Кіріспе
Саяси маңызды театрлық пьеса – "Хай Рюй Лауазымынан Босатылды" – У Ханның (1909-1969) жазған театрлық пьесасы. Пьесаның өзі Хай Руи есімді адал Мин әулетінің министріне арналған, ол әділетсіз жерлерді тартып алуды кері қайтара білген, белсенді емес шаруалардың құтқарушысы ретінде бейнеленген. Пьеса, Ұлы секіріс кезіндегі сәтсіздіктерге байланысты, болашақта шаруалардың саяси рөлі туралы коммунистік партия ішіндегі, Лушань конференциясындағы пікір таластарына әсер еткендіктен, ғылыми және саяси дау-дамайдың орталығына айналды.
Hai Rui Dismissed from Office is a theatre play, written by Wu Han (1909 1969), notable for its involvement in Chinese politics during the Cultural Revolution. The play itself focused on a loyal Ming Dynasty minister named Hai Rui, who was portrayed as a savior to passive peasants for whom he reversed unjust land confiscations. The play became a center of scholarly and political controversy because of its implications for debates within the communist party, including at the Lushan Conference, regarding the political role of peasants going forward in light of the failures during the Great Leap Forward.
Өмірбаян
Ву Хан, пьесаның авторы, Мин әулетіне ерекше назар аударған тарихшы және саясаткер болатын. Ол сонымен қатар Пекин қаласының вице-мэрі қызметін атқарды. 1959 жылы Ву, Цзяцзин императорын сынағандықтан түрмеге қамалған Мин министрі Хай Руидің өміріне қызығушылық танытты. Ву Хан оның өмірі мен императорды қорқынышсыз сынауы туралы бірнеше мақала жазды. Содан кейін ол Пекин операсы үшін "Хай Руи қызметтен босатылды" атты пьеса жазды, оны 1961 жылғы соңғы нұсқасына дейін бірнеше рет өңдеді. Пьеса алғаш рет 1962 жылдың басында сахнаға қойылды. Ву Пекин операсын жақсы білмейтін және оны көруге сирек баратын, бұл фактіні пьесасының алғы сөзінде атап өтті. Академик Алессандро Руссо Вудың операға сирек қатысуының себебі 1950-ші және 1960-шы жылдардың басында мәдениетті қытайлықтар оны "мақтауға лайық көрініс" деп емес, халықтың көңіл көтеруіне арналған нәрсе ретінде қарастырғандықтан болуы мүмкін деп жазады. Император қайтыс болғаннан кейін Хай қайтадан лауазымына оралады. Шаруалар пассивті және күнәсіз құрбандар ретінде бейнеленеді, олар құтқарушы күтеді және Хай Руиді тойлайды. Ұлы серпіліс кезінде туындаған жалған өндіріс статистикасының мәселесіне байланысты Мао 1959 жылдың сәуір айында партия басшыларын Хай Руиден шындықты айтуды үйренуге шақырды және партия мүшелері Хай Руидей батыл емес екенін мәлімдеді. 1959 жылғы сәуірде Лушань конференциясына дайындық барысында Мао Хай Руиді императорға жазған меморандумымен билікке қарсы шыққан лауазымды тұлғаның мысалы ретінде келтірді, онда ол "өтте қатал және елікпеусіз" сын айтқан. Мао өз тыңдаушыларынан: "Бүгінгі жолдастарымыздың қаншасы Хай Руидің батылына ие?" деп сұрады. Ұлы серпіліс мәселесіне байланысты туындаған дау-дамайдың ең шиеленіскен сәтінде Мао былай деді: Пэн Дехуай 1962 жылы Маоға жазған хатында "Мен Хай Руи болғым келеді!" деп мәлімдеді, саясатқа қайта оралуын сұрады. Яоның мақаласын оған Цзян Цин және Чжан Чунчжао ұсынған. Маоға жеке жақын болғанмен, Цзян мен Чжан партияның мәдени аппаратынан тыс болды. Ақырында Яоның мақаласы Шанхайдың маңызды газеті "Вэньхуй Бао" журналында жарияланды. Бұл газет мәдени мазмұны мен саяси шолуы үшін кеңінен оқылатын, өйткені ол ресми түрде партия органы емес және алдын ала шектеулерге ұшырамайтын. Тіпті Маоның Яоның сын-пікірін памфлет түрінде жариялау туралы жеке өтініші Пекиндегі партия басшылығы тарапынан қабылданбады. Басқа газеттердің оны қайта жариялауына кедергі жасау мүмкін болмай қалған кезде, соның ішінде Чжоу араласуының нәтижесінде, Пэн Чжэн оны қайта басып шығаруға келісті. Олар пьесаның шаруалар саясатына қатысты партияның келіспеушілігімен байланыстылығын жоққа шығаруға тырысты. Ву: "Бір сөзбен айтқанда, мен таптық күрес туралы ұмытып кеттім!" деп жазды. Вудың мақаласы пьесасын және Хай Руи туралы басқа жазбаларын Лушань конференциясындағы дау-дамайдан жасырын түрде алыстату мақсатында жасалған хронологиямен басталды, бірақ бұл кері нәтиже берді. Яо Веньюань мақаласында Лушань конференциясымен тікелей байланыс жасамағандықтан, Вудың хронологиясы қажетсіз кешірім сұрағандай көрінді.
