Хорватиядағы оңшыл саясат және Усташе қозғалысы

Кіріспе

Хорватиядағы өте оңшыл саясат – Хорватия Республикасындағы өте оңшыл саясаттың кез келген көрінісін білдіреді. Хорватиядағы өте оңшыл саясатты қолданушы тұлғалар мен топтар көбінесе тарихи Усташе қозғалысымен байланысты, демек, олардың нео-нацизм және нео-фашизммен байланыстары бар. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі саяси қозғалыс Германия нацистері мен Италия фашистерінің қолдауына ие болған экстремистік ұйым болды. Славко Голдштейн Усташемен байланысты "Неоусташизм" деп атады. Басым түсінік бойынша, өте оңшылдарға Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тәуелсіз Хорватия мемлекетімен (ТХМ) байланысы бар адамдар, оларға көңіл білдірушілер және олардың символикасын пайдаланатындар жатады. Өте оңшылдық негізінен Югославия соғыстарынан қалған жеккөрушілік пен хорват ұлтшылдығының үйлесімінен туындады. Хорватияда 2003 жылдан бері Усташеге жақын символдар мен әрекеттер заңмен шектелген. Бұл сенімдерді білдірудің ең көп таралған жері – граффити.

Өмірбаян

Усташе – 1929 жылы Анте Павелич құрған хорваттың оңшыл, ультраұлтшыл қозғалысы. Югославияның Александр I-і 6 қаңтар диктатурасын орнатқаннан кейін Павелич Италияға қашып, онда ұйымының штаб-пәтерін құрды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Усташе жартылай әскери және террористік ұйым ретінде жұмыс істеді, Хорватияның Югославиядан күш қолдану арқылы тәуелсіз мемлекетке бөлінуін мақсат етті. Атап айтарлығы, 1934 жылы Ішкі Македониялық революциялық ұйымының (IMRO) көмегімен Александр патшаны өлтіруге қатысты. 1941 жылы нацистік Германия Югославияға басып кірген кезде, оның аумақтары неміс, итальян және венгр әскерлерімен басылып алынды. Неміс құрылығындағы мемлекет – Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (NDH) құрылып, Павелич пен Усташе басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Усташе өз шекараларындағы сербтерге, ромдарға және еврейлерге қарсы геноцид жасады. Ясеновац концлагері – осы топтарды жою орын алған, танымал өлім лагері болды. Соғыс аяқталғаннан кейін көптеген Усташе Аргентина және Испания сияқты елдерге қашып кетті. 1957 жылы Павелич өзіне жасалған қастандықтан жараланды және екі жылдан кейін жарақатынан қайтыс болды. Хорватиядағы бірнеше оңшыл саяси партиялар Анте Старчевичке қатыстылығын жариялап, Тәуелсіз Хорватия мемлекетін заңды негізін қалаушы мемлекет деп санайды. Көпшілігі Усташемен байланысын ашық мойындайды. Оңшыл ағымда әртүрлі ортақ тақырыптар пайда болады, олардың арасында Ұлы Хорватия құруға деген құштарлық, Халықаралық қылмыстық трибуналға (ICTY) деген жағымсыз көзқарас, сербтерге қарсылық, NDH-ға оң көзқарас және НАТО мен Еуропалық Одаққа деген жағымсыз көзқарас бар. "Za dom spremni" ("Отан үшін дайын") – Усташе қолданған екінші дүниежүзілік соғыстың фашистік сәлемі, ол нацистік Германияның "Sieg heil" сәлемімен теңестіріледі. Хорват қоғамының кейбір топтарында бұл сәлемдесу Усташеден бұрын пайда болған деген пікір бар, бірақ бұл тұжырым ғылыми консенсуспен қабылданбайды. Хорватия тәуелсіздік алғаннан бері бұл сәлем оңшылдардың қоғамдық дискурсі арқылы "қайта танымал" болды.

The Ustaše was a Croatian right wing ultranationalist movement founded in 1929 by Ante Pavelić. After the establishment of the 6 January Dictatorship by Alexander I of Yugoslavia, Pavelić fled to Italy where he set up his organization's headquarters. Prior to World War II the Ustaše functioned as a paramilitary and terrorist organization, as it sought the separation of Croatia from Yugoslavia into an independent state through violent means. Notably, it was involved in the assassination of King Alexander in 1934 with the assistance of the Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO). When Nazi Germany invaded Yugoslavia in 1941, its territories were occupied by German, Italian and Hungarian forces. A German puppet state, the Independent State of Croatia (NDH) was established and ruled by Pavelić and the Ustaše. During the Second World War, the Ustaše conducted genocide against Serbs, Roma and Jews within their borders. The Jasenovac concentration camp was a notorious death camp where extermination of these groups took place. After the war ended, many of the Ustaše fled to safety abroad in countries like Argentina and Spain. In 1957 Pavelić was wounded after an assassination attempt on him and died two years later from his injuries. Several far right political parties in Croatia trace their roots to Ante Starčević and view the Independent State of Croatia as a legitimate foundational state. Most openly declare their affiliation with the Ustaše. Across the right wing spectrum, various common themes emerge with varying degrees of which include the desire for a Greater Croatia, a negative stance towards the ICTY, anti Serbianism, positive view of the NDH and negative attitudes towards NATO and the European Union. Za dom spremni ("Ready for the Homeland") was the WWII fascist salute used by the Ustaše and is considered to be the equivalent of the Nazi German Sieg heil. In some elements of Croatian society there is a narrative that claims the usage of the greeting predates the Ustaše, a claim that is rejected by the scholarly consensus. Since Croatia's independence, the salute has become "re popularized" through public discourse by the right wing.

