Шығыс жағында жапырақты ормандар орналасқан. Батыс жағында, Мексика жазығымен шектесетін аймақта, шөл және дала жағдайлары басым, мұнда түрлі кактустар мен құрғақ бұталар өседі. Монарх бабояқтары да осы аймақтан өтеді, олардың қыстау орындары Мексика штатының Мичоакан шекарасында орналасқан. Жақындағы құрғақшылық салдарынан аймақтағы ормандарда зиянкестердің таралуы байқалды. Ең қауіптілері – қабық қоңызы (Dendroctonus adjunctus) және қызылша (Arceuthobium sp.). Құрғақшылықтың себебі жаһандық климаттың өзгеруіне байланысты деп саналады. Керетаро және Гуанахуато штаттары биосфералық қорықтар деп жарияланды. Идальгодағы Сьерра-Горда мұндай мәртебе алған жоқ, бірақ онда да маңызды экожүйелер көптеп сақталған. Қорықтың аумағы Керетаро және Сан-Луис-Потоси штаттарында шамамен 400 000 гектарды құрайды. Қорық құрылған кезде оның құрамында 683 қауымдастық және шамамен 100 000 тұрғын болды. Бірақ содан бері халық саны шамамен жартысына азайды. Керетарода биосфералық қорық Жалпан-де-Серра, Ланда-де-Матаморос, Арройо-Секо, Пиналь-де-Амолес (88% аумағы) және Пеньямиллер (69,7% аумағы) муниципалитеттерін қамтиды. 2001 жылы ол ЮНЕСКО-ның Адам және биосфера халықаралық желісіне қосылды, Мексикадағы он үшінші қорық атанды және экологиялық әртүрлілік бойынша бірінші орынға ие болды. Қорықтың биіктігі теңіз деңгейінен 350 метрден 3100 метрге дейін жетеді, бұл аймақта тік жарлы таулар, шатқалдар, жасыл аңғарлар және Хуастека карстының әктастарынан қазылған "сотанолар" немесе құдық үңгірлері бар екенін көрсетеді. Биіктіктің және ылғалдың әртүрлілігінің осы комбинациясы аймақтың негізгі биологиялық ерекшелігін құрайды, яғни салыстырмалы түрде кішкентай аумақта көптеген экожүйелердің болуын қамтамасыз етеді. Аумақтың шамамен 35 пайызы емен, шырша және қарағай ағаштарынан тұратын орманды алқаптармен жабылған. Федералды билік пен жергілікті қауымдастықтар арасындағы ынтымақтастық әрдайым оңай болмайды, жергілікті тұрғындар үкіметтің олармен кеңеспей жарлықтар шығаратынына шағымданады. Аймақты сақтауға Джеймс Кэмерон сияқты адамдардың да назары ауды, ол 120 гектар жерді қайта ормандыру жобасын демеушілік етті. Бұл 1990 жылдардан бері жүргізіліп келе жатқан басқа да орманды қалпына келтіру жобаларына қосымша жасалды. Қорық Виктория, Ахархеа және Шичу муниципалитеттерінде орналасқан ядролық және шеткі аймақтарға бөлінген. Ядролық аймақта тек экологиялық туризм, ғылыми зерттеулер, дәстүрлі экономикалық қызмет және экологиялық зиян келтірмейтін дамуға рұқсат етіледі. Бұл аймақ Гуанахуатодағы ең кедей аймақ болып табылады, онда 200-ден астам қауымдастық бар, олардың халқы 150 адамнан кем. Мәдени тұрғыдан алғанда, Сьерра-Горда аймағы – Ла-Уастеканың батыс бөлігі, ол Керетаро, Сан-Луис-Потоси, Идальго және Веракрус штаттарының бір бөлігін қамтиды. Ең қиын жағдай Ланда-де-Матаморос, Пиналь-де-Амолес және Жалпан-де-Серра аймақтарында байқалады. Жергілікті қауымдастыққа аймақты сақтауға және күнкөріс табуға көмектесу үшін жерді сақтайтын және экологиялық туризммен айналысатын жер иелеріне төлемдер жасалады. Жақында федералды үкімет Біріккен Ұлттар Ұйымымен бірлесіп, жеке жер иелеріне әрбір сақталған гектары үшін жылына 18-27 АҚШ доллары көлемінде "экологиялық қызметтер" үшін төлем жасау бағдарламасын бастады. Бірақ бұл бағдарлама тек 215 жер иесі мен 21 500 гектарды, яғни қорықтың жалпы аумағының 5,6 пайызын ғана қамтиды. Керетароның солтүстігінде әлі де пәмс тайпаларының маңызды қауымдастықтары сақталған, ал Гуанахуатода чичимека тайпаларының көптеген өкілдері бар. Жергілікті халықтар аймақтың халқының өте аз бөлігін құраса да, Уастека мәдениеті испандықтар келгенге дейінгі кезеңнен бері күшті әсер етіп келеді. Аймақтың көп бөлігі кем дегенде атаулы түрде осы мәдени аймақтың батыс бөлігі болып саналады. Халықтың көп бөлігі 500-ден аз тұрғыны бар шағын ауылдық қауымдастықтарда тұрады. Көптеген адамдар әлі де ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен және кен өндірумен айналысады, ал кейбір аймақтарда осы дәстүрлі экономикалар заңмен қорғалады.

