Кіріспе
19 ғасырдың басына дейін Германия, әртүрлі өлшемдегі және даму деңгейіндегі көптеген мемлекеттердің федерациясы, өндіріске дейінгі сипатын сақтап келді, онда сауда бірнеше еркін қалалардың айналасында шоғырланды. 1840 жылдары теміржол желісінің кеңінен дамуынан кейін, қарқынды экономикалық өсім мен жаңару индустрияландыру процесін күшейтті. Пруссияның жетекшілігімен Германия 1871 жылы біріктірілді және оның экономикасы тез өсті. 1900 жылға қарай Еуропадағы ең ірі экономикаға айналған Германия химия өнеркәсібі және болат өндірісі сияқты бірнеше маңызды салаларда жетекші позицияны иеленді. Жоғары өндірістік қуат, тұрақты бәсекеге қабілеттілік және АҚШ пен Ұлыбританиямен күрескен протекционистік саясат – бұл елдің ерекше қасиеттері болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына қарай елдің экономикалық инфрақұрылымы толығымен қирады. Батыс Германия экономика министрі Людвиг Эрхардтың экономикалық принциптеріне сүйене отырып, қайта құру бағдарламасын бастады және 1950-1960 жылдардағы экономикалық өркендеуге қол жеткізді. Шығыс Германия социалистік жоспарлы экономика жүйесіне енген Шығыс блогының құрамында болды. Ол тұрмыс деңгейі жағынан қалып қойды. Қазіргі Германия ең ірі ұлттық экономикада жоғары білікті жұмыс күшін жұмыспен қамтамасыз етеді және автомобильдер, машиналар, фармацевтика, химия және электр өнімдері сияқты жоғары сапалы тауарларды экспорттауда Еуропадағы ең ірі экспорттаушы болып табылады. 2017 жылы ЖІӨ 3,67 триллион АҚШ долларын құрады.
Until the early 19th century, Germany, a federation of numerous states of varying size and development, retained its pre industrial character, where trade centered around a number of free cities. After the extensive development of the railway network during the 1840s, rapid economic growth and modernization sparked the process of industrialization. Under Prussian leadership Germany was united in 1871 and its economy grew rapidly. The largest economy in Europe by 1900, Germany had established a primary position in several key sectors, like the chemical industry and steel production. High production capacity, permanent competitiveness and subsequent protectionist policies fought out with the US and Britain were essential characteristics. By the end of World War II, the country's economic infrastructure was completely destroyed. West Germany embarked in its program of reconstruction guided by the economic principles of the Minister of Economics Ludwig Erhard excelled in the economic miracle during the 1950s and 1960s. East Germany was embedded in the Eastern Bloc system of socialist planned economy. It fell far behind in terms of living standards. Contemporary Germany employs a highly skilled work force in the largest national economy as the largest exporter of high quality goods in Europe, like cars, machinery, pharmaceutics, chemical and electrical products with a GDP of US$3.67 trillion in 2017.
Ортағасырлық Германия
Орта ғасырлардағы Германия Солтүстік Еуропаның ашық жазығында орналасқан және жүздеген бақталасатын патшалықтарға, княздықтарға, герцогтықтарға, епископтықтарға/епархияларға және еркін қалаларға бөлінген еді. Экономикалық өркендеу географиялық кеңеюді білдірмеді; ол кейбіреулермен ынтымақтастық, басқаларымен бәсекелестік және үкімет, сауда мен өндіріс арасындағы тығыз байланысты қажет етті. Сақтануға ұмтылыс немесе жинау Германияның саяси, әскери және экономикалық белгісіздік кезеңінде қалыптасқан.
Қалалар мен қалалар
Германия аумақтарының жалпы халық саны Генрих III билігінің соңына қарай шамамен 5-6 миллион, ал 1190 жылы Фридрих Барбаросса билігінен кейін шамамен 7-8 миллионға жетеді деп есептеледі. Олардың көп бөлігі шаруалар болды, көбінесе дворяндар мен монастырлардың бақылауындағы крепостнойлар еді. Қалалар біртіндеп пайда болды, ал 12 ғасырда сауда жолдары мен императорлық бекіністер мен қамалдардың жанында көптеген жаңа қалалар құрылды. Қалалар муниципалдық құқықтық жүйеге бағынды. Кельн сияқты, Императорлық еркін қала мәртебесіне ие болған қалалар енді жергілікті жер иелері мен епископтарға емес, тікелей императорға бағынышты болды және кеңірек коммерциялық және құқықтық еркіндіктерге ие болды. Қалаларды әдетте сауда элитасы – патрицийлер кеңесі басқарды. Шеберлер қатаң ережелермен басқарылатын гильдияларды құрды, олар қалаларды бақылауға ұмтылды, ал кейбіреулері әйелдерге ашық болды. Қоғам әртүрленді, бірақ дін қызметкерлері, дәрігерлер, саудагерлер, әртүрлі қолөнершілер гильдиялары, білікті емес жұмысшылар және шаруалар сияқты анық бөлінген топтарға бөлінді. Кедейлерге толық азаматтық құқық берілмеді. Саяси шиеленістер салық салу, мемлекеттік шығындар, бизнес реттеу және нарық бақылау, сондай-ақ корпоративтік тәуелсіздіктің шектеріне байланысты туындады. Кельннің Рейн өзеніндегі орталық орналасуы оны шығыс пен батыс арасындағы маңызды сауда жолдарының тоғысында орналастырды және Кельннің өсуіне негіз болды. Орта ғасырлық және жаңа заманғы Кельннің экономикалық құрылымы қаланың Рейндегі маңызды порты және көліктік торабы ретіндегі мәртебесімен сипатталды. Оны өз азаматтары басқарды.
Ганза одағы
Ханза одағы – Солтүстік және Орталық Еуропадағы қалалардың саудагерлер гильдияларының коммерциялық және қорғаныс одағы болды. Ол Кейінгі Орта ғасырларда (12-15 ғасырлар) Балтық теңізінде, Солтүстік теңізінде және олармен байланысты су жолдарында теңіз саудасын басып озды. Одақтас қалалардың әрқайсысы өздерінің егемендік билігінің заң жүйесін сақтап, еркін императорлық қалалардан басқа, саяси тәуелсіздіктің шектеулі дәрежесіне ие болды. Любек және Гамбург қалаларының келісімінен бастау алған гильдиялар, сауда жолдарын және салық жеңілдіктерін қамтамасыз ету, бағаларды реттеу және жергілікті тауарларын тиімдірек сату және қорғау сияқты экономикалық мүмкіндіктерін күшейту және біріктіру үшін бірлесіп жұмыс істеді. Рейн өзеніндегі Кельн және Солтүстік теңіздегі Бремен сияқты империяның маңызды сауда орталықтары одаққа қосылды, бұл олардың дипломатиялық беделін арттырды. Әр түрлі аймақтық князьдердің үлкен экономикалық әлеуетін мойындауының нәтижесінде, көбінесе эксклюзивті коммерциялық операциялар үшін тиімді шарттар берілді. Өркендеген кезеңінде одақ Лондон мен Эдинбург арасында батыста, Новгород пен Норвегиядағы Бергенге дейін шығыста барлық қалаларда сауда посттары мен кеңселерді (конторларды) ұстады. 14 ғасырдың соңына қарай, күшті одақ қажет болған жағдайда әскери күшпен мүдделерін қорғады. Бұл 1361 жылдан 1370 жылға дейін Дания Корольдігімен соғысқа әкеп соқты. Ханза одағының басты қаласы Любек болып қала берді, онда 1356 жылы алғашқы жалпы мәжіліс өткізіліп, оның ресми құрылымы жарияланды. 1450 жылдан кейін одақ бірқатар факторларға байланысты құлдырады, мысалы, 15 ғасырдың дағдарысы, аумақтық билеушілердің сауданы бақылауға қарай саясатын өзгертуі, күміс дағдарысы және кең еуразиялық сауда желісінде маңыздылығын жою. 1347 және 1351 жылдар аралығында Германия мен Еуропа қара өлімнің ең ауыр эпидемиясына тап болды. Еуропа халқының 30-60 пайызының өліміне себеп болған бұл пандемия кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық құлдырауға, сондай-ақ дінге наразылық пен фанатизмге әкелді. Азшылық топтар, әсіресе еврейлер кінәланды, бөлініп, шабуылға ұшырады. Осының салдарынан көптеген еврейлер шығыс Еуропаға қашып, қоныстанды. Халықтың көп бөлігінің өлімі еңбек күшінің күрт төмендеуіне әкелді. Адам күші сирек кездесетін тауарға айналды және жұмыс берушілер жалақыны көтеруге мәжбүр болғандықтан, орташа жұмысшылардың әлеуметтік және экономикалық жағдайы бірнеше онжылдық бойы жақсарды.