Югославия кезінде хорваттардың оңшыл

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін коммунистік билік нацизмді жоюға бағытталған қатаң саясат жүргізді, бірақ ол американдық емес, кеңестік үлгіде болды. Ұсташемен ынтымақтастық жасаған адамдар соғыс аяқталғаннан кейін әдетте әскери сотқа тартылды, ал Блейбургке оралғандардың арасында ынтымақтастық жасағандар соттан тыс қырылды. Соғыс аяқталғаннан соң да күдіктілерге қарсы сот процестері жалғасты. 1980 жылдары Андрия Артукович АҚШ-тан Югославияға қайтарылып, SR Хорватияда сотталып, түрме ауруханасында қайтыс болды. Құпия қызмет Ұсташемен байланысы бар азаматтарды және қарапайым хорват ұлтшылдарын қатаң бақылауда ұстады. UDBA хорват диаспорасын үнемі қадағалап, көптеген кісі өлтірулерге қатысты, әсіресе 1978 жылы Бруно Бушичтің өліміне. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «Крестоносцы» деген антикоммунистік және хорват ұлтшылдарының партизандық-террорлық тобы құрылып, жаңа көпұлтты коммунистік мемлекетке қарсы террористік актілер жасады. 1962 және 1982 жылдар аралығында хорват ұлтшыл топтары Югославияның азаматтық және әскери нысаналарына қарсы 128 террористік шабуыл жасады; атап айтқанда, 1972 жылы 27 адамның өліміне әкеп соққан JAT ұшағын бомбалады. Бұл топтардың барлығы Югославиядан тыс жерлерде әрекет етті, себебі Югославия режимі билікті консолидациялап, олардың ел ішінде жұмыс істеуін қиындатты.

Ертедегі тәуелсіз саяси сахна

Югославияның ыдырауы кезінде Хорватия 1990 жылдары Югославияның СФР-ынан тәуелсіздік алды. Қазіргі Хорватия Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан көп уақыт өткен соң қалыптасты, және ерекше жағдайларды есептемегенде, хорват саяси элитасының жаңа мемлекетті бұрынғы Тәуелсіз Хорватия мемлекетімен байланыстыруға немесе Хорватияның сол соғыста жеңімпаз ел ретіндегі мәртебесін қайта қарауға ниеті болған жоқ. Дегенмен, сөз бостандығының енгізілуімен оңшыл радикалдық саясатты ашық түрде білдіруге мүмкіндік туды. Жаңа бағытталған саясат Хорватияның тәуелсіздігіне ұмтылғандары үшін усташтарға көбірек мейірімділік көрсетті, бірақ оларды қайта құрды немесе тікелей тыйым салған жоқ. Сонымен қатар, 1990 жылдары нацизм мен фашизм мәселелерін арнайы қарастыратын ешқандай заң қабылданбады. Хорватиядағы өткен фашизмді елемеудің басты себебі – хорват халқы мен саяси элитаның бұл мәселеге салған көңілінің жетіспеуі болды, себебі сол кезде елде көптеген өзекті мәселелер болды. Хорватияның қайтыс болған президенті Франьо Туджман, усташтармен күрескен партизан генералы болған, келісімге қол жеткізуді (хорват тілінде pomirenje немесе pomirba) қолдады, оған сәйкес барлық саяси көзқарастағы хорваттар Сербия тарапынан туындаған ортақ қатерге қарсы бірігуі керек еді. Бұл, сондай-ақ, усташтарға жақын хорваттардың да қатысуына мүмкіндік берді, олардың философиясы мен идеялары енді тыйым салынған емес. Туджман Усташа мемлекетінің тек қылмыстық емес, сонымен қатар хорваттардың ғасырлар бойы тәуелсіздікке қол жеткізуге деген ұмтылысының көрінісі екенін мәлімдеді. Бұл тұжырым Хорватияның тәуелсіздік үшін ұзақ тарихи күресін ескергенде дұрыс болуы мүмкін, бірақ НДХ мемлекетінің марионеттік статусына жеткілікті назар берілмеді. Соғыстан кейін антифашистік көзқарасты адамдар фашистік көзқарасты адамдармен саяси келіспеушіліктерді ұмытуға дайын болмады. Ол кезде Хорватия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистік Усташа режимі жасаған қылмыстарды елемегені үшін және сол режимге жақын адамдардың белгілерін мен іс-әрекеттерін көтергені үшін айыпталды. Бұл, әсіресе сербтер тарапынан Хорватияға сын тудырды. Бұл Югославия соғыстары кезіндегі соғыс пропагандасымен күшейді. Хорваттар мен сербтер арасындағы антагонизм күшейді және Хорватияның тәуелсіздік соғысы басталған кезде кеңінен таралды. Югославия соғыстары кезіндегі хорват-серб антагонизмін кейбіреулер "Усташа" мен "Четник" арасындағы бәсекелестік ретінде қарастырды, тіпті бұл екі Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі ұйымдар сол кезде іс жүзінде болмағанмен де. Бұл, белгілі бір дәрежеде, соғыс уақытындағы пропаганданың салдары болды, онда мұндай моральдық құлдырау жиі кездеседі. Оған қарсы арнайы саясат немесе заңдар болмағандықтан, усташтарға жақын көзқарастар мен жеккөрушілік сөздер сирек жазаланды, бұл солшыл көзқарасты жұртшылықтың және Хорватияның сербтерінің наразылығын тудырды, олар ең көп зардап шеккендер еді. Соғыс кезінде құрылған және неоусташизммен байланысты ұйымдардың арасында Хорват қорғаныс күштері (Hrvatske obrambene snage, HOS) болды, ол Хорват құқықтар партиясының де-факто жарымәскери қанаты ретінде пайда болды. Олардың белгілеріне қара киім кию, сол кезде қара көйлектерді еске түсіретін және "Za dom spremni" фразасын қолдану кірді. Алайда, бұл бөлімшелер хорват билігімен тез арада жақындаспай қалды және Хорватиядағы соғыстың бірінші кезеңі аяқталғанға дейін түрлі жолдармен таратылды. Соңғы жылдары HOS танымалдылыққа ие болды, олардың мүшелері мемлекеттік соғыс еске алу шараларында көрінеді. 1990 жылдардағы Хорватия саяси аренасының оң жақ бөлігі әртүрлі оңшыл саяси партиялар арасында бөлінді: ең алдымен Хорватия демократиялық одағы (HDZ) және Хорватия құқық партиясы (HSP), сондай-ақ Хорватия христиандық демократиялық одағы (HKDU), Хорватия құқық партиясы 1861 (HSP 1861) және Хорватия таза құқық партиясы (HČSP).

In the process of the breakup of Yugoslavia, Croatia gained independence from the SFR Yugoslavia in the 1990s. The modern Croatia was formed long after World War II was over, and aside from occasional exceptions, there was no desire by the Croatian political elite to associate the new country with the former Independent State of Croatia, or to revisit the status of Croatia as a member of the winning side of that war. Nevertheless, the introduction of the freedom of speech enabled public expression of far right politics. The new mainstream politics showed significantly more courtesy to the Ustaše for their desire to make Croatia independent, but they were neither rehabilitated nor explicitly banned. Subsequently, no new laws were passed in the 1990s that specifically targeted the issues of Nazism or fascism. The primary reason for the disregard of past fascism in Croatia has been a lack of priority and care taken by the Croatian public and the mainstream politics towards the issue, because numerous other issues plagued the country at the time. The late president of Croatia, Franjo Tuđman, who had been a Partisan general who had fought the Ustaše, became a champion of reconciliation (Croatian pomirenje or pomirba), whereby Croats of all political views should unite against the shared threat from Serbia. This had the effect of also bringing pro Ustaše Croats into the fray, their philosophy and ideas no longer taboo. Tuđman publicly stated that the Ustaša state was not only criminal in nature but also an expression of the desire of Croats to regain their independence after centuries. Such a notion could be considered true in view of Croatia's long historical struggle for independence, but does not give enough consideration to the puppet state status of the NDH. After the war more anti fascist inclined people were no longer willing to set aside political differences with the more fascist inclined. At the time, Croatia was often accused of ignoring the crimes committed by the World War II era fascist Ustaša regime, and of tolerating the symbols and the activities of individuals sympathetic to that regime. This has led to criticism of Croatia, particularly among Serbs. This was exacerbated with war time propaganda for the Yugoslav wars. The antagonism between the Croats and the Serbs grew, and had become widespread by the time the Croatian War of Independence had started. The Croatian Serbian animosity during the Yugoslav wars was viewed by some as a rivalry between the "Ustaša" and the "Chetnik", even if both of these World War II era organizations did not actually exist at the time. To some extent, it is a consequence of wartime propaganda, in the course of which such moralistic debasement is common. In the absence of a specific policy or laws against it, instances of pro Ustaše sentiment and hate speech were rarely sanctioned, to the dismay of the left leaning public, as well the Serbs of Croatia who were the most common targets. Among the organizations formed during wartime which were most commonly associated with neo Ustashism was the Croatian Defence Forces (Hrvatske obrambene snage, HOS), which emerged as the de facto paramilitary wing of the Croatian Party of Rights. Their symbols included dressing in black, at the time widely perceived to be reminiscent of blackshirts, and using the phrase Za dom spremni. These units, however, quickly fell out of favor with the Croatian authorities and were eliminated through more or less violent means before the end of the first phase of the war in Croatia. In recent years the HOS has gained popularity, their members making appearances during state war commemorations. The far right part of the Croatian political scene in the 1990s was fragmented between various right wing political parties: primarily Croatian Democratic Union (HDZ) and Croatian Party of Rights (HSP), as well as other smaller parties such as the Croatian Christian Democratic Union (HKDU), the Croatian Party of Rights 1861 (HSP 1861) and Croatian Pure Party of Rights (HČSP).

Ескерткіштерді бұзатын әрекеттер

1991 жылдан 2010 жылға дейін ел бойынша партизандар құрметіне орнатылған 3000 ескерткіш зардап шекті немесе жойылды, және осы оқиғаларға билік тарапынан ешқандай айып тағылмады. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстағы партизан ескерткіштерінің бұзылуы соғыстың бейбіт тұрғындарының құрметіне орнатылған ескерткіштерге де жиі тарады, полицияның араласуы аз немесе болмады. Бұл оқиғалар Шығыс Еуропаның көп бөлігінде коммунистік партиялар биліктен құлаған кезде болды.

Белсенді

Хорватияның Құқықтар партиясы (ХСП), өте оңшыл, ультраұлтшылдық пен еркін нарықтық экономиканың үйлесімі. 1992 жылғы Хорватия парламенті сайлауында 7% дауыс алып, Хорватия парламентіне бес орын енді. Хорватияның Таза Құқықтар партиясы (HČSP), өте оң немесе неофашистік және ультраұлттық, Иван Габелика мен Неделько Габеликалардың құрылымы. Мирослав Шкороның Отандық қозғалысы (ДПМШ) – халық әншісі Мирослав Шкоро құрған оңшыл ұлтшыл немесе өте оңшыл партия. Отандық қозғалыс жетекшілік еткен коалиция 2020 жылғы парламент сайлауында 10,89% дауыс жинап, 16 орын алып, үшінші орынға табан тіреді. Аборт мәселесі саяси пікірсайыстардағы басты тақырыптардың бірі болды, ал Отандық қозғалыс абортты тоқтатуды қолдады.