Елді мекендер

Жалпан де Серра – Керетароның солтүстігінде орналасқан қала. Географиялық орналасуы және биосфералық аймақтағы жалғыз қала болғандықтан, оны «Сьерра-Горданың жүрегі» деп атайды. Гуанахуато штатындағы Шичу 1585 жылы кен өндіру қалашығы ретінде құрылған. Муниципалитет биіктігі 2400 метр болатын Cerro El Descarado және Санта-Мария өзені мен Xoconoxtle өзендерінің қосылатын жерінде, теңіз деңгейінен 826 метр биіктікте орналасқан – бұл штаттың ең төменгі нүктесі. Қаланың халқы 11000-нан астам адамды құрайды, жергілікті тұрғындары аз болғанымен, Уастека мәдениетінің ықпалы байқалады. Зимапан – Сьерра-Горданың Идальго аймағындағы ең ірі қала. Сьерра-Горданың басқа аймақтарынан өзгеше, бұл жерде 1522 жылы испандықтар құрған қаламен бірге Отоми тайпасы басымдық құрды. Бұл қала негізінен кен өндіру орталығы болып табылады, және оны қоршаған тік таулардан түрлі металдар мен тастар өндіріледі. Муниципалитетте ана тілінде сөйлейтін адамдардың саны көп – 34000 тұрғынның ішінде 3000-нан астам адам.

Тарих

Бұл аймақтағы адам қоныстары 6000 және 4000 жыл бұрын, аймақтың оңтүстік бөлігінде дауланған, ең ерте кездескендері қазіргі Кадерейта-де-Монтес муниципалитетінде, Меса-де-Леон деп аталатын аймақта табылған. 16-17 ғасырларда ішкі аймақтарда салынған көптеген миссиялар салынғаннан кейін көп ұзамай қиратылды. Жалпаннан генерал Томас Мехиа Керетаро штатында және елде орнатылған либералдық үкіметке қарсы әскери әрекеттерге жетекшілік етті. Ол 1857 жылы Керетароның басты алаңын басып алуға қол жеткізді. Бірақ, Реформа соғысының соңында ол Мексиканың Максимилиан I-мен бірге атқыланды. Қызыл күміс және сынап кенін өндіру Преклассикалық кезеңнен бастап Оңтүстік Сьерра-Горданың бір бөлігі болды. Бұл кен өндіру 1970 жылдарға дейін маңызды болды, содан кейін көптеген коммерциялық кен орындары жабылды, ал соңғысы, Макони, 2000 жылы жабылды. Дегенмен, әлі де кем дегенде алты отбасы бар, олар осы элементті өте шағын көлемде өндіруде. Зерттеушілердің пікірінше, сынап кенін ұзақ жылдар бойы өндіру ортаның ластануына әкелді, себебі ол уақыт өте келе жиналды. Олардың ойынша, бұл аймақтағы кейбір созылмалы аурулардың жоғары деңгейіне себеп болып отыр. Экстораз өзенінде 85 метрлік, 118 миллион м3 су сақтауға арналған бөгет салу жоспарлануда. Су 138 км су құбыры арқылы Керетаро қаласына тасымалданатын болады. Алайда, жобаға қарсы жергілікті халықтың наразылығы бар.

