Кіріспе

Христиан монахы, теолог, ғалым және қасиетті (шамамен 580 – 662 жж.)

Максим Исповедник (Μάξιμος ὁ [[:wikt:ομολογητής]), сонымен қатар Максимос деп те аталады, басқаша айтқанда Максим Богослов және Константинопольдік Максим (шамамен 580 – 13 тамыз 662), христиан монахы, теолог және ғалым. Максим өмірінің басында мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеген және Византия императоры Гераклийдің көмекшісі болған. Ол саяси мансаптан бас тартып, монастырьға кірді. Максим философияның түрлі мектептерін оқыды, және өз заманында кең таралған Платондық диалогтарды, Аристотельдің еңбектерін, сондай-ақ Аристотель мен Платонды түсіндірген Платоншылдардың көптеген кейінгі жазбаларын, мысалы, Плотин, Порфирий, Ямблих және Проклды зерттеді. Оның достарының бірі монотелитизм деп аталатын христологиялық көзқарасқа бейімделгенде, Максим осы дауға тартылды, онда ол Халкидон формуласын қолдады, оған сәйкес Исаның адамдық және құдайлық еркі болған. Максимды католик және шығыс православие шіркеулерінде құрметтейді. Ол христологиялық ұстанымы үшін қудаланды; соттан кейін тілі мен оң қолы қиратылды. Содан кейін ол жер аударылып, 662 жылдың 13 тамызында қазіргі Грузиядағы Цагериде қайтыс болды. Алайда, оның теологиясы Константинопольдің үшінші соборында қолдау тапты және ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай қасиетті әулие ретінде қастерленді. Оның "Исповедник" атағы христиандық иман үшін азап шеккенін білдіреді, бірақ шейіт болған жоқ. Батыс шіркеуінде оның мерекесі 13 тамызда, ал Византия христиандығында 21 қаңтарда тойланады.

Ерте өмір

Максимнің монотелиттер дауларына қатысқанға дейінгі өмірінің толық мәліметтері аз белгілі. Көптеген Максимиан зерттеушілері марониттердің өмірбаянының маңызды бөліктерін, соның ішінде Максимнің Палестинада туғанын күдікпен қарастырады, бұл қарсыластың беделін түсіру үшін жетінші ғасырда қолданылған әдіс еді. Сонымен қатар, Максимнің алған білімі Константинопольде, және мүмкін Кесария мен Александрияда ғана мүмкін болған, Византия империясының басқа аймақтарында емес. Маронит өмірбаянында айтылғандай, Максимнің қарапайым отбасынан шыққандығы да күмәнді, себебі ондай адамның трица жылға дейін император Гераклийдің протоасекретисі – империядағы ең жоғары лауазымдардың біріне жете қоюы қиын. Максимнің аристократтық отбасында туып, философия, математика, астрономия сияқты салаларда ерекше білім алғаны ықтимал. Дегенмен, Максимнің риториканы оқымағаны рас, өйткені ол Иоаннға арналған «Ерте Амбигуа» кітабының кіріспесінде өзі айтқандай, византиялық стандарттар бойынша стильдік жағынан жетілмеген. Бірақ, оның өзінің жазбаларынан алынған аз ғана автобиографиялық мәліметтерде түсіндірілмейтін себептерге байланысты Максим қоғамдық өмірден шығып, Константинопольден Босфордың ар жағындағы Крисополис қаласындағы Филиппик монастырында монах болып кесіп алған. Максим монастырьдың аббаты болып тағайындалды. Парсылар Анатолияны басып алғанда, Максим Карфагенге жақын монастырға қашуға мәжбүр болды. Сол жерде ол әулие Софронийдің жетекшілігімен Григорий Назианздың және Псевдо-Дионисий Ареопагиттің христологиялық еңбектерін зерттей бастады. И. П. Шелдон Уильямс айтуынша, оның жетістігі осы ілімдерді Аристотельдік логика шеңберіне енгізу болды, бұл сол заманғы ой-пікірге сай келіп, оларды дұрыс түсіндіруге көмектесті. Максим Карфагенде болған ұзақ жылдарында теологиялық және рухани жазушы ретінде қызметін жалғастырды. Максимді экзарх Григорий және епарх Георгий да жоғары бағалаған.

Монотелиттер даусына қатысу

Максим Карфагенде болған кезде, Исаның тұлғасындағы адам және құдай табиғаттарының өзара әрекеттесуін қалай түсіну керек деген мәселе бойынша дау туындады. Бұл христологиялық пікірталас 325 жылы өткен Никея соборынан кейін басталып, 451 жылы Халкидон соборынан соң күшейген келіспеушіліктердің жалғасы болды. Монотелиттік көзқарас диофизиттер мен миафизиттер арасындағы келісім ретінде қалыптасты, олар диофизизмнің несториандықтан ешқандай айырмасы жоқ деп есептеді. Монотелиттер хипостатикалық одақтың Халкидон анықтамасын қабылдады: екі табиғат – құдайлық және адамдық – Мәсіхтің тұлғасында бірікті. Бірақ олар Мәсіхтің тек құдайлық еркі бар екенін, ал адамдық еркі жоқ екенін айтты (Монотелит атауы грек тілінен – "бір ерік" деген мағынаны білдіреді). Монотелиттік позицияны Константинополь патриархы Сергий I және Максимнің досы, Хрисополис аббаты Пирр жариялады. 638 жылы Сергий қайтыс болғаннан кейін Пирр патриарх болды, бірақ саяси жағдайларға байланысты көп ұзамай қызметтен алынды. Пирр Константинопольден қуылғанда Максим мен бұрынғы патриарх Монотелитизм мәселесі бойынша ашық пікірталас өткізді. Солтүстік Африканың көптеген епископтарының куәлігінде өткен пікірталаста Максим Исаның адамдық және құдайлық еркінің екеуі де бар екенін айтты. Пікірталас нәтижесінде Пирр Монотелиттік көзқарастың қателігін мойындады, және 645 жылы Максим онымен бірге Римге сапарлады. Максим Римде Сан-Сабада қалған болуы мүмкін, себебі ол жаңа сайланған папа Мартин I 649 жылы Римдегі Латеран базиликасында Латеран соборын шақырғанда қатысты. Собордың ресми шешімдерінде 105 епископ Монотелитизмді айыптады, және кейбіреулер бұл шешімдерді Максим жазған болуы мүмкін деп санайды. 653 жылы Монотелиттік ілімді қолдаған Констанс II-нің бұйрығымен папа Мартин мен Максим тұтқындалды. Папа Мартин сотсыз айыпталып, императорлық астанаға жіберілмей тұрып қайтыс болды.

Сот және жер аударылу

Максим монотелитшілікті қабылдамағандықтан 658 жылы оны еретик ретінде соттау үшін императорлық астана Константинополға әкелді. Константинополде монотелиттік императордың да, Константинопол патриархының да құрметіне ие болды. Максим диотелит позициясын ұстанып, тағы төрт жылға жер аударылды. Сот барысында ол Мысыр мен Солтүстік Африканы мұсылман басып алуына көмектескен деп айыпталды, бірақ ол мұны жала жабу деп есептеді. 662 жылы Максим тағы да сотқа тартылып, тағы да ерестік қылды деп айыпталды. Соттан кейін Максимды азаптап, тілі кесілді, осылайша ол бұзылған идеяларын айта алмайтын болды, сондай-ақ оң қолы кесілді, осылайша ол хат жаза алмайтын болды. Содан кейін Максим қазіргі Грузияның Лазика немесе Колхида аймағына жер аударылды және Шемарум бекінісіне, мүмкін Мурис Цихеге (қазіргі Цагери қаласының жанында) тасталды. Ол көп ұзамай, 662 жылдың 13 тамызында қайтыс болды. Максимді соттау оқиғаларын Анастасий Библиотекарий жазған.

Мұра

Папа Мартин I-мен бірге Максим Константинопольдің үшінші кеңесінде (алтыншы Экуменикалық кеңесі, 680–681 жылдары) ақталды, онда Мәсіхтің адамдық және құдайлық еркінің екеуі де бар екені жарияланды. Осы жариялаумен Монотелитизм ереске айналды, ал Максим қайтыс болғаннан кейін кінәсіз деп жарияланды. Максим, дүниеден өткен соң көп ұзамай қасиеттілер қатарына қосылған христиандардың бірі. Максимнің діни көзқарасын қорғауы оны қайтыс болғаннан кейін бір буын ішінде өте танымал етті, ал оның ісіне оның қабірінен болған кереметтер туралы хабарлар көмектесті. Максим – православие және католик шіркеулерінің екеуі де Шіркеу Әкесі деп мойындаған соңғы адамдардың бірі. Spe Salvi (2007) жолдамасында Папа Бенедикт XVI Максимды «Шіркеудің ұлы грек докторы» деп атады, бірақ Папаның Максимды «Шіркеу докторы» деп атау ниеті болған ба, әлде ол бұрыннан-ақ осы мәртебеге ие болған ба, бұл әлі де нақты емес.

Теология

Псевдо Дионисийдің шәкірті ретінде Максим, Плотин мен Прокл сияқты тұлғалардың ойларын қоса алғанда, бұрынғы неоплатондық философияны сақтап, түсіндірген көптеген христиан теологтарының бірі болды. Максимнің Ареопагтың Псевдо-Диониси туралы еңбегін Карл Тікбастың өтініші бойынша Джон Скотт Эриугена жалғастырды. Максимнің ой-пікірлеріне Платонның ықпалын оның теологиялық антропологиясында ең анық көруге болады. Мұнда Максим Платонның "exitus reditus" (шығу және қайта оралу) үлгісін қабылдады, адамзаттың Құдайға ұқсас етіп жаратылғанын және құтқарылудың мақсаты бізді Құдаймен бірлікке қайтару екенін үйретті. Бұл құдайландыруға немесе теозиске баса назар аудару, Максимнің Шығыс теологиясындағы орнын нығайтуға көмектесті, өйткені бұл ұғымдар Шығыс христиандығында әрқашан маңызды орын алып келді. Христологиялық тұрғыдан Максим қатаң диофизизмді қолдады, оны теозиске баса назар аударғанның салдары ретінде қарастыруға болады. Құтқарылу тұрғысынан, адамзаттың Құдаймен толыққанды бірігуі көзделген. Бұл Максим үшін мүмкін, себебі Құдай алдымен адамзатпен толыққанды бірігу арқылы денеге келді. Сонымен қатар, Максим Исповедник өзінің еңбектерінде құдайлық инкарнацияның міндеттілігін дәлелдеді. Құтқарылу туралы пікірде Максим, Ориген мен Ниссалық Григорий сияқты, апокатастазис немесе жалпыға бірдей кешірімнің жақтаушысы ретінде сипатталды, яғни барлық ақылды жандар ақырында құтқарылатын идея. Бұл таласқа түсіп жатса да, басқалар Максимнің өзі осы жалпыға бірдей кешірімге сенгенін, әсіресе оның рухани жағынан жетілген шәкірттерімен бөліскенін айтады.