Ақпандағы контур және Мао Цзэдун
Яо Вэньюаньның сын мақаласы жарияланғаннан кейін алты апта өткен соң, Мао Цзэдун 1965 жылғы 21 желтоқсанда осы дауға қатысты алғашқы маңызды мәлімдеме жасады. Орталық Комитеттің жұмыс конференциясында Мао: «Пенг Дехуаи – Хай Рюй» деді. Мао 1959 жылғы Лушань конференциясының нәтижелері әлі де даулы екенін және сол кезде саяси келіспеушіліктер күшейгенін айтты. Пэн Чжэн Маоның сөйлегенінен кейін бір күні Маомен кездесіп, қарсылық білдірді, Ву мен Пэн Дехуай арасында ұйымдық немесе жеке байланыс болмағандықтан, жұмыстан босату мәселесі басты емес деп талас жасады. 1966 жылдың қаңтар айының басында ол Шанхай партия комитетінің отырысын шақырып, Вудың солшыл екенін және Хай Рюиді қызметтен босату туралы пікірталас «академиялық шеңберде қалуы керек» деді. Оның тапсырмасымен Бес топ пьесаны қазіргі саяси мәселелермен салыстыратын мақалаларды тоқтату мақсатында, пікірталастың шегін анықтайтын ресми тәртіп ережесі («Қазіргі академиялық талқылау туралы есеп», сондай-ақ «Ақпандық жоспар» деп те аталады) жасады. Партияның Орталық Комитеті Ақпандық жоспарды бекітті. Мао «солшыл эсселердің жариялануына кедергі келтіретіндерді» «үлкен ғалым-қатыгездер» деп сипаттап, тергеуге қарсы шықты. Оқиғадан кейін танымал болған әдеби салыстыруды пайдалана отырып, Мао Пэн Чжэнге: «Орталық үгіт-насихат бөлімі – тозақ сарайының патшасы. Тозақ патшасы құлатылып, кішкентай шайтандар босатылуы керек: топтарды құлатыңдар, солшылдарды азат етіңдер» деді.
Партиялық жиналыстар мен 16 мамырдағы циркуляр
1966 жылдың наурыз айының ортасынан мамыр айының ортасына дейін партияның жоғары деңгейдегі бірқатар мәжілістері ақпан айындағы Сыртқы жоспарға және Мао Цзэдунның оған берген жауабына байланысты туындаған дауды қарастырды. Пэн Чжэнь ақпан айындағы Сыртқы жоспардың мақсаты ашық пікірсайыс алаңын құру болғанын және ондағы кез келген кемшіліктерді түзетуге болатынын айтты. Маоның жақтастары Кан Шэн (Пэн Чжэнь сияқты Бес топтың мүшесі) және Чэн Бода Пэн Чжэнді сынады, соның ішінде Хай Руи қызметтен босатылғанға дейін Пекин мэрі қызметін атқарған кезеңдегі саяси ұстанымдарын да сынға алды. Параллельдік түрде, Пэн Чжэнь өзінің кеңсесіне солшыл оппоненттеріне қарсы материалдарды дайындауды тапсырды. Сәуір айының соңында Орталық Комитет ақпан айындағы Сыртқы жоспарды күштен шығаруды, Бес топты таратуды, Пэн Чжэнь басқарған Пекин партия комитетін таратуды және Хай Руиді қызметтен босату мәселесіне қатысты оның әрекеттерінен бас тартуды шешті. Онда Пэн Чжэньнің саяси қателіктері егжей-тегжейлі талқыланып, ол Ву Ханды қорғап, пьесаға саяси сынды тоқтатып, осылайша таптық күрестің жолын кесті деп айтылды. 16 мамырдағы айналымда партиядағы "біздің қасымызда ұйықтап жатқан" белгілі бір оңшылдар да екіұшты сынға алынып, олар Никита Хрущевпен салыстырылды.
Соңы және тарихи түсіндірмелері
У Хан Мәдени революцияның алғашқы құрбандарының бірі болды және 1969 жылы түрмеде қайтыс болды. Пэн Чжэнді және Лу Диньи мен Чжоу Ян сияқтыларды лауазымдарынан алу Маоның коалициясын нығайтып, партия ішіндегі ревизионизмге Маоның шабуылдарын күшейтті. Пекин партия комитеті мен Пекин үкіметіндегі Пэн Чжэн мен оның жақтастары Ли Сюэфэн және басқа маоистермен ауыстырылды. Осы көзқарасқа қарсы, академик Алессандро Руссо Яо Вэньюаньның сын мақаласына қатысты халық пікірінің екіге бөлінгенін, ал Пэн Чжэннің өзі және мәдени аппараттағы басқа партиялық элиталар Вуға жасалған сыннан ең көп ашуланғанын атап көрсетті. Теориялардың бірінде Ву, мәдени аппараттағы институционалдық қорғанысты күшейте алмайтындықтан, дау-дамайға ыңғайлы нысана болды делінеді. Академик Фредерик Тейвз, Ай Руи ісінің даму барысында Мао өзінің бәсекелесі, Қытай президенті Лю Шаокиге қарсы бірнеше ай бойы жоспар құрып жүргенін мәлімдейді. Тейвзтің сөзіне қарағанда, Пэн Чжэн Людің көп жылдық қолдаушысы болғандықтан, Мао оның бағыныштысы Ву арқылы Пэн Чжэнге шабуылдап, Люді әлсіретуге тырысқан.
Қатысушы жұмыстар
Бұл тақырып Чжоу Синьфан мен Сюй Сиянның (许思言) бірлесіп жазған "Хай Рюй өтінішін жолдайды" (海瑞上疏, Хай Рюй Шаншу) атты пьесасының да сюжеті болды. Пьеса 1959 жылы Шанхай Пекин опера труппасымен қойылды. Чжоу Синьфан да Мәдени революция кезінде тұтқындалып, қудаланды және 1975 жылы қайтыс болды.