Кіріспе

Анкарадағы мұражай, Анатолия азаматтықтары мұражайы (Anadolu Medeniyetleri Müzesi) Анкара қалашығының оңтүстік жағында, Анкарадағы Атпазары ауданында орналасқан. Ол ескі Османдық Махмут-паша базарының қойма ғимараты және Куршунлу ханынан тұрады. Әтітатурктің хетт мұражайын құру ниетімен, сол кездегі Мәдениет министрі Хамит Зюбейр Кошайдың ұсынысы бойынша, ғимараттар Ұлттық білім министрі Сафет Арықанға сатып алынды. Жаңадан құрылыс және жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін (1938–1968), ғимарат Анкара археологиялық мұражайы ретінде жұртшылыққа ашылды. Бүгінде Куршунлу хан әкімшілік ғимарат ретінде пайдаланылады, онда жұмыс бөлмелері, кітапхана, конференц-зал, зертхана және шеберхана орналасқан. Ескі базар ғимаратында экспонаттар қойылған. Осы Османдық ғимараттың ішінде Анатолия археологиясына қатысты көптеген экспонаттар бар. Олар палеолит дәуірінен басталып, хронологиялық ретпен неолит, ерте қола дәуірі, ассириялық сауда ошақтары, хетт, фригий, урарт, грек, эллинистік, рим, византия, сельжуқ және османдық дәуірлерін қамтиды. Сонымен қатар, Караин, Чаталхөюк, Хачилар, Канхасан, Бейсе Сұлтан, Алачахөюк, Күлтепе, Ачемхөюк, Боғазкөй (Гордион), Пазарлы, Алтынтепе, Адилчеваз және Патнос қазбаларынан табылған көптеген жәдігерлер де бар. Алтын, күміс, шыны, мәрмәр және қоладан жасалған бұйымдар б.з.д. бірінші мыңжылдықтың екінші жартысына дейін созылады. Ақша коллекциясы, бірінші соғылған ақшадан бастап қазіргі заманға дейінгі мысалдарды қамтиды, және мұражайдың сирек мәдени қазыналарын көрсетеді. Анатолия азаматтықтары мұражайы 1997 жылдың 19 сәуірінде Швейцариядағы "Еуропаның жыл мұражайы" деп танылды.

Тарих

Анкарадағы алғашқы мұражай 1921 жылы Мүбарек Ғалип Бей, Мәдениет басқармасының өкілі, Анкара қамалының Аққале деп аталатын бөлігінде құрылды. Бұл мұражайдан басқа, Август ғибадатханасы мен Рим және Анкараның рим моншаларынан табылған жәдігерлер де жиналды. Әтүрүктің ұсынысымен және орталықта "Ет мұражайын" құру ниетімен, аймақтағы хетт жәдігерлері Анкараға жіберілді, демек, үлкен мұражай қажет болды. Сол кездегі Мәдениет директоры Хамит Зүбейір Қошай және Білім министрі Сафет Арықан Махмұт Паша базары мен керуенсарайын жөндеуді және мұражайға айналдыруды ұсынды. Бұл ұсыныс қабылданды және 1938 жылдан 1968 жылға дейін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 1940 жылы күмбезді құрылысы бар базардың жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, неміс археологы Г.Г. Гутербок төрағалық еткен комиссия мұражайды ұйымдастырды. 1943 жылы ғимаратты жөндеу жұмыстары жалғасып жатқанда, орталық бөлігі келушілерге ашылды. Бұл бөлікті жөндеу жұмыстарын архитектор Мачит Құрал, ал тендер бойынша жөндеу жұмыстарын архитектор Зүхту Бей жүргізді. 1948 жылы мұражай әкімшілігі Аққалені қойма ретінде қалдырып, жөндеу жұмыстары аяқталған Куршүнлү ханның төрт бөлмесіне көшті. Қалпына келтіру және көрме жобаларын архитектор Іхсан Қыйығы дайындады және іске асырды. Бес дүкен бастапқы түрінде сақталды, дүкендер арасындағы қабырғалар бұзылып, көрмеге кеңірек орын жасалды. Мұражай ғимараты 1968 жылы қазіргі түріне келді. Куршүнлү хан әкімшілік ғимарат ретінде пайдаланылады, онда зерттеу бөлмелері, кітапхана, конференц-зал, зертхана және шеберханалар орналасқан, ал Махмұт Паша күмбезді базары көрме залы ретінде қолданылады.