Екінші дүниежүзілік соғыс геноцидін жоққа шығару

Соңғы уақытта Стьепан Месич сияқты хорват саясаткерлері антифашистік көзқарастар мен ветерандар ұйымдарына көбірек назар аударды. Ясеновац концлагерінің еске алу шаралары үкіметтің жоғары деңгейлерінің, тіпті Иво Санадер басқаратын оңшыл HDZ партиясының қолдауымен қайта жанданды. Ұсташе жасаған Екінші дүниежүзілік соғыстағы қылмыстар Югославияда қарастырылған, бірақ кейбір істер осы заманғы хорват билігінің жауапкершілігіне айналды. 1999 жылы Хорватия Аргентинадан Динко Шакичті экстрадициялады, ол Ясеновац концлагерінің командирлерінің бірі болды. Ол сотталып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды, ол кезде хорват заңнамасы бойынша ең жоғары жаза осы болатын. Хорват құқықтар партиясы (HSP) және Хорват демократиялық одағы (HDZ) сияқты консервативті партиялар ұлтшылдықтың экстремалды түрлерін және оңшыл идеяларды қолдауларымен көзге түсті. Бұл, әсіресе соңғы партияда айқын байқалды, оның көптеген мүшелері мен сайлаушылары бар және оңшыл сайлаушылардың кең ауқымына үндеу жасайды. HDZ партиясының екі мәрте премьер-министрі Иво Санадер 2001 жылы өзін хорват генералы Мирко Норачтің жақтаушысы ретінде көрсеткеннен кейін билікке келді. Хорватияның тәуелсіздік соғысында жасалған соғыс қылмыстарына қатысты оңшыл позиция, Хорватия тарапының ешқандай қылмысқа кінәлі емес екенін, өйткені соғыстағы рөлі құрбандық болғанын жоққа шығарумен сипатталады. Бұл көзқарас Хорватияның Жоғарғы сотының ұстанымының радикалды түрі болып табылады, ол "өзінің еліне қарулы агрессиядан қорғанудың заңды мақсатын іске асыруды" соғыс қылмыстары ісінде жағдайды жеңілдететін фактор ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Жалпы алғанда, соғыс қылмыстарын тергеуде Хорватия үкіметі (көбінесе HDZ аясында) хорваттар жасаған қылмыстарды тергеуде тиімсіз болды. Еуропалық Одақтың қысымы осы жағдайды түзетуге көмектесті. 2003 жылы Санадер мен HDZ сайланғаннан кейін Норакқа заң бойынша толық жауапкершілік тағылды. Хорватия сонымен қатар ICTY-мен соғыс қылмыстары үшін айыпталған барлық адамдарды соттауға ынтымақтастық көрсетіп келеді, оның ішінде хорват офицерлері, әсіресе Анте Готовина, ол 2012 жылдың 16 қарашасында ICTY-да барлық айыптан ақталды. Хорват құқықтар партиясы сияқты ұсташизммен байланысты партиялар халықтың бірнеше пайызынан артық қолдау таба алмайды (HSP коалициясы 2003 жылғы сайлауда халықтың дауысының 6,4%-ын, ал 2007 жылғы сайлауда 3,5%-ын алды). Соңғы уақытта ХСП-ның "ұсташтік" имиджін оның басшылары көбірек дауыс жинау үшін жиі мойындамайтын болды. Хорват таза құқықтар партиясы ұсташе режимін ашық мақтайды, бірақ партия парламентке өту үшін қажетті минималды дауыс санын жинамады. 2003 жылдың 11 шілдесінде Ивица Рачан коалициялық үкіметі қылмыстық кодекске түзетулер енгізіп, жеккөрушілік сөздерді заңсыз деп жариялады, жаңа бөлімде фашистік, нацистік және басқа да тоталитарлық мемлекеттер мен идеологияларды мақтау немесе расизм мен ксенофобияны насихаттау деп аталады. Заң толыққанды орындалмайды, мысалы, Задар қаласынан шыққан "Хрватский домбран" тобының усташ ескерткіштерін үнемі көрсетуіне полиция жақында ғана санкция салуды бастады. 2006 жылдың 20 маусымында Хорватия премьер-министрі Иво Санадер Антифашистік күрес күніне (Хорватияның мемлекеттік мейрамы) арналған үндеу жасады, онда ол экстремизм мен радикализмді жоққа шығарды және "антифашизм – тәуелсіз, демократиялық Хорватияның негізіне сіңген міндеттеме" деді. Хорватияда тарихи ревизионизмге немесе Холокостты жоққа шығаруға қарсы заң жоқ. Бұл саяси жүйенің өзгеруіне және ел тәуелсіздік алғаннан кейін құндылықтардың өзгеруіне байланысты. Ревизионизмге қарсылық білдірілмеді, өйткені басымдық коммунистік дәуірде жазылған тарихты қайта қарауға берілді, ол хорват ұлтшылдығы деп саналатын мәселелерді жүйелі түрде жоққа шығарды немесе бұрмалады. Екінші жағынан, тарих кітаптарын қайта қарау көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыстың әртүрлі оқиғаларын өте дұрыс түсіндірумен, оларды хорват ұлттық мәселелеріне көбірек назар аудару үшін тым алысқа апарды. Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің құрбандарының саны, әсіресе Ясеновац концлагері және сербтерге жасалған геноцидті қайта қарау жиі кездесетін және даулы мәселе болды. Владимир Жерявич сияқты статистикалық зерттеулер Югославияның деректеріндегі қателіктерді көрсетті, олардың көздері 1989 жылға дейін құпия сақталды. Хорватияның оңшылдары жиі Ясеновацты "еңбек лагері" деп, онда жаппай өлтіру болмады деген жалған теорияны қолдайды. Олардың арасында "Үш Ясеновац лагерін зерттеу қоғамы" сияқты оңшыл үкіметтік емес ұйым бар, ол лагері соғыстан кейін Югославия билігі тарапынан усташ мүшелерін және әскери қызметкерлерді 1948 жылға дейін, содан кейін 1951 жылға дейін сталинистерді қамау үшін пайдаланғанын мәлімдейді. Оның мүшелері таратып жатқан идеялар басты ақпарат құралдарындағы сұхбаттар мен кітаптық турлар арқылы күшейтілді. Хорват кинорежиссері Яков Седлар да "Ясеновац – Шындық" атты деректі фильмінде осы теорияны таратты, лагердің негізгі құрбандары болған этникалық топтарды білдіретін ұйымдардан Холокост пен геноцидті жоққа шығару туралы айыптауларға ұшырады. 2016 жылдың қараша айында Ясеновацта "За дом спремни" слоганы жазылған тақта ашылды.

In recent times, mainstream Croatian politicians, such as Stjepan Mesić, brought more focus to anti fascist stances and veterans groups. Remembrance ceremonies at the site of Jasenovac concentration camp resumed, with support from the highest levels of government, including the right wing HDZ under Ivo Sanader. The World War II war crimes committed by the Ustaše had been processed in Yugoslavia, but some cases had protracted long enough to become the responsibility of the modern day Croatian authorities. In 1999, Croatia extradited Dinko Šakić from Argentina, one of the commanders of the Jasenovac concentration camp, and he was subsequently tried and sentenced to 20 years in prison, at the time the highest penalty under Croatian law. The conservative parties such as the Croatian Party of Rights (HSP) and the Croatian Democratic Union (HDZ) permeated in their support for extreme forms of nationalism and far right ideas. This has been particularly apparent in the latter, which has a large membership and voter base and appeals to a broad spectrum of right wing voters. The two time prime minister Ivo Sanader of HDZ came to power after promoting himself as an avid advocate of Croatian general Mirko Norac in 2001. The far right position with regard to war crimes committed in the Croatian war of independence has been one of a general denial the Croatian side is seen as inherently not responsible for any crimes because its role in the war is one of a victim. This view is the extreme form of the position taken by the Supreme Court of Croatia, which allows "pursuit of a legitimate goal of defending one's country against an armed aggression" to be considered a mitigating circumstance in war crimes trials. In general, with respect to processing war crimes, the Croatian Government (mostly under HDZ) has had a rather spotty record for processing those committed by Croats. Pressure from the European Union helped rectify this. After Sanader and HDZ were elected in 2003, Norac was prosecuted to the fullest extent of the law. Croatia has also been cooperating with the ICTY in the legal prosecution of all persons accused of war crimes, which has included Croatian officers, notably Ante Gotovina, who was acquitted of all charges by the ICTY on 16 November 2012. Parties like the Croatian Party of Rights which are most commonly associated with Ustašism generally aren't able to attract support from more than a few percent of the population (HSP coalition won 6.4% of the national popular vote in the 2003 election and 3.5% in the 2007 election). In recent times, the HSP's image of "pro Ustaša" was repetitively shunned by its leaders in an attempt to sway more votes. The Croatian Pure Party of Rights openly praises the Ustaše regime, though the party does not meet the minimum number of votes needed to enter Parliament. On 11 July 2003 the Ivica Račan coalition government passed amendments to the penal code which outlawed hate speech, in a new section titled Praising fascist, Nazi and other totalitarian states and ideologies or promotion of racism and xenophobia. The law is not perfectly applied, evidenced by the examples of regular public display of Ustasha memorabilia by the group "Hrvatski domobran" from Zadar that only recently started to get sanctioned by the police. On 20 June 2006 Croatian prime minister Ivo Sanader issued a message ahead of the Anti Fascist Struggle Day (an official holiday in Croatia), in which he rejected extremism and radicalism, and said that "antifascism was a commitment weaved into the foundations of independent, democratic Croatia". Croatia has no laws against historical revisionism or Holocaust denial. This can be attributed to the change of political system, and the change in the entire system of values as the country became independent. Revisionism was not frowned upon because priority was placed on the re evaluation of history as recorded during the Communist era, which was therefore deemed almost implicitly tainted, because it systematically omitted or misrepresented issues related to what was perceived to be Croatian nationalism. On the other hand, the revision of history books often went too far in making them increasingly focused on Croatian national issues, even with far right interpretations of various World War II events. The re examination of the number of victims of the Independent State of Croatia, particularly the Jasenovac concentration camp and Genocide of Serbs, was fairly common, as well as fairly controversial. Statistical research such as that by Vladimir Žerjavić indicated serious flaws with Yugoslav data, whose sources had been kept secret until 1989. Croatia's far right often advocates the false theory that Jasenovac was a "labour camp" where mass murder did not take place. Among them is the far right NGO "The Society for Research of the Threefold Jasenovac Camp" which also claims that the camp was used by the Yugoslav authorities following the war to imprison Ustasha members and regular Home Guard army troops until 1948, then alleged Stalinists until 1951. The ideas promoted by its members have been amplified by mainstream media interviews and book tours. Croatian filmmaker Jakov Sedlar also peddled this theory in his documentary Jasenovac – The Truth, bringing accusations of holocaust and genocide denial from organisations representing the ethnic groups that were the primary victims of the camp. In November 2016 in Jasenovac, a plaque with the slogan "Za dom spremni" was unveiled.

Граффити

Хорватиядағы асыра оңшыл экстремистердің граффитилері көбінесе этникалық сербтерді, ромдарды және гомосексуалдарды бағыттайды. Қазіргі заманғы және ескірген ұлтшылдық идеялардың араласуы кейде абсурдты қайшылықтарға әкеледі, мысалы, оң жақтағы суретте көрсетілгендей: Гаага трибуналы хорват генералы Янко Бобетьконы ұстағысы келгенде, қоғамның оңшыл бөлігі оған қарсы шығып, бұған жол бермеуді талап етті. Ал кейбір экстремистер неофашистік символдармен бірге граффити жазды. Дегенмен, Бобетьконың өзі неофашист емес екені анық, себебі оның отбасын усташтар өлтірген, ал ол оларға қарсы күрескен.

Көшелер мен алаңдардың атаулары

Загребтің орталық бөлігіндегі алаң "Фашизм құрбандарының алаңы" (Trg žrtava fašizma) деп аталды, себебі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде он алты мыңнан астам адам алаң арқылы концентрациялық лагерьлерге депортацияланды. 1990 жылдардың басында бұл алаң "Ұлы хорваттар алаңы" (Trg hrvatskih velikana) деп қайта аталды. Бұл шешім кейіннен 2000 жылдың желтоқсанында Милан Бандичтің Загреб қаласының мэрі болған кезінде өзгертілді. Хорватияның бірнеше қаласында көшелерге Майл Будак есімі берілді, ол өзгеше жазушы болғандықтан. Будакқа осылай құрмет көрсету шарасын 120 университет профессоры, ғалым және басқа да қоғамдық қайраткерлер қолдады. Керісінше, солшыл "Feral Tribune" газеті Майл Будак көшелерін тұрақты түрде сатиралық сипатта жариялап, журналистері бұл тенденцияны ашық сынады. Будак (және басқа усташалармен байланысты адамдардың) есімдерімен аталған көшелер мен алаңдардың атауларын соңғы үкіметтер көбінесе кері қайтарды. 2003 жылы Иво Санадер үкіметі бұл мәселені шешуге бел буып, Будак есімін алып жүрген барлық көшелердің атауын өзгерту туралы шешім қабылдады. 2004 жылы осы билік өкілдері Свети-Рок ауылында Будак туған күнін еске түсіретін тақтаны алып тастады. Алайда, көптеген жергілікті билік органдары атауларды өзгертуден бас тартты немесе оларды кейінге шегерді. 2009 жылдың 6 қазанында Хорватияның ұлтшыл ХҚҰ "Хорватиялық мәдени қозғалысы" (HUP) бұрынғы усташ көшбасшысы Анте Павеличтің құрметіне Загреб қаласында, елорданың орталық алаңына жақын жерде ескерткіш орнату ниетін жариялады. Симон Визенталь орталығының Израильдік директоры ұсынылған ескерткішті тарихты бұрмалау және НДХ құрбандарының естелігін қорлау деп сынады. Алайда, мұндай ескерткіш салынған жоқ.

