Кіріспе

Халықаралық құқықта мемлекеттердің аумақтарды аннексиялау үшін күш қолдануына тыйым салатын қағида бар. Аумақтық тұтастық – халықаралық құқықтағы қағида, онда егемен мемлекеттер өздерінің шекараларын және олардың ішіндегі барлық аумақтарын басқа мемлекеттерден қорғауға құқылы. Бұл қағида БҰҰ Жарғысының 2(4) бабында бекітілген және халықаралық әдеттегі құқық ретінде мойындалған. Осы қағидаға сәйкес, шекараны күшпен өзгерту – агрессиялық әрекет болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары осы қағида мен Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының 73-бабындағы «өзін-өзі басқаруды дамыту, халықтардың саяси тілектерін ескеру және оларға әр аумақтың және оның халқының ерекше жағдайлары мен даму деңгейіне сәйкес, еркін саяси институттарын дамытуға көмектесу» деген гуманитарлық араласу тұжырымы арасында керіспірліктер туды. Аумақтық тұтастықтың ең сенімді кепілдіктері – Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысы және ядролық қарудан қорғану сияқты құқықтың үстемдігі болып табылады.

Тарих

Қазіргі заманға дейін халықаралық шекаралардың анық белгіленген жүйесі болған жоқ. Керісінше, аумақтық кеңістіктерге билік сызықтық емес, көбінесе бір-бірімен беттесіп, өзгеріп отыратын сипатта болды. Марк Закердің айтуынша, "ұлттық шекаралардың нақты өлшенуі тек XVIII ғасырда мүмкін болды". Гунтрам Герб нақты анықталған саяси аумақтардың пайда болуын 15 ғасырмен байланыстырады. 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шарты аумақтық тұтастықтың егемендіктің негізгі тасы ретінде орнатылғаны, Вестфалиялық егемендік тұжырымында көрініс тапқаны қабылданған, бірақ бұл тіпті белгілі бір аумаққа толық құқық бермеді. Вестфалиядан кейін де мемлекеттер арасында аумақтық алмасу жиі кездесетін жағдай болды. Өз кезегінде, бұл мемлекеттер мәдени тұрғыдан алуан түрлі және саяси тұрғыдан ұйымдаспаған, ал адамдар мемлекеттік шекаралармен ұжымдық түрде сәйкестендірілмеген. 18 және 19 ғасырларда ұлтшылдық пен өзін-өзі анықтаудың пайда болуы адамдардың өздері тұратын мемлекеттер туралы түсінігін өзгерте бастады. Ұлтшылдық аумақ бір ұлтқа тиесілі және оның аумақтық тұтастығы құрметтелуі керек деген сенімді қалыптастырды. Гунтрам Герб ұлттық үлкендік "аумаққа байланысты, себебі тек аумақ ғана ұлттың бар екендігінің және оның тарихи тамырларының айқын дәлелін ұсынады, ал ұлттың өз мемлекетін талап етуі үшін нақты белгіленген ұлттық аумақ қажет" дейді. Джон Этерингтон осы пікірмен келіседі, былай деп мәлімдейді: "Ұлтшылдықтың барлық аумақтық талаптарының негізінде ұлт пен аумақ бір-біріне тиесілі деген тұжырым жатыр, сондықтан екеуінің де ерекшеліктерін бір-біріне сілтеме жасамай түсіну мүмкін емес". Ол барлық ұлттық қозғалыстардың қажетті түрде аумақтық талаптар қоятынын байқайды, өйткені бәсекелестік талаптарға толы әлемде бұл олардың өзін-өзі ақтауының маңызды бөлігіне айналады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттар Лигасы құрылып, халықаралық ынтымақтастықтың жаңа дәуірі басталды. Лиганың Келісімі халықаралық құқықтың маңызды қағидасы ретінде аумақтық тұтастықты бекітті. Алайда, соғыстан кейін аумақтық статус-квоны сақтау үшін саяси жағдайлар әрқашан орындалмады және соғыстан кейінгі әртүрлі келісімдер жергілікті халықтарға қарамастан аумақ алмасуды қамтыды. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) құрылуымен және кейіннен Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференция (қазіргі Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы) сияқты ұйымдардың құрылуымен аумақтық тұтастық халықаралық қаулылардың бекітілген бөлігіне айналды. БҰҰ-ның 1945 жылғы Хартасы мемлекеттердің мемлекеттік шекараларды өзгерту үшін күш қолданбау міндеттемесін растады. XXI ғасырдағы күш қолдану қиындықтары халықаралық құқық ретінде жаулап алу құқығының қайта оянуы мүмкін деген пікірталасқа әкелді.

Өзгеріп жатқан әлемде

Соңғы уақытта (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін) аумақтық тұтастықты қатаң қолдану бірқатар мәселелерді тудырды және «жердегі» шындықпен бетпе-бет келгенде, оны тым жасанды құрылым ретінде қарастыруға болады. 2005 жылғы Әлемдік саммитте әлем елдері «Қорғауға жауапкершілік» туралы келісімге келді, бұл гуманитарлық араласу құқығын мүмкін етеді. Бұл егемендік пен аумақтық тұтастық тұжырымдамаларын икемді қолдануға, қатаң сақтаудан бас тартып, аумақтың де-факто мәртебесін және жағдайлар бойынша басқа да факторларды ескеруге мүмкіндік береді деп саналады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 2006 жылғы 28 сәуірде қабылдаған 1674 қаулысы «2005 жылғы Әлемдік саммит қорытынды құжатының 138 және 139-тармақтарындағы геноцид, соғыс қылмыстары, этникалық тазалау және адамзатқа қарсы қылмыстардан халықты қорғау жауапкершілігі туралы ережелерін қайта растайды». Дегенмен, бұл қорғауға жауапкершілік тек сыртқы күштердің егемендікті жою мүмкіндігіне қатысты және шекараны өзгертуді тікелей қамтымайды. Халықаралық соттың Косовоның тәуелсіздік жариялауына қатысты консультативтік пікіріне сәйкес, тәуелсіздік жариялаулары халықаралық құқық тұрғысынан аумақтық тұтастықты бұзбайды. «Қайырлы жұма» келісімінен кейін Солтүстік Ирландияда құрылған шекаралық институттар туралы жазатын Катал Макколл, бұл құрылымдардың «жаңа заманғы ирланд ұлтшылдығы мен Ольстер одағының эксклюзивті аумақтық-саяси тіректеріне» қарағанда «бір-біріне тәуелділік, қосымшалық және келісім принциптеріне негізделген Солтүстік Ирландия үшін функционалдық транс-территориялық басқару моделін» құрағанын байқады. Яғни, ирланд ұлтшылдығы мен Ольстер одағында қалыптасқан аумақтық тұтастықтың эксклюзивті көзқарастары Келісімнің шекарадан тыс шешім қабылдауды іске асыруымен бұрмаланды.