Өзгеріс және реформа
14 ғасырдағы апаттардан кейін Еуропалық қоғам бірте-бірте дамыды, себебі Ұлы оба, Шіркеудің бөлінуі және ұзаққа созылған династиялық соғыстардың салдарынан діни бағыну және саяси адалдық азайды. Қалалардың өркендеуі және жаңа қалалық таптың пайда болуы феодализмнің әлеуметтік, құқықтық және экономикалық құрылысын құртты. Аугсбургтық Фуггерлер сауда патрицияттық отбасының коммерциялық кәсіпорындары бұрын-соңды көрілмеген қаржылық мүмкіндіктерді тудырды. Басты діни және әлемдік билеушілерге қаржылай қолдау көрсеткен Фуггерлер 15-ші және 16-шы ғасырларда империяның саяси істеріне маңызды әсер етті. Ақшаға негізделген экономика сонымен қатар рыцарьлар мен шаруалар арасында әлеуметтік наразылықты күшейтті, ал тоналған "қарақшы рыцарьлар" жиі кездесе бастады. Рыцарьлар дәстүрлі түрде соғыс және әскери өнер арқылы монополиясын орнатқан. Алайда, жалдамалы жаяу әскерге және әскери техниканың дамуына көшу ауыр атты әскердің маңыздылығын азайтуға әкелді.
Отыз жылдық соғыс
Отыз жылдық соғыс (1618–1648) жиырма миллион азаматтық тұрғын үшін апатқа алып келді және экономиканы ұрпақтар бойы кері тартты, себебі тоналаушы әскерлер қолға түсіре алмағандарын өртеп, жойды. Соғыс көбінесе бақылаудан шығып, жүздеген немесе мыңдаған аштықтан зардап шеккен сарбаздар індет, тонау және кісі өлтіруді таратты. Бақылаудағы әскерлер елді бойлап жыл сайын қозғалып, қалалардан ауыр салық алып, шаруалардың мал-жанын және азық-түлік қорын төлемақысыз тартып алатын. Үш онжылдық бойындағы зор әлеуметтік дүрбелең, өлтірулер, аурулар, егіншілік нашарлау, туу көрсеткіштерінің төмендеуі, кездейсоқ қирату және қорқынышпен қоныс аударулар нәтижесінде халық саны күрт азайды. Бір бағалау бойынша, 1618 жылы 16 миллион адамнан 1650 жылға қарай 10 миллионға дейін 38% азайды, ал екінші бағалау бойынша 20 миллионнан 16 миллионға дейін "тек" 20% азайды. Әсіресе Альтмарк және Вюртемберг аймақтары ауыр зардап шекті. Германияның толыққанды қалпына келуіне бірнеше ұрпақ уақыт кетті. Джон Гаглиардоның сөзіне сүйенсек, қалпына келтіру кезеңі шамамен елу жылға созылып, ғасыр соңында, 1700 жылдарға қарай аяқталды. Ол кезде Германия соғысқа дейінгі халық санына жеткен болуы мүмкін (бірақ бұл мәселе даулы). Содан кейін 1740 жылдарға дейін тұрақты, бірақ өте баяу өсу кезеңі болды. Одан кейін, негізінен шығыстағы ірі мемлекеттерде (Австрия, Саксония, Пруссия) орын алған, бірақ ерекше емес, жылдам экономикалық өсім кезеңі келді, ал Германияның орталық және оңтүстік аймақтарындағы кіші мемлекеттерде бұл процесс баяу жүрді.
Шаруалар мен ауыл өмірі
Шаруалар өз өмірін ауылда жалғастырды, олар бірлескен органның мүшелері болып, қоғамдық ресурстарды басқаруға және қоғамдық өмірді бақылауға көмектесті. Германияның барлық аймақтарында, әсіресе шығысында, олар белгілі бір жерлерге толығымен тәуелді крепостной шаруалар еді. Германияның көп бөлігінде шаруашылықты жалға алған фермерлер жүргізді, олар жер иесіне – әдетте дворянға – жалдау ақысын және міндетті еңбекті төледі. Шаруалардың басшылары егістіктерді, арналарды және жайылымдық жерлерді қадағалап, қоғамдық тәртіп пен моральді сақтап, ауылдық сотқа қолдау көрсетті, ол ұсақ құқық бұзушылықтарды қарады. Отбасы ішінде патриарх барлық шешімдерді қабылдап, балаларына тиімді некелерге тұруға көмектесті. Ауылдық өмірдің көп бөлігі шіркеу қызметтері мен мерекелерге байланысты болды. Пруссияда шаруалар әскерге шақыру үшін лотерея арқылы таңдалды. Дворяндар өз билігіндегі ауылдардың сыртқы қатынастарын және саясатын басқарды, бірақ күнделікті істерге немесе шешімдерге қатыспады. Крепостной шаруалардың азаттығы 1770–1830 жылдары іске асырылды, ол 1780 жылы Даниялық Шлезвигтен басталды. Пруссия 1807 жылғы қазан айындағы жарлықпен крепостнойлықты жойды, бұл шаруалардың құқықтық жағдайын жақсартты және оларға өңдейтін жерлерінің бір бөлігін ақшаға сатып алу мүмкіндігін берді. Олар өздерінің жерлерін де сата алатын болды. Жарлық белгілі бір көлемнен асатын барлық шаруаларға қатысты, соның ішінде мемлекеттік және дворяндық жерлер де кірді. Шаруалар жер иесіне жеке қызмет көрсету және жылдық салық төлеу міндетінен босатылды. Жер иелері шаруалардан жер сатып алу үшін үкіметтен қарыз алуы үшін банк құрылды (бірақ шаруаларға 1850 жылға дейін жер сатып алу үшін қарыз алуға рұқсат берілмеді). Нәтижесінде ірі жер иелерінің жерлері көбейді, ал көптеген шаруалар жерсіз қалды немесе қалаларға немесе Америкаға көшіп кетті. 1815 жылдан кейін басқа неміс мемлекеттері Пруссияның үлгісін алды. Франция революциясындағы жер реформасымен салыстырғанда, Германияда бұл процесс бейбіт жолмен жүзеге асты. Шлезвигте, ағартушылықтың ықпалында болған шаруалар белсенді рөл атқарды, ал басқа жерлерде олар көбінесе бейтарап болды. Шындығында, көптеген шаруалар үшін әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер өзгеріссіз қалды, соның ішінде дворяндарға деген құрмет сезімі де сақталды, олардың билігі ауыл тұрғындарына қатысты әлі де күшті болды. Шаруалар енді крепостнойлар сияқты бір жерге байланбағанмен, Шығыс Пруссиядағы ескі әкелік қарым-қатынас 20 ғасырға дейін сақталды.