Миссиялар

XVI және XVII ғасырларда Керетароның Сьерра-Гордасын евангелизациялауға августиндіктер, францискандықтар және доминикандықтар тырысты. Алайда, осы миссиялардың көбісі аяқталмай қалды немесе жергілікті қауымдар салғаннан кейін көп ұзамай қиратылды. Аймақ халқының Касас-Грандес, қазіргі Нью-Мексико және Аризонаға дейін мәдени және экономикалық байланыста болған болуы мүмкін. Қазіргі Сьерра-Горданың көп бөлігіндегі жартылай шөлдік жағдай біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының соңындағы климат өзгерісінен басталады, ол аймақты құрғатып, қалалар мен биліктердің дамуын тоқтатты. Табылған құрылыстар қабатталған қоғамның болғанын көрсетеді және тас плиталар мен саз балшықтан салынған, кейбір жерлерде штукатурмен жабылған. Толукильяда көптеген құрылыстар тауға қазылған террасаларға салынды, осылайша көбірек кеңістік жасалды. Лас-Ранас қаласын Чичимека Йоназ тайпасы тарихының соңында басып алды, бірақ испандықтар келген кезде екі қала да тасталып кеткен еді. 2009 жылы INAH және басқа да институттар Сьерра-Горданың оңтүстігіндегі кен өндірісінің маңыздылығын анықтау үшін Толукильяда испан кезеңіне дейінгі отыз қаңқаны зерттеді. Зерттеудің мақсаты – сүйектердегі сынаптың жиналу деңгейін анықтау, кен өндірісіне кімнің көбірек қатысқанын және бұл халықтың денсаулығына қалай әсер еткенін білу болды. Сондай-ақ, зерттеу қоршаған ортадағы сынаппен ластанудың үлгілерін де қарастырды. Мексикадағы ең ірі минералдық кен орындарының бірі болып табылатын Лас-Ранас және Толукилья маңынан кенобріге арналған сексеннен астам өндіріс орны табылды. Сьерра-Горда жобасының кен өндірісін археологиялық зерттеуі 1970 жылдары, бұрынғы салааралық зерттеуге негізделді, ол Сьерра-де-Керетарода жүргізілген. Жобаны федералды және штаттық үкіметтер, сондай-ақ UNAM қолдады. Жоба аясында Лас-Ранас және Толукилья қалаларының картасы жасалды. 1980 жылдардағы қосымша зерттеулер бұрынғы нәтижелерді бекітіп, кеңірек аймақтағы қоныстану үлгілерін анықтады. Сол кездегі жұмыстар ежелгі мәдениеттерді жіктеді және 500-ден астам нысанды тіркеді, олар Солтүстік Керетароның және Сан-Луис-Потосидің барлық аймақтарын қамтыды. Сынаптан уланудың салдары тек ежелгі ғана емес, қазіргі заманда да проблема болып табылады. Бұл зерттеулер қазіргі халық арасындағы кейбір созылмалы аурулардың жоғары деңгейін де зерттейді. Теория бойынша, осының себебі – жүздеген жылдар бойы кен өндірісінен жиналған сынаптың қоршаған ортада кең таралуы.