Танымал мәдениет

Поп-фольк-рок әншісі Марко Перкович (Томпсон) бұқаралық мәдениет әлемінде медиа оның "Jasenovac i Gradiška Stara" әнін жазған кезде дау туғызды. Перковичтің бұл әнді өзі орындағаны нақты болмағандықтан қудаланбағаны хабарланды. Ол қоғамдық телеарнада пайда болды және кейде оны көруге болады, бірақ басты телеарналар одан қақтығыстарды болдырмау үшін аулақ болғандықтан, оны көрсетуден жаңылған. Оның концерттеріне көптеген адамдарды жинауына оңшыл саяси ұйымдардың көмектескені, олар адамдарды концерттерге шақыруға көмектескені туралы кеңінен айтылды. Оған Нидерландта өнер көрсетуге тыйым салынған.

Томпсон өзінің нацизммен ешқандай қатысы жоқ екенін көп рет мәлімдеді және оған қарсы науқанды арзан пропаганда деп атады, ол тек мақтан тұтатын хорват екенін айтты. Әнге NDH ұраны "Za dom spremni" де енгізілген. Саймон Визенталь орталығының директоры Эфраим Зуров 2008 жылдың шілдесінде қайтыс болған Хорватияның тәуелсіз мемлекеті әскерінің басшыларының бірі Динко Шакичтің қосылуына байланысты Хорватия президенті Стьепан Месичке шағымданды. Осы қосылу рәсімінде хорват доминикан діни қызметкері Вьекослав Ласич "Динко Шакичті айыптаған сот Хорватияны және хорваттарды айыптады" және "әр хорват Шакичтің атына мақтан тұтуы керек" деді.

Спорт

Ультраұлттық хорваттар кейбір спорттық іс-шараларда "Сербті өлтіріңдер" деген ұранды айқайлап жүр. Хорватияның кейбір бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, жастар тобы Марко Перкович Томпсонның концерті кезінде осылай айқайлаған. 2006 жылдың қаңтар айында "Jasenovac i Gradiška Stara" әні халықаралық клубтық волейбол матчының үзілісінде көпшілік алдында ойнатылған. Кейіннен билік бұл оқиғаға бір адамды кінәлады, ал полиция араласпады. 2006 жылы Хорватия мен Италия арасындағы Ливорнодағы достық матчта 200-ге жуық хорват жанкүйерлері "адам свастикасы" пішінін жасады, олардың көпшілігі нацистік сәлемдеме жасады, бұл хорват ұлттық әнұранын қысымға ұшыратқан және югослав коммунистік туларын желбіреткен солшыл итальяндық жанкүйерлерге жауап ретінде болды. 2007 жылы Хорватия футболшылары Босния және Герцеговинадағы матч кезінде стадионда U әрпін жасады. 2007 жылдың қазан айында хорват газеті Slobodna Dalmacija НК Имотскидің ресми киім-кешегінде Усташамен байланысты символдар бар екенін хабарлады (әріптің ішінде U әрпі және Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің елтаңбасына ұқсас бейне). Бұл, шындығында, клубтың басты демеушісі, "Gojko Und Jure" дегенді білдіретін gUj атымен белгілі құрылыс компаниясының логотипі еді. Кейбір тарихшылар мен сыншылар бұл символдардың Усташаны ашық мақтау екенін айтады. Клуб президенті Недилько Толо: "Спонсор клубты қаржыландыра бергенше, біз осы символдарды киімдерімізде тартамыз", - деді. 2007 жылдың қараша айының басында Хорватияның екінші лигасының қауымдастығы НК Имотскидің ФИФА, Хорватия футбол федерациясының ережелерін және Хорватия Республикасының заңдарын бұзғанын мәлімдеді. НК Имотски компания логотипі өзгергенге дейін gUj-мен демеушілік келісімін тоқтатуға міндетті болды. НК Имотски ойыншыларға жаңа формалар тауып, стадион маңындағы барлық gUj жарнамаларын алып тастау керек болды. 2007 жылдың қарашасында "Хайдук Сплит" жанкүйерлері тобы "Торсида Сплит" мүшелері "Hajduk jugend" (Гитлерюгендке сілтеме) деген сөздер жазылған қара футболка кигені хабарланды, ал Фрактур шрифтіндегі Хайдук логотипінің үстінде нацистік партия символына ұқсас бүркіт бейнеленген. Бұл футболкалар Torcida веб-сайтында сатылып жатты. "Торсида" партиясының хатшысы Стипе Лекич журналистерге "Торсида әрдайым оңшыл бағытта болған" деді, бірақ футболкалардың нацизммен байланысы бар деген айыптамаларды жоққа шығарды. Ол бұл футболканы символдары ұнағандықтан кигенін айтты. 2007 жылдың қараша айында Осиектің "Градский Врт" футбол алаңында "Ойнаңдар, педиктер!" деген ұранмен бірге свастика пайда болды. Бұл Медзимурьемен болатын матчтан бұрын жасалған. НК Осиек және оның "Кохорта" жанкүйерлер қауымдастығы бұл әрекеттерді айыптады. 2012 жылдың маусым айында Хорватия мен Германия футбол федерациялары нацизммен байланысты әндер айтқаны және нацистік символдарды тартқаны үшін айыппұл төледі. 2013 жылдың қарашасында Хорватия мен Исландия арасындағы 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу матчынан кейін австралиялық тегі бар хорват қорғаушысы Йосип Шимунич Хорватияның 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу кезеңіне өткеніне қуанып, көпшілікке "За дом, Спремни" деген Усташа әнін айтып шақыру жасады. Шимуничтің қызметіне ФИФА желтоқсан айында он матчтық дисквалификация және 30 мың швейцариялық франк айыппұл салды.

Ultranationalist Croats have shouted the slogan "Kill the Serb" during some sporting events. According to some Croatian media, a group of youths chanted this during a concert by Marko Perković Thompson. In January 2006, the Ustasha song "Jasenovac i Gradiška Stara" was played publicly during the interval of an international club volleyball match. Officials later attributed the incident to a single individual, and the police did not intervene. During a friendly 2006 match between Croatia and Italy in Livorno, a group of some 200 Croatian fans arranged themselves into a "human swastika" formation, with many also performing Nazi salutes, allegedly in response to leftist Italian fans jeering at the Croatian national anthem and waving Yugoslav communist flags. In 2007, Croatian football fans formed the letter U in a stadium during a match in Bosnia and Herzegovina. In October 2007, the Croatian newspaper Slobodna Dalmacija reported that NK Imotski's official clothing items featured Ustaša related symbols (The letter U and the Independent State of Croatia resembling coat of arms inside the letter. That was, in fact, the logo of the club's leading sponsor, the edile company gUj (meaning "Gojko Und Jure"). Some historians and critics claim the symbols display is an open praising of the Ustaše. The club's president, Nediljko Tolo, said: "As long as the sponsor finances our club, we will carry those symbols on our dresses". In early November 2007, the Croatian Second League Association announced that NK Imotski violated FIFA, Croatian Football Federation rules and laws of the Republic of Croatia. NK Imotski had to end a sponsorship deal with gUj until the company changes its logo. NK Imotski had to find new uniforms for the players and remove all gUj advertisements around the stadium. In November 2007, it was reported that members of the Hajduk Split supporters' group, Torcida Split, were wearing black T shirts featuring the words "Hajduk jugend" (alluding to Hitlerjugend) in Fraktur and an eagle atop Hajduk's logo (resembling a Nazi Party symbol). The T shirts were also being sold on Torcida's website. Stipe Lekić, the secretary of Torcida said to reporters that "Torcida has always been leaning to the right", but rejecting accusations that the T shirts have connections with Nazism. He said that he was wearing the T shirt because he liked the symbols. Also in November 2007, a swastika appeared on Osijek's Gradski vrt football field, together with the slogan "Play, fags!" That was, reportedly done before the match with Međimurje. NK Osijek's and their Kohorta fan association condemned the acts. In June 2012, the Croatian and German football federations were fined for singing songs associated with Nazism and wearing Nazi symbols. In November 2013, after the FIFA World Cup 2014 Qualification match between Croatia and Iceland, the Croatian defender of Australian descent, Josip Šimunić, reportedly celebrated and motivated the crowd with the Ustashe chant "Za dom, Spremni" upon Croatian qualification to the 2014 FIFA World Cup. Simunic was disciplined by FIFA in December with a ten match suspension and a fine of CHF 30,000.

Хорватша Уикипедия

2013 жылдың қыркүйегінде Хорватиялық Уикипедияның әкімшілері мен редакторларының оңшыл көзқарастарға бейімділігі туралы шағымдар туды. Бұл шағымдар бұрыннан болған, бірақ Razotkrivanje sramotne hr. wikipedije деп аталатын Facebook парақшасы іске қосылғаннан кейін бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті. Парақшаның авторлары бұқаралық ақпарат құралдарына бұл бейтараптық мәселесі туралы ескертті. Хорватияның ғылым, білім және спорт министрі Желжико Йованович Хорватиядағы оқушылар мен студенттерді Хорватиялық Уикипедияны пайдаланудан бас тартуға шақырды. Загреб университетінің гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар факультетінің тарихшысы Снежана Корен даулы мақалаларды "жақындыққа ие және зиянды, тіпті сауатсыз" деп бағалады.