Өнеркәсіптік революция
1850 жылға дейін Германия өнеркәсіптік даму көрсеткіштері бойынша Ұлыбритания, Франция және Бельгиядан қалып қойды. Дегенмен, елде маңызды артықшылықтар болды: жоғары білікті жұмыс күші, жақсы білім беру жүйесі, берік еңбек этикасы, тұрмыстың жақсы деңгейі және Zollverein негізінде құрылған тиімді протекционистік стратегия. Ғасырдың ортасына таяп, Германия мемлекеттері алға жылжуда, ал 1900 жылға қарай Германия Ұлыбритания мен АҚШ қатарлы индустрияландыруда әлемдік көшбасшыға айналды. 1800 жылы Германияның әлеуметтік құрылымы кез келген әлеуметтік немесе өнеркәсіптік дамуға лайықсыз болды. Француз революциясы дәуірінде (1790-1815) Францияның жаңғыруына байланысты үстемдік құру маңызды институционалдық реформаларға әкелді, оның ішінде ірі жер иеліктерін сатудағы феодалдық шектеулерді жою, қалалардағы гильдиялардың ықпалын азайту және жаңа, тиімді коммерциялық заңды енгізу. Бірақ дәстүрлілік Германияның көп бөлігінде мықты қалды. Ғасырдың ортасына дейін гильдиялар, жер иелері, шіркеулер және мемлекеттік бюрократия көптеген ережелер мен шектеулерге ие болды, бұл кәсіпкерлікті құрметтемеуге және оның дамуына мүмкіндік бермеуге әкелді. 1867 жылғы паспорт заңы жұмысшыларға өздерінің мүдделері үшін жұмыс іздеуге мүмкіндік берді. Қозғалыс еркіндігі гильдияларды таратумен және кез келген мамандыққа еркін кірумен бірге жүрді. 1830 және 1840 жылдары Пруссия, Саксония және басқа мемлекеттер ауыл шаруашылығын қайта ұйымдастырып, қант қызылшасы, репа және картоп енгізді, бұл азық-түлік өндірісін арттырып, ауыл халқының артығын өнеркәсіптік аймақтарға көшуге мүмкіндік берді. Германиядағы өнеркәсіптік революцияның бастауы тоқыма өнеркәсібінде болды және 1834 жылдан бастап Zollverein арқылы тарифтік кедергілерді жою арқасында жеңілдетілді. Экономикалық дамудың қарқынды кезеңі 1840 жылдардағы теміржол революциясымен байланысты болды, ол жергілікті өнімдер үшін жаңа нарықтар ашты, орта буын менеджерлерін қалыптастырды, инженерлерге, сәулетшілерге және білікті машина жасаушыларға сұранысты арттырды және көмір мен темірге инвестицияларды ынталандырды. Пруссияның экономикасына (және 1871 жылдан кейін – бүкіл Германияға) қатысты саяси шешімдер көбінесе "жұмыс және темір" коалициясы, яғни шығыстағы Юнкерлер мен батыстағы ауыр өнеркәсіптің өкілдері тарапынан бақыланды.
Өңірлер
Солтүстік Германия штаттары көбінесе оңтүстік штаттарға қарағанда табиғи ресурстарға бай болды. Олардың аумақтары батыстағы Шлезвиг-Гольштейннен шығыстағы Пруссияға дейін кең жайылған егістік жерлерді қамтыды. Рур аймағында көмір мен темір кендері де болды. Солтүстік Германияда кең таралған, мұрагерлік құқығы арқасында ірі меншіктер мен капиталдар өсті. Бұл жер иелері мен жергілікті және ұлттық үкіметтер арасындағы байланысты да нығайтты. Оңтүстік Германия штаттары табиғи ресурстарға қатысты салыстырмалы түрде кедей болды, сондықтан олар көбінесе шағын экономикалық жобалармен айналысты. Оларда мұрагерлік құқығы болмады, керісінше, жерді бірнеше баласына бөліп берді, нәтижесінде балалары туған жерлерін тастамай, бірақ шағын жер учаскелерінен толыққанды күнкөріс табуға мүкіндік алмай қалды. Сондықтан оңтүстік Германия штаттары үй шаруашылық өнеркәсібін, қолөнерді және үкіметке тікелей байланыссыз, тәуелсіздік пен өзін-өзі қамтамасыз ету рухын дамытты.
Көмір
Алғашқы маңызды кен орындары 1750 жылдары Рур, Инде және Вурм өзендерінің аңғарларында пайда болды, онда көмір қабаттары жер бетіне шығып жатты және көмірді горизонтальді қазбалар арқылы өндіруге мүмкіндік болды. 1782 жылы Крупп отбасы Эссен қаласының жанында өндіріс бастады. 1815 жылдан кейін Пруссияның құрамына кірген Рур аймағындағы кәсіпкерлер Zollverein тарифтік аймағын пайдаланып, жаңа кен орындарын және олармен байланысты темір қорыту заводтарын ашты. 1850 жылдар шамасында британдық инженерлер жаңа теміржолдар салды. Жергілікті көмірді пайдалана отырып, темір өңдеумен айналысқан көптеген шағын өнеркәсіптік орталықтар пайда болды. Темір және болат заводтары көбінесе шахталарды сатып алып, өздеріне қажетті кокс пен газды өндіру үшін кокс пештерін орнатты. Мұндай біріктірілген көмір-темір кәсіпорындары ("Huettenzechen") 1854 жылдан кейін көптеп тарады, ал 1900 жылдан кейін "Konzern" деп аталатын бірнеше компанияға бірікті. 1850 жылы бір шахтаның орташа өндірісі шамамен 8500 тоннаны құрады, онда шамамен 64 адам жұмыс істеді. 1900 жылға қарай бұл көрсеткіш 280 000 тоннаға, ал жұмыспен қамтылғандар саны шамамен 1400-ге жетті. Рур айманындағы көмір өндірісі 1850 жылы 2,0 миллион тоннадан 1880 жылы 22 миллион, 1900 жылы 60 миллион және 1913 жылы 114 миллион тоннаға дейін өсті (соғысқа дейінгі кезең). 1932 жылы өндіріс 73 миллион тоннаға төмендеді, бірақ 1940 жылы 130 миллион тоннаға дейін өсті. Өндіріс 1957 жылы ең жоғары деңгейге жетіп (123 миллион тонна), 1974 жылы 78 миллион тоннаға төмендеді. 2010 жылдың соңына қарай Германияда тек бес көмір шахтасы ғана жұмыс істеді. Рур аймағындағы шахтерлер этникалық (немістер мен поляктар) және діни (протестанттар мен католиктер) жағынан бөлінген. Шахта аудандарынан жақын жердегі өнеркәсіптік аймақтарға адамдардың қозғалысы жоғары болды. Шахтерлер бірнеше кәсіподаққа бірікті, олардың әрқайсысы белгілі бір саяси партиямен байланысты болды. Нәтижесінде, социалистік кәсіподақ (Социал-демократиялық партиямен байланыста) 1933 жылға дейін католик және коммунистік кәсіподақтармен бәсекелесті, содан кейін нацистер олардың барлығын өз бақылауына алды. 1945 жылдан кейін социалистер қайтадан жетекшілікке шықты.
Банктер мен картелдер
Неміс банктері неміс өнеркәсібін қаржыландыруда маңызды рөл атқарды. Әртүрлі банктер әртүрлі салаларда картельдер құрды. Картель келісімшарттары Германия соттарында заңды және міндетті деп қабылданды, бірақ олар Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарында заңсыз деп танылды. Картельдеу процесі баяу басталды, бірақ 1873 жылдан кейін, бірігуден кейінгі спекулятивтік көпіршіктен соңғы экономикалық дағдарыста картель қозғалысы күш алды. Ол ауыр өнеркәсіптен басталып, басқа салаларға тарады. 1900 жылы 275 картель жұмыс істеді; 1908 жылы 500-ден астам. Кейбір есептеулерге сәйкес, әртүрлі уақытта мыңдаған картельдік келісімдер болған болуы мүмкін, бірақ көптеген неміс компаниялары мүшелік шектеулерін қабылдамағандықтан картельдерден тыс қалды. 1871 жылы Отто фон Бисмарк құрған Германия империясының индустрияландыруында, Екінші өнеркәсіптік революция деп аталатын кезеңде үкімет маңызды рөл атқарды. Ол империяның барлық аймақтарындағы өркендеуді сақтау үшін ауыр өнеркәсіпті ғана емес, қолөнер мен сауданы да қолдады. Тіпті ұлттық үкімет әрекет етпеген жағдайларда, жоғары автономиялы аймақтық және жергілікті үкіметтер өздерінің өнеркәсіптерін қолдады. Әр штат мүмкіндігінше өзін-өзі қамтамасыз етуге тырысты. Жедел индустрияландырудың басталуымен қатар "интеграция" кезеңі де басталды, неміс компанияларының шетелдік тікелей инвестициялары осыған себеп болды. Мұның басты себептерінің бірі, әсіресе жаңадан пайда болған салалардағы жергілікті кәсіпорындар арасындағы бәсекелестіктің күшеюі болды. Германия империясының алғашқы онжылдықтарындағы өркендеу мен дағдарыстың бірнеше рет алмасуына қарамастан, империяның жалпы байлығы зор болды. Неміс аристократтары, жер иелері, банкирлер және өндірушілер Германияның алғашқы экономикалық кереметі деп аталатын құбылысты жасады – ғасыр басындағы неміс өнеркәсібі мен саудасының өркендеуі, онда банкирлер, өнеркәсіпшілер, меркантилистер, әскерилер және монархия біріктірілді.
Сынып және әл-ауқат мемлекеті
Германияның қалалардағы орта таптары үлкен қарқынмен өсті, бірақ Франция, Ұлыбритания немесе АҚШ-тағыдай саяси билікке ие бола алмады. 1860 жылдардан бері пайда болған әйелдер ұйымдарын біріктіру үшін 1894 жылы Неміс әйелдер ұйымдарының қауымдастығы (BDF) құрылды. Бастапқыда БДФ буржуазиялық ұйым болды, оның мүшелері білім, қаржылық мүмкіндіктер және саяси өмір салаларында ерлермен теңдікке ұмтылды. Жұмысшы әйелдер қабылданбады; оларды социалистер ұйымдастырды. Бисмарк Пруссия мен Саксонияда 1840 жылдары басталған әлеуметтік қамтамасыздандыру бағдарламаларының дәстүріне сүйенді. 1880 жылдары ол қарттық зейнетақысын, еңбек оқиғаларына байланысты сақтандыруды, медициналық көмек және жұмыссыздыққа байланысты сақтандыруды енгізді, бұл қазіргі Еуропалық әлеуметтік мемлекеттің негізін құрады. Оның әкешіл бағдарламалары неміс өнеркәсібінің қолдауын алды, себебі оның мақсаты – империяға жұмысшы табының қолдауын тарту және жалақысы жоғарырақ, бірақ әлеуметтік қамтамасыздандыру жоқ Америкаға эмиграция ағынын азайту болды. Бисмарк өнеркәсіп пен білікті жұмысшыларды жоғары тарифтік саясаты арқылы қолдауға ие болды, бұл пайда мен жалақыны американдық бәсекелестіктен қорғады, бірақ еркін сауданы қалаған либерал зиялыларды наразылыққа түсірді.
Темір жолдар
Үш ондаған штаттың саяси біртұтастығының болмауы және кең таралған консервативтік көзқарастар 1830 жылдары теміржол салуды қиындатты. Дегенмен, 1840 жылдары маңызды қалаларды байланыстыратын магистральдық желілер салынды; әр неміс мемлекеті өз территориясындағы желілерге жауапты болды. Экономист Фридрих Лист 1841 жылы теміржол жүйесін дамытудың пайдасын былай қорытындылады: ұлттық қорғаныс құралы ретінде ол әскерді шоғырландыруға, таратуға және басқаруға мүмкіндік береді. Бұл – ұлт мәдениетін жақсартудың бір жолы. Ол кез келген талантты, білімді және шеберді тез арада нарыққа жеткізеді. Ол қоғамды аштықтан және ашаршылықтан, сондай-ақ тіршілік көріне қажетті тауарлар бағасының тым ауытқуынан сақтайды. Ол ұлттың рухын дамытады, себебі ол оқшауланғандықтан, провинциялық шешімсіздіктен және мақтандықтанудан туындайтын филистерлік рухты жоюға бейім. Ол ұлттарды байланыстармен біріктіреді және азық-түлік пен тауарлардың айырбасталуын ынталандырады, осылайша оларды біртұтас сезінуге мәжбүрлейді. Темір рельстер – жүйке жүйесіне айналады, ол бір жағынан қоғамдық пікірді күшейтеді, екінші жағынан полиция және үкіметтік мақсаттар үшін мемлекеттің билігін арттырады. Бастапқыда технологиялық базасы болмаған немістер өздерінің инженерлік және аппараттарын Ұлыбританиядан импорттады, бірақ теміржолдарды пайдалану және кеңейту үшін қажетті дағдыларды тез меңгерді. Көптеген қалаларда жаңа теміржол шеберханалары технологиялық білім беру және оқыту орталықтарына айналды, сондықтан 1850 жылға қарай Германия теміржол құрылысының қажеттіліктерін өзі қамтамасыз етті, ал теміржолдар жаңа болат өнеркәсібінің өсуіне зор серпін берді. Көздердің мәліметінше, тіпті 1890 жылға дейін олардың инженерлік шешімдері Ұлыбританиядан нашар болған. Алайда, 1870 жылы Германияның бірігуі шоғырлануға, мемлекеттік компанияларға ұлттандыруға және одан әрі қарқынды өсуге мүмкіндік берді. Франциядағы жағдайдан айырмашылығы, мақсат – индустрияландыруды қолдау болды, сондықтан ауыр желілер Руры және басқа да өнеркәсіптік аймақтарды кесіп өтіп, Гамбург және Бременнің ірі порттарымен жақсы байланыс жасады. 1880 жылға қарай Германияда 43 мың жолаушыны және 30 мың тонна жүк тасыған 9400 локомотив болды, бұл Франциядан озады. Дегенмен, шаруашылықтардың көлемі шағын болды және әйелдер егістік жұмыстарының көп бөлігін атқарды. Күтпеген салдары – Германияның польшалық аймақтарынан келген мигрант жұмысшыларға тәуелділіктің артуы болды.
as a means of national defense, it facilitates the concentration, distribution and direction of the army. It is a means to the improvement of the culture of the nation. It brings talent, knowledge and skill of every kind readily to market. It secures the community against dearth and famine, and against excessive fluctuation in the prices of the necessaries of life. It promotes the spirit of the nation, as it has a tendency to destroy the Philistine spirit arising from isolation and provincial prejudice and vanity. It binds nations by ligaments, and promotes an interchange of food and of commodities, thus making it feel to be a unit. The iron rails become a nerve system, which, on the one hand, strengthens public opinion, and, on the other hand, strengthens the power of the state for police and governmental purposes. Lacking a technological base at first, the Germans imported their engineering and hardware from Britain, but quickly learned the skills needed to operate and expand the railways. In many cities, the new railway shops were the centers of technological awareness and training, so that by 1850, Germany was self sufficient in meeting the demands of railroad construction, and the railways were a major impetus for the growth of the new steel industry. Observers found that even as late as 1890, their engineering was inferior to Britain's. However, German unification in 1870 stimulated consolidation, nationalization into state owned companies, and further rapid growth. Unlike the situation in France, the goal was support of industrialization, and so heavy lines crisscrossed the Ruhr and other industrial districts, and provided good connections to the major ports of Hamburg and Bremen. By 1880, Germany had 9,400 locomotives pulling 43,000 passengers and 30,000 tons of freight, and pulled ahead of France. Even so, farms were small in size, and women did much of the field work. An unintended consequence was the increased dependence on migratory workers, especially from Germany's Polish districts.
Химиялық заттар
Экономика индустриялану мен қалалануды жалғастырды, ауыр өнеркәсіп (особо көмір және болат) Рур аймағында маңызды рөл атқарды, ал қалаларда, Рур аймағында және Силезияда өндіріс өркендеді. Университеттер мен өнеркәсіптік зертханалардағы химиялық зерттеулердегі лидерлігіне сүйене отырып, Германия 19 ғасырдың соңында әлемдік химия өнеркәсібінде үстемдік құрды. Вильгельм дәуірінде BASF және Bayer сияқты ірі компаниялар жасанды бояулар мен фармацевтикалық өнімдерді өндіру және таратуда алдыңғы қатарда болды, нәтижесінде 1914 жылға қарай химиялық өнімдердің халықаралық сауда көлемінің 90 пайызын құрайтын әлемдік химия нарығын Германия монополиялады.
Болат
Германия 19 ғасырдың соңында Еуропаның жетекші болат өндіруші еліне айналды, бұл үлкен дәрежеде американдық және британдық бәсекеден тарифтер мен картельдер арқылы қорғалуының нәтижесі болды. Басты компания "Friedrich Krupp AG Hoesch Krupp" болды, оны Крупп отбасы басқарды. "Германиялық болат федерациясы" 1874 жылы құрылды.
Шетелдік тікелей инвестициялар
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басы сұраныстың өсуімен, өндіріс қуатының артуымен және Германияға экспорттың көбеюімен байланысты. Бұл өз кезегінде экономикаға тікелей шетелдік инвестициялардың (ТШИ) күшеюіне ықпал етті. Ірі инвестор елдердің қатарында мыналар болды: Австрия-Мажарстан, Ұлыбритания, одан кейін Франция, АҚШ, Италия, Ресей, Польша (құрамындағы империялардың бір бөлігі), Швейцария, Нидерланды және Чехословакия (Австрия-Мажарстан құрамында). Олардың мақсаты ТШИ арқылы шикізатқа қол жеткізу, сондай-ақ өндіріс пен сатуға қатысу болды. Инвестициялардың басым әдістері – акционерлік үлестерге қатысу, бірігулер және жаңа кәсіпорындар ашу. Осы кезеңдегі ТШИ-дің мақсатты талдауын жүргізу үшін көбінесе білім капиталы моделі қолданылады, себебі горизонтальды инвестициялардың (немесе нарыққа бағытталған ТШИ) үстемдігі байқалды. Сонымен қатар, вертикальды инвестициялардың құрылымына (құнға бағытталған ТШИ) қатысты да белгілі бір дәлелдер табылды. Атап айтқанда, елдер арасындағы еңбекақының айырмашылығы болған кезде, төмен жалақы төленетін елдерге ТШИ ағыны арта түсті. ТШИ-ге әсер ететін маңызды факторлар – нарықтық орта (мысалы, тарифтер мен нарықтың ашылуы) және компанияның мөлшері болды. Қызығы, мәдени айырмашылықтар немесе елдер арасындағы қашықтық ТШИ-ге елеулі әсер етпеді.
Кәсіподақтар
Германиядағы кәсіподақтардың тарихы 1848 жылғы революцияға дейін жетеді және олар әлі де неміс экономикасы мен қоғамында маңызды рөл атқарады. 1875 жылы Германияның ең ірі саяси партияларының бірі – Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДП) Германияда кәсіподақтар құруды қолдады. Алайда, Джон А. Мозестің сөзіне сәйкес, неміс кәсіподақтары тікелей Социал-демократиялық партиямен байланысты болған жоқ. СДП жетекшілері саясаттың басымдығын қаперіне алып, кәсіподақтардың мақсаттары мен әдістерін қолдауға баса назар аудармады. Карл Легиен (1861–1920) басшылығындағы кәсіподақтар өздерінің партиялық емес саяси мақсаттарын қалыптастырды. 1930 жылдардың басында, Герард Браунтальдың мәлімдемесінше, үш негізгі кәсіподақ (Allgemeiner Deutscher Gewerkschaftsbund, Allgemeiner freier Angestelltenbund және Allgemeiner Deutscher Beamtenbund) 1932–33 жылдары Гитлерге қарсы белсенді түрде күресе алмады. Олар 1932 жылы қауіпті азайтуға тырысып, азаматтық соғысқа ұшырауы мүмкін болғандықтан жалпы ереуілге қарсы шықты. 1933 жылы нацистер билікке келген кезде жоғары жұмыссыздық жұмысшыларды әлсіз қылды. Олардың социализмге деген тарихи сенімі ұлтшылдық толқынымен ығыстырылды. Жеке басшылар нацистердің оларды толығымен құлатып, еңбек құқықтарын қалай басып тастайтынын болжамады. Ең маңызды еңбек ұйымы – Германия кәсіподақтар конфедерациясы (Deutscher Gewerkschaftsbund – DGB), ол 6 миллионнан астам адамды (2011 жылғы 31 желтоқсан) өкілдік етеді және нақты экономикалық салалар үшін бірнеше жеке кәсіподақтың бас ұйымы болып табылады. DGB – жұмысшылардың мүддесін қорғайтын жалғыз кәсіподақ ұйымы емес. CGB сияқты, христиандық негіздес конфедерация, 1,5 миллионнан астам адамды өкілдік ететін кішірек ұйымдар да бар.
ХХ ғасырдың басында
1926 жылы төрт ірі фирманың Vereinigte Stahlwerke (United Steel Works) бірігуі АҚШ-тағы U.S. Steel корпорациясының үлгісімен жасалды. Мақсаты – бір корпорация ішінде бір уақыттағы жетістіктерді қосып, ескі картельдік жүйенің шектеулерінен асып түсу болды. Жаңа компания басқару құрылымдарын рационализациялауға және технологияны жаңартуға баса назар аударды; ол көпбұлақты құрылымды қолданды және табысты өлшеу үшін инвестициядан түскен пайданы пайдаланды. 1880 жылдан 1913 жылға дейінгі кезеңде Ұлыбританияның әлемдік саудадағы үлесі 38,2 пайыздан 30,2 пайызға дейін төмендесе, Германияның үлесі сол кезеңде 17,2 пайыздан 26,6 пайызға дейін өсті. 1890 жылдан 1913 жылға дейін Германияның экспорты үш есеге артты және 1913 жылы Германияның әлемдік өндірістік өнімдегі үлесі 14,8 пайызды құрады, бұл Ұлыбританияның 13,6 пайызынан жоғары болды. 1913 жылы әлемдік болат нарығында АҚШ және Германияның экспорты басымдық танытты, ал Ұлыбритания үшінші орынға түсті. 1914 жылы Германияның болат өндірісі 17,6 миллион тоннаны құрады, бұл Ұлыбритания, Франция және Ресейдің бірлескен өндірісінен асып түсті.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Германия күтпеген жерден Бірінші дүниежүзілік соғысқа (1914–1918 жж.) батып кетті. Ол жылдам түрде азаматтық экономикасын соғысқа жұмылдырды. Экономика британдық блокаданың салдарынан қиындыққа тап болды, ол жабдықтауды тоқтатты. Блокаданың әсері бірте-бірте болды, алғашқы екі жылда неміс өнеркәсібіне тиетін әсері салыстырмалы түрде аз болды. Мобилизация мен қарулану соғыстың басында қысқа мерзімді, бірақ күрт экономикалық шоқты тудырды: жұмыссыздық 1914 жылдың шілдесінде 2,7%-дан қыркүйекте 22,7%-ға дейін өсті. Содан кейін жұмыссыздық деңгейі күрт төмендеді, себебі соғыс индустриясы мен әскерге шақыру жұмыс күшіне үлкен сұраныс жасады. Соғыс қысқа болады деп күтілгендіктен, үкіметтің экономикаға араласуы да басында орташа болды. Қару-жарақ өндірісі үшін материалдарды қамтамасыз ету және азық-түлік нарығын бақылау – бұл Германия үкіметі жанжалдың басынан қатысқан екі сала. Жеке корпорациялар белгілі бір салаларды қадағалау және азық-түлік өнімдерін жеткізу мен таратуды басқару үшін үкімет бақылауымен құрылды. Бұл 1914 жылдың қарашасында бидай корпорациясының құрылуымен басталды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың Германия экономикасына тигізген әсері апатты болды. Соғыс кезінде Германия экономикасы шамамен үштен бір бөлігіне дейін қысқарды, ал жалпы өнеркәсіптік өндіріс соғысқа дейінгі деңгейге қарағанда 40%-ға төмендеді. Кейнс осы келісімді «карфагендік бейбітшілік» деп атады, бұл Францияның реваншизмі атынан Германияны жоюға бағытталған қате әрекет, президент Вудро Вильсонның он төрт тармағында белгіленген, тұрақты бейбітшілік үшін әділ қағидаларды ұстанбау. Кейнс Германиядан талап етілген сомалар Германияның төлеуге қабілеттілігінен әлдеқайда көп екенін және бұл қатаң тұрақсыздыққа әкеледі деп мәлімдеді. Француз экономисі Этьен Манту «Карфагендік бейбітшілік немесе Кейнс мырзаның экономикалық салдары» (1946) еңбегінде бұл талдауға қарсы шықты. Соңғы уақытта экономистер Германияның 1920 жылдары шағын армиямен шектелуі оған көп ақша үнемдеуге және өтемақы төлеуге мүмкіндік берді деп дәлелдеді. Шын мәнінде, Германия төлеген өтемақы сомасы күткеннен әлдеқайда аз болды. Жалпы сомасы 20 миллиард неміс алтын маркасына жетті, бұл шамамен 5 миллиард АҚШ доллары немесе 1 миллиард британ фунты құрады. Германияның репарация төлемдері 1931 жылы аяқталды. Соғыс пен келісімнен кейін 1920 жылдардың басында Германияның әлеуметтік құрылымы мен саяси тұрақтылығына қиындық тудырған гиперинфляция болды. Осы инфляция кезінде ұлттың валютасы – papiermark-тың құны 1918 жылы 1 АҚШ долларына 8,9-дан 1923 жылдың қарашасында 4,2 триллионға дейін құлдырады. 1923–1929 жылдары Нью-Йорк банктерінен алынған үлкен қарыздардың арқасында өркендеу орнады. 1929 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ 1913 жылғы көрсеткіштен 12%-ға жоғары болды, ал 1924–1929 жылдар аралығында экспорт екі есеге өсті. Таза инвестициялар шамамен 12%-ды құрады. Алайда 1928–1929 жылдардың қысында жұмыссыздардың саны екі миллионнан асты. 1930 жылы шетелдік несие беру, әсіресе Нью-Йорк банктерінен тоқтады. Жұмыссыздық өсті, әсіресе ірі қалаларда, оң және сол жақтардағы экстремизм мен зорлық-зомбылықты күшейтті, саяси спектрдің ортасы әлсіреді. 1931 жылы капитал ағыны кері бұрылып, валюталық дағдарыс туды. Сонымен қатар Германияда екінші ірі банк – Danat Bank банкротқа ұшырап, банк дағдарысы орын алды. Дағдарыстың шыңында АҚШ Гувер мораторийі арқылы барлық репарациялар мен соғыс борыштарына бір жылдық мораторийді қолдау үшін 15 елдің қолдауын алды. Германия 1932 жылғы Лозанна конференциясында 1932 жылы тоқтатылған соғыс репарацияларының сегізден бір бөлігін төлеген болатын. 1931 жылы Германия мен Австриядағы ірі банктердің құлдырауы бүкіл әлемдегі банктік дағдарысты одан әрі ушықтырды. Германия Ұлы депрессиядан ең қатты зардап шеккен елдердің бірі болды, өйткені ірі өнеркәсіптерін қалпына келтіру және ұтымды ету тұрақсыз шетелдік несиелеу арқылы қаржыландырылды. Соғыс репарациясы міндеттемелері инвестициялық бейімділікті төмендетті және, ең бастысы, үкімет қатаң үнемдеу саясатын жүзеге асырды (сол кезде девальвация инфляцияға әкелетіні туралы жалпы алаңдаушылықтан туындаған), бұл дефляцияға әкелді. Бұл саясат Германияның экономикалық дағдарысын шектеулі деңгейде ғана ушықтырғанмен, оны жүзеге асыру тәсілдері неміс халқының арасында наразылық тудырды және саяси радикализмнің күшеюіне әкелді. Капитал ағыны да дағдарысқа елеулі үлес қосты. Жұмыссыздық өте жоғары деңгейге жеткенде, Ұлттық социалистер үкімет билігін иеленді және еврей азшылығына, солшыл саясаткерлерге және көптеген басқа топтарға қарсы саясатын жүзеге асыра бастады. Сайлаудан кейін Ұлттық социалистер демократияны жою үшін бірқатар шаралар жасады. Германиядағы сауда саясаты өзін-өзі қамтамасыз ету саясатынан тұрды, ол азық-түлік сияқты ішкі алмастырғыштармен немесе тұтынушыға бағытталған өнеркәсіптерге қажетті шикізатпен алмастырыла алатын барлық импортты жоюға бағытталған. Темір кені сияқты импорт қажет деп есептелді, өйткені үкіметтің басты мақсаты әскери өнімдердің өндіріс қуатын арттыру болды. Қысымға ұшыраған және қысымға ұшырамаған неміс топтары осы өзін-өзі қамтамасыз ету және сауданы шектеу саясатынан зардап шекті.
Нацистік экономика
Гитлер дәуірінде (1933–45 жж.) экономика қарқынды дамыды, Германияға әскери күш пен экономикалық автоархия, яғни жаһандық экономикадан экономикалық тәуелсіздік беруге бағытталған салаларға үлкен мемлекеттік субсидиялар бөлінді. Соғыс жылдары неміс экономикасы басып алынған территориялар мен халқының есебінен сақталды. "Үшінші рейх экономикасының өсуі, ЖІӨ бойынша өлшенгенде, жақсы құжатталған; 1933 және 1937 жылдар аралығында нақты ЖІӨ шамамен 55%-ға өсті". Басып алынған территориялардағы материалдық капитал соғыс, жеткіліксіз қайта инвестициялау және күтімнің жоқтығы салдарынан қирады, ал Германияның өнеркәсіптік қуаты, қарқынды бомбалауға қарамастан, соғыс аяқталғанға дейін едәуір артты. (Дегенмен, осы қуаттың көп бөлігі соғыстан кейін пайдасыз болды, себебі ол қару-жарақ өндірісіне мамандандырылған еді). Соғысты жеңіске ұшырағаннан кейін ел "Нөлдік сағат" деп аталатын кезеңге енді, ол кезде Германия қирап, қоғамды бастапқы қалыптан толығымен қайта құру қажет болды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы бірнеше жыл немістер үшін ауыр кемсіздік пен жағдай жылдары болды. Жеті миллион күштеп жұмыс істеуге жіберілген адам өздерінің туған жерлеріне оралды, бірақ шамамен 14 миллион неміс шығыстан келді және жылдар бойы тұрды. Барлық неміс әскерінен соғыстан оралғандарға шамамен он жыл уақыт кетті. Батыстағы шаруашылық өндірісі төмендеді, Шығыс Германиядан (советтер бақылауында) азық-түлік жабдықтауы тоқтатылды және басып алынған жерлерден азық-түлік тасымалдаулары аяқталды. Өмір сүру деңгейі бір ғасыр ішінде көрілмеген деңгейге түсті, ал азық-түлік үнемі жетіспеді. Жоғары инфляция жинақтарды (және қарыздарды) құнының 99% -ын жоғалтты, ал қара нарық экономиканы бұрмалады. Маршалл жоспары іске асырылып жатқан кезде де, неміс өнеркәсібін жою жалғасты. 1949 жылы Гитлер режиміне қарсы болған және Христиан-демократиялық одақтың төрағасы Конрад Аденауэр одақтастарға хат жазып, өнеркәсіптік бөлшектеуді тоқтатуды сұрады, өнеркәсіптік өсімді ынталандыру мен зауыттарды жою арасындағы қайшылықты және осы саясаттың халық арасындағы танылмауын атап көрсетті. Бөлшектеуді қолдау осы кезде негізінен француздардан келді, ал 1949 жылғы қарашадағы Петерсберг келісімі деиндустрияландыру деңгейін айтарлықтай төмендетті, бірақ шағын зауыттарды бөлшектеу 1951 жылға дейін жалғасты. 1946 жылғы 29 наурызда одақтастар қол қойған алғашқы "өнеркәсіп деңгейі" жоспары Германияның ауыр өнеркәсібін 1938 жылғы деңгейінің 50% -ына дейін төмендетуді, 1500 тізімделген өндіріс орнын жою арқылы көздеді. Маршалл жоспары соғыстан кейінгі Еуропаның жаңғыруына үлкен үлес қосты. 1948 жылы жағдай жақсара бастады, еуропалық жұмысшылардың батыстан тапқан табысы 20 пайызға артты. Жоспардың арқасында 1952 жылы өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірісі 35 пайызға өсті. 1946 жылдың қаңтар айында Одақтас Бақылау Кеңесі Германия экономикасының болашағына негіз салды, болат өндірісіне шектеу қойды. Жылдық рұқсат етілген ең жоғары мөлшері шамамен 5 800 000 тоннаны құрады, бұл соғысқа дейінгі өндіріс деңгейінің 25% -ына тең. Болат өндірісінің көп бөлігі орналасқан Ұлыбритания өндіріс шегін жылына 12 миллион тоннаға дейін көтеру арқылы өндірісті азайтуды ұсынды, бірақ АҚШ, Франция және Кеңес Одағының (олар 3 миллион тонна шегін ұсынды) қалауына бағынуға мәжбүр болды. Осылайша, пайдасыз болып қалған болат зауыттары бұзылуға тиіс болды. Германия Ұлы депрессияның (1932) ең ауыр кезеңіндегі өмір сүру деңгейіне дейін төмендетілді. Соның салдарынан автомобиль өндірісі соғысқа дейінгі деңгейдің 10% -ына дейін төмендетілді, ал басқа да тауарлардың өндірісі де азайтылды. Бірінші "Германияның өнеркәсіп деңгейі" жоспарына кейіннен бірнеше жаңа жоспарлар енгізілді, соңғысы 1949 жылы қол қойылды. 1950 жылға қарай, бұрын сусылған "өнеркәсіп деңгейі" жоспарларының іс жүзінде аяқталуынан кейін, Батыс Германиядағы 706 өндіріс орнынан жабдықтар алынып тасталды және болат өндіріс қуаты 6 700 000 тоннаға төмендетілді. Владимир Петров одақтастардың "соғысқа қираған континенттің экономикалық жаңғыруын бірнеше жылға кешіктіргенін, бұл жаңғыру АҚШ-қа миллиардтаған доллар тұс келтіргенін" атап көрсетті. 1951 жылы Батыс Германия келесі жылы Еуропалық Көмір және Болат қауымдастығына (ЕКБҚ) қосылуға келісті. Бұл Рур аймағы үшін Халықаралық Орган енгізген өндіріс қуаты мен нақты өндіріске қатысты кейбір экономикалық шектеулер алынып тасталғанын және оның орнына ЕКБҚ келгенін білдірді. Экономист Людвиг Эрхард жаңа және ерекше Германия экономикасын құруға бел буды. Оған американдық шенеуніктер мүмкіндік берді, олар оның көптеген идеяларының өздерінің идеяларымен сәйкес келетінін көрді. Эрхард рейхсмарканы жойды, содан кейін 1948 жылғы 21 маусымда Батыс одақтастарының келісімімен жаңа валюта - Deutsche Mark құрды, сонымен қатар нацистік және оккупациялық ережелердің көпшілігін жою мүмкіндігін пайдаланды. Ол Батыс Германия экономикасының және Батыс Германия мемлекетінің негізін қалады.
Маршалл жоспары мен өнімділік
Маршалл жоспары 1948-1950 жылдары Батыс Германияда бизнес-процедураларды жаңғырту және ең жақсы тәжірибелерді пайдалану мақсатымен іске асырылды. Маршалл жоспары Батыс Германияға күшті экспорттық сектормен өнеркәсіптік өндірістің дәстүрлі үлгісіне жылдам оралуға мүмкіндік берді. Егер бұл жоспар болмағанда, қалпына келтіру кезеңінде ауыл шаруашылығы үлкен рөл атқарар еді, бұл кезең де ұзаққа созылар еді. Америкалық үлгіні қолдану 1920 жылдары басталды. 1950 жылдан кейін Германия жалпы экономика бойынша салыстырмалы өнімділік деңгейі бойынша Ұлыбританияны озып кетті, бұл негізінен өнеркәсіптен гөрі қызмет көрсету саласындағы тенденциялардың нәтижесі болды. Ұлыбританияның қызмет көрсету секторының өнімділігіндегі тарихи үстемдігі, халықаралық колониялық бағытталған, жоғары урбанизацияланған экономикадағы сыртқы масштабтық эффектілерге негізделген. Ал Германиядағы өнімділіктің төмендігі, әсіресе ауылдық аймақтарда, қызмет көрсету саласының жалпы дамуының қалыптаспауына байланысты болды, себебі бұл сектор әлдеқайда үлкен болды. 1950 жылдан кейін Германиядағы шаруа қожалықтарындағы жұмыспен қамту механикаландырудың арқасында күрт төмендеді, соның нәтижесінде қызмет көрсету саласы алға басты. Бұл процеске адам және физикалық капиталдың күрт жинақталуы, өсуге бағытталған үкіметтік саясат және білім беру секторын тиімді пайдалану арқылы өнімді жұмыс күшін құру көмектесті.
Әлеуметтік нарықтық экономика
Неміс экономикасы өзін «әлеуметтік нарықтық экономика» деп сипаттайды. Бұл аталым Веймар дәуірінде және 1945 жылдан кейін қалыптасқан жүйенің материалдық және әлеуметтік – немесе адамдық – өлшемдерін көрсетеді, бұл жауапкершілікпен бірге еркіндікке баса назар аударады. «Нарық» термині маңызды, себебі еркін кәсіпкерлік – салауатты экономиканың басты қозғаушы күші саналады. Жаңа Батыс Германия экономикасында мемлекеттің рөлі шағын болды, мысалы, бәсекелестік ортаны монополиялық немесе олигополиялық тенденциялардан қорғау, соның ішінде өзінен де. «Әлеуметтік» терминіне баса мән берілуіне себеп – батыстық немістердің тек байларға ғана емес, сонымен қатар нарықтық экономиканың қатаң бәсекелестік талаптарына төтеп бере алмаған жұмысшылар мен басқаларға да көмектесетін экономиканы қалаулары. «Социалистік» емес, «әлеуметтік» термині олардың жүйесін экономиканы басқару немесе оған араласу құқығын алған мемлекеттерден ажырату үшін таңдалды. Әлеуметтік нарықтық экономиканың осы принциптерінен тыс, бірақ оған байланысты, дәстүрлі неміс ұғымы – Ordnung, оны тікелей аударғанда тәртіп дегенді білдіреді, бірақ шын мәнінде экономиканы, қоғамды және саясатты құрылымды, бірақ диктаторлық емес етуді білдіреді. Әлеуметтік нарықтық экономиканың негізін қалаушылар тәртіп жүйелері тұрғысынан ойлау – Denken in Ordnungen – өте маңызды екенін айтты. Олар Ordoliberalism туралы да айтты, себебі бұл ұғымның мәні – бұл еркін таңдалған тәртіп болуы керек, командалық емес. Уақыт өте келе әлеуметтік нарықтық экономикадағы «әлеуметтік» термині өзіндік өмірге ие болды. Ол Батыс Германия экономикасын әлемдегі ең қымбат әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне итермеледі. Сонымен қатар, Батыс Германияның федералды үкіметі мен штаттары (Länder; жекеше, Land) экономикалық циклдардағы және әлемдік өндірістегі өзгерістерді өтеу үшін кейбір секторлар мен салаларды қолдау арқылы толықтыра бастады. Эрхардтық дәстүрден одан да үлкен ауытқумен үкімет жаңарудың күші емес, қазіргі салаларды сақтау құралына айналды. 1970 жылдары мемлекет экономикада маңызды рөлге ие болды. 1980 жылдары канцлер Гельмут Коль мемлекеттің рөлін азайтуға тырысты, және оның бір бөлігіне қол жеткізді, бірақ Германияның бірігуі Германия үкіметін экономикада күшті рөл атқаруға мәжбүр етті. Осылайша, «әлеуметтік» және «нарық» терминдерінің арасындағы қайшылық Германияда талқылау тақырыбы болып қала берді. Өзінің философиясындағы ішкі қайшылықты ескере отырып, неміс экономикасы консервативті де, серпінді де. Ол Германия дәстүрінің экономикада мемлекеттің рөлін және инвестиция мен тәуекелге қатысты сақтық көзқарасын қарастыратын бөлігіне сүйенеді. Бірақ сәттіліктің басты факторы – Эрхардтың реформалары және жаңа валютаның арқасында сенімнің қайта жандануы болды. Батыс Германияда 1950 жылы басталған өсім естен шығармайтын жағдай болды. Өнеркәсіп өндірісінің өсу қарқыны 1950 жылы 25,0 пайызды, ал 1951 жылы 18,1 пайызды құрады. 1950 жылдардың көп бөлігінде өсім жоғары деңгейде жалғасты, кез келген баяулауларға қарамастан. 1960 жылы өнеркәсіптік өндіріс 1950 жылғы деңгейден екі жарым есеге өсті және нацистердің 1930 жылдары Германияның барлық аймақтарында жеткен деңгейден әлдеқайда жоғары болды. Осы онжылдықта ЖІӨ үштен екі бөлігіне өсті. Жұмыспен қамтылғандардың саны 1950 жылы 13,8 миллионнан 1960 жылы 19,8 миллионға дейін өсті, ал жұмыссыздық деңгейі 10,3 пайыздан 1,2 пайызға дейін төмендеді. Еңбек күші де өз уақытында пайда тапты. Алғашында жалақы талаптары мен өсімдері шамалы болғанымен, 1949-1955 жылдар аралығында жалақы 80 пайыздан астамға өсті. Батыс Германияның әлеуметтік бағдарламаларына 1957 жылы, ұлттық сайлау алдында, үкімет бірқатар әлеуметтік бағдарламаларды бастауды және басқаларын кеңейтуді шешкен кезде үлкен серпін берілді. 1957 жылы Батыс Германия жаңа орталық банкке ие болды, ол Deutsche Bundesbank, көбінесе Bundesbank деп аталады, ол Bank deutscher Länder-дің орнын басып, ақша-несие саясатына көбірек билік берді. Сол жылы Bundeskartellamt (Федералды Картельдік Кеңсе) құрылды, оның мақсаты – неміс монополиялары мен картельдерінің қайта оралуын болдырмау. Алты жылдан кейін, 1963 жылы, Германия парламенті Бундестагы Эрхардтың ұсынысымен Германияның экономикалық саясатын негіздеуге арналған объективті бағалаулар жасау үшін Экономикалық сарапшылар кеңесін құрды. Батыс Германия экономикасы 1960 жылдары 1950 жылдардағыдай тез немесе тұрақты өспеді, өйткені мұндай қарқынды өсімді ұзарту мүмкін емес еді, сонымен қатар Берлин қабырғасының салынуынан (1961) Шығыс Германиядан жаңа еңбек күшінің ағыны тоқтатылды, және Bundesbank ықтимал қызып кету туралы алаңдады және өсу қарқынын баяулату үшін бірнеше рет әрекет етті. 1966 жылдың басында Батыс Германия үкіметі үкіметтік шығыстарды күрт қысқарған бюджетті ұсынды. Келесі айларда Bundesbank президенті Карл Блессинг және канцлер Эрхард инфляциядан қорқу артуына байланысты экономиканы салқындатуға шақырды. 