Ғимараттар

Анадолы өркениеттері мұражайы Анкара қамалының жанындағы Анкараның тарихи Атпазары ауданында орналасқан екі Осман ғимаратында орналасқан. Ғимараттардың бірі – Махмұт Паша Бедестені, екіншісі – Құршүнлү Хан (инн, керуенсарай). Махмұт Паша Бедестені 1464-1471 жылдары Мехмед II-нің министрлерінің (визирі) бірі Махмұт Паша салған. Ғимаратта ешқандай жазу жоқ. Кейбір деректерге сәйкес, мұнда таза ангора маталары таратылған. Ғимараттың дизайны классикалық үлгіде. Орналасқан жерді қоршау үшін арналған тіктөртбұрышты қамтитын 10 күмбез және бір-біріне қарама-қарсы орналасқан 102 дүкен бар. Тарихи жазбалар мен тіркеме кітаптарына сәйкес, Құршүнлү Хан Мехмет Пашаның (Мехмед Жеңімпаздың визирі) Ысқұдардағы (Истанбұл) қайырымдылықтарын қаржыландыру үшін негіз (вақыф) ретінде салынған. Онда да ешқандай жазу жоқ. 1946 жылғы жөндеу жұмыстары кезінде II Мұрат заманына қатысты монеталар табылған. Табылған деректер Ханның XV ғасырда болғанын көрсетеді. Ханның Осман дәуіріндегі ханға тән дизайны бар. Ортасында аула мен аркада орналасқан, оларды екі қабатты бөлмелер қоршап тұр. Бірінші қабатта 28 бөлме, екінші қабатта 30 бөлме бар. Бөлмелерде пештер орналасқан. Бөлмелердің батыс және оңтүстік жағында "L" тәрізді қора бар. Ханның солтүстік жағында 11 дүкен, шығыс жағында 9 дүкен және бақта бір-біріне қарама-қарсы 4 дүкен орналасқан. Мейрамхананы (хан) Мехмет Паша салған, ал 1467 жылы Мехмет Паша премьер-министр (Ұлы визир) болып тағайындалған. Махмұт Пашаның бұйрығымен күмбезді базар салынды. Ол 1470 жылға дейін лауазымында қалды. Оның мешіті, дастарқанханасы және медресесі Ысқұдарда орналасқан, оның денесі сонда жерленген. Бүгінгі мұражайды құрайтын осы екі ғимарат 1881 жылы болған өрттен кейін тастап кетілген.