1966 жылдың ортасына қарай ортақ күш-жігер нәтежесінде экономика баяулауға көшті. Эрхард, Конрад Аденауэрден кейін канцлер болған, 1966 жылдың желтоқсанында экономикалық проблемаларға байланысты, толығымен емес, бірақ көбінесе, қызметтен алынды. Оның орнына Христиан-демократиялық одақ (Christlich Demokratische Union – CDU), оның серіктес партиясы Христиан-әлеуметтік одақ (Christlich Soziale Union – CSU) және Германияның Социал-демократиялық партиясы (Sozialdemokratische Partei Deutschlands – SPD) құрамындағы Ұлы коалиция келді, Канцлер Курт Георг Киезингер басшылығымен. Баяулаудың қысымымен жаңа Батыс Германияның Ұлы коалиция үкіметі Эрхардтың кең laissez faire бағытын тастап кетті. Жаңа экономика министрі Карл Шиллер федералды үкіметке және оның министрлігіне экономикалық саясатты бағыттауға көбірек билік беруге бағытталған заңдарды күшпен жақтады. 1967 жылы Бундестаг орта мерзімді экономикалық басқарудың «Магна Хартасы» ретінде белгілі болған Тұрақтандыру және өсуді ынталандыру туралы заңды қабылдады. Бұл заң, Шиллердің кезіндегідей белсенді қолданылмаса да, әлі де күшінде, федералды, штаттық және жергілікті бюджеттік жоспарларды үйлестіруді қамтамасыз ету үшін, соның арқасында фискалдық саясатқа күштірек әсер етуге мүмкіндік берді. Заң сонымен қатар Батыс Германияның экономикалық сәттілігі осыдан әрі өлшенетін төрт негізгі стандарттар үшін бірқатар оптимистік мақсаттарды белгіледі: валюта тұрақтылығы, экономикалық өсім, жұмыспен қамту деңгейі және сауда балансы. Бұл стандарттар «сиқырлы төртбұрыш» немесе «сиқырлы көпбұрыш» деп белгілі болды. Шиллер Эрхардтан өзгеше ұғымды ұстанды. Ол сирек кездесетін неміс кейнсиандарының бірі болды және жаңа міндеттеріне үкіметтің экономикалық тенденцияларды қалыптастыру және тіпті бизнес айналымын жою қабілетіне және міндеттілігіне деген сеніммен келді. Шиллердің таңдалған формуласы – Globalsteuerung, немесе жаһандық басшылық, үкімет экономиканың егжей-тегжейіне араласпайтын, бірақ үздірілмейтін инфляциялық емес өсуді ынталандыратын жалпы ережелерді белгілейтін процесс. Шиллердің Ұлы коалициядағы сәттілігі SPD-ге 1969 жылы сайлауда жеңіске жетіп, Вилли Бранд басшылығымен еркін демократиялық партиямен (Freie Demokratische Partei – FDP) жаңа коалициялық үкімет құруға мүмкіндік берді. SPD-FDP коалициясы Батыс Германияның әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін кеңейтті, әлеуметтік бюджеттің көлемін және құнын айтарлықтай арттырды. 1970 жылдардың көп бөлігінде әлеуметтік бағдарламаларға кеткен шығындар жылына 10 пайыздан астамға өсті, бұл бюджетке өзгере алмайтын міндеттеме енгізіп, фискалдық икемділікті азайтты (бірақ Шиллер және басқа кейнсиандар бұл экономиканы ынталандырады деп сенді).
Германияның қайта бірігуі және оның салдары
Германия бұрынғы Шығыс Германияны жаңғыртуға 2 триллионнан астам марка инвестициялады, оның нарықтық экономикаға өтуіне және экологиялық зиянды жоюға көмектесті. 2011 жылға қарай нәтижелер ара-жібек болды, Шығыста экономикалық даму баяу болды, ал Батыс және Оңтүстік Германияда экономикалық өсім қарқынды дамыды. Шығыста жұмыссыздық деңгейі әлдеқайда жоғары болды, көбінесе 15%-дан асты. Экономистер Сноуэр мен Меркл (2006) Германия үкіметінің барлық әлеуметтік және экономикалық көмегі осы мәселенің ұзаққа созылуына себеп болды деп санайды, әсіресе делдалдық саудаға, жоғары жұмыссыздық жәрдемақылары мен әлеуметтік төлемдерге, сондай-ақ жұмыс орнының кепілдігіне қатысты кеңпейілді шараларға назар аударады.
21 ғасыр
Германияның экономикалық кереметі 1990 жылдары күнге тозып, ғасырдың соңында және 2000 жылдардың басында оны "Еуропаның ауру адамы" деп қысым жасады. 2003 жылы қысқа мерзімді төмендеу болды. 1988-2005 жылдар аралығында экономикалық өсім жылдық 1,2% құрады, бұл өте төмен көрсеткіш. Жұмыссыздық, әсіресе шығыс аймақтарда, ауыр ынталандыру шараларына қарамастан, жоғары деңгейде қалып қойды. 1998 жылы 9,2% болған көрсеткіш 2009 жылы 11,1% жетті. 2008-2010 жылдардағы әлемдік Ұлы рецессия ЖІӨ-нің күрт төмендеуіне байланысты жағдайды уақытша нашарлатты. Дегенмен, жұмыссыздық өспеді және қалпына келтіру басқа елдерге қарағанда жылдам болды. Рейнланд пен Солтүстік Германияның ескі өнеркәсіптік орталықтары да артта қалды, себебі көмір және болат өнеркәсібінің маңызы азайды. Экономикалық саясат әлемдік нарыққа бағытталған, экспорт секторы өте күшті болды. 2011 жылы экспорт 1,7 триллион АҚШ долларына жетті, бұл Германияның ЖІӨ-сінің жартысы, немесе әлемдік экспорттың шамамен 8% құрады. Еуропалық қауымдастықтың қалған бөлігі қаржылық қиындықтармен күресіп жатқанда, Германия 2010 жылдан кейін өте күшті экономикаға негізделген консервативті позицияны қабылдады. Еңбек нарығы икемділігін көрсетті, ал экспорт өнеркәсіптері әлемдік сұранысқа бейімделді. 2011 жылы Германия әлемдегі үшінші ірі экспорттаушы және үшінші ірі импорттаушы ел болып қала берді. Елдің экспорттық тауарларының көп бөлігі машина жасау, әсіресе станоктар, автомобильдер, химиялық өнімдер және металдар. Германия жел турбиналары мен күн энергиясы технологиясын өндіруде жетекшілік етеді. Германияның қалаларында жыл сайын халықаралық сауда көрмелері мен конгрестер өтеді. 2011 жыл Германия экономикасы үшін рекордты жыл болды. Германия компаниялары 1 триллионнан астам евроға ($1,3 триллион) тауар экспорттады, бұл тарихтағы ең жоғары көрсеткіш. Жұмыс істейтін адамдардың саны 41,6 миллионға жетті, бұл тарихтағы ең жоғары көрсеткіш. 2012 жылға дейін Германия экономикасы көршілес елдерге қарағанда мықты болып қала берді. 2023 жылы Германия Украинаға жасалған Ресейдің шабуылына байланысты халықаралық санкциялар салдарынан ресейлік табиғи газ ресурстарын тоқтату нәтижесінде экономикалық қиындықтарға тап болды. Ресей 2022 жылы басып кіруді бастаған кезде Германия газдың 55% -ын Ресейден импорттады. Әлемдік энергетикалық дағдарыс кезінде канцлер Олаф Шольц Ресейден энергия импортына тәуелділікті азайту үшін "Солтүстік ағын-2" жобасының сертификатталуын тоқтатуға міндеттенді, сонымен қатар бұрынғы канцлер Ангела Меркельдің ядролық энергияны тоқтату саясатын қолдауға уәде берді. 2023 жылдың желтоқсанына қарай Германия АҚШ, Қытай және Жапониядан кейін әлемдегі төртінші ірі экономика және Еуропадағы ең ірі экономика болып табылады. Бұл әлемдегі үшінші ірі экспорттаушы ел.