Көрмеге қойылған бұйымдар

Палеолит дәуірі (б.з.д. 8000 ж.): Музейде Анталиядағы Карин үңгірінде табылған заттар Палеолит дәуірін көрсетеді. Палеолит дәуіріндегі адамдар тас және сүйек құралдарды қолданған аңшы-жинаушылар болған. Тас құралдары үш кезең бойынша ұсынылған: Төменгі Палеолит, Орта Палеолит және Жоғарғы және Соңғы Жоғарғы Палеолит. Неолит дәуірі (б.з.д. 8000 – 5500 жж.): Осы дәуірде алғашқы ауылдар пайда болып, егіншілік басталды. Бұл бөлімде неолиттің ең маңызды екі орны – Чаталхьюк және Хачилардан табылған заттар қойылған. Мұнда Ана Құдай мүсіндері, қабырға суреттері, саз мүсіндер, мөрлер, қыш ыдыстар және сүйектен жасалған егіншілік құралдары бар. Көрменің ең әсерлі бөліктері – б.з.д. 7 мыңжылдыққа жататын гипстен жасалған аңшылық көрінісі, Чаталхьюк бөлмесінің бұқа басымен әшекейленген қабырғасының көшірмесі, Ана Құдай Кибеле (кейінірек Кибеле) мүсіні, обсидиан құралдары, Хасан тауының атылуын бейнелейтін қабырға суреттері және барс суреті. Халколит дәуірі (мыс тас) (б.з.д. 5500–3000 жж.): Бұл дәуірде тас құралдарымен қатар, мыс өңделіп, күнделікті өмірде қолданылды. Музейде Хачилар, Канхасан, Тилкитеп, Алакахоюк және Алишар Хююк қалаларынан табылған жәдігерлер қойылған. Жиынтықта тас және металл құралдары, құдай мүсіндері, мөрлер және әшекей бұйымдары көп. Ерте қола дәуірі (б.з.д. 3000–1950 жж.): Анатолия халқы мыс пен қалайыны қосып, б.з.д. 3000 жылдың басында қола ойлап тапқан. Олар сондай-ақ белгілі металдарды құю және балғалау арқылы өңдеген. Алакахоюк патша қабірлеріндегі қабірлік заттар ретінде көмілген бағалы металл бұйымдарынан басқа, Хасаноғлан, Махматлар, Ескіапар, Хоростепе, Караоғлан, Мерзифон, Этиокушу, Ахлатлыбель, Караявшан, Болу, Бейсесултан Семахоюк, Каразкит Тилпе музейінің Ерте қола дәуірі бөлімінде ұсынылған. Хатти тайпалары қола дәуірі көрінісіне басымдық береді. Жиынтықта күн дискілері, бұғы пішіндес мүсіндер, әйел мүсіндерінің жұқа нұсқасы және алтын зергерлік бұйымдар бар. Сондай-ақ, осы ежелгі халықтың діни салтын көрсететін жерлеу рәсімінің реконструкциясы бар. Ассириялық сауда ошақтары (б.з.д. 1950–1750 жж.): Осы кезеңде Анатолияда алғаш рет жазу пайда болды. Акад дәуірінен бастап Месопотамиялықтар Анатолияның байлығын білген. Осының нәтижесінде олар ассириялықтар бастаған кең сауда қатынастарына кірісті, олар өз тілдерін, цилиндрлік және мөр таңбаларын әкелді, кейіннен олар жазу жүйесіне айналды. Бұл кезеңді ассириялықтардың клинопись жазуымен жазылған 20 000-нан астам саз тақташалар ашады. Жазбалардың көп бөлігі сауда, экономика және құқыққа қатысты. Ассириялық түйе керуендері жергілікті халыққа қалайы, мата және киім-кешек әкеліп, оларды күміс пен алтынға айырбастады. Күлтепе сауда желісінің орталығы болды. Осының нәтижесінде табылған заттардың әртүрлілігі артады. Клинопись жазулы тақташалар, діни рәсімдерде қолданылатын бұқа, арыстан, бүркіт, шошқа, қоян сияқты қасиетті жануарлардың пішіндес сусын ыдыстары, культтық заттар, цилиндрлік және мөр таңбалары мен олардың іздері, саз, тас, алтын, күміс, қорғасын, мыс, қоладан жасалған түрлі қару-жарақтар мен өнер құндылығы бар металл тостағандар, асыл тастар мен плиткалар Ассириялық сауда ошақтарында табылды. Осы 200 жылдық кезеңмен байланысты тағы бір қызықты топ – Күлтепе ритондары, Хетт мәдениетінің негізін құрайтын керамикалық өнердің ерекше тобы. Хетт дәуірі (б.з.д. 1750–1200 жж.): Ежелгі хеттердің алғашқы саяси одағы б.з.д. 2000 жыл шамасында Қызыл өзеннің жарты айына жақын Анатолияда құрылды. Маңызды орындары: Боғазкөй (Хаттуса), Инандық, Ескіапар, Алакахоюк, Алишар, Ферзант. Ұлы Хетт империясы бөлімінің бастысы – Хаттусадағы Патша қақпасынан алынған Соғыс құдайының рельефі. Бұқа пішіндес ыдыстар, түрлі жеміс табақтары және жануарлар бейнеленген құмыралар, неке рәсімін бейнелейтін атақты Инандық құмырасы, үкімет мұрағатының тақташалары және патшалардың мөрлері, құнарлылық құдайларының қола мүсіндері, бұқалар мен бұғылар және басқа да қызықты экспонаттар бар. Көрмеге Боғазкөй суреттері, діни рәсімнің реконструкциясы, Боғазкөйдегі Патша қақпасының реконструкциясы және Боғазкөйдегі қазбалардың суреттері де енгізілді. Ең маңызды артефакттардың бірі – аккад жазуындағы тақташа (б.з.д. 1275–1220 жж.), Мысыр патшасы Нефертаридің (Рамзес ІІ-нің әйелі) Хет патшасы Пудухепаға (Хаттусили ІІІ-нің әйелі) Кадеш бейбіт шартынан кейін жазған хаты – әлем тарихындағы алғашқы бейбіт шарты, б.з.д. 1275–1220 жж. Боғазкөйде табылған. Фригия дәуірі (б.з.д. 1200–700 жж.): Фригиялықтар, Теңіз халықтары, б.з.д. 1200 жылы Балқаннан Анатолияға келді. Олар Орта Анатолияны бақылауға алып, Гордионды астана етті. Гордиондағы патшалық обасынан табылған заттар осы бөлімнің көп бөлігін құрайды. Обасының диаметрі және биіктігі шамамен еді. Ежелгі обадан табылған патша Мидас қабірінің көшірмесі де осында қойылған. Кесілген және инкрустацияланған ағаш жиһаздары, бекітілген киім қапсырмалары, ритуалдық ыдыстар, арыстан, қошқар және бүркіт сияқты жануарлардың бейнелері, жерлеу рәсімінің реконструкциясы және фригиялықтардың басты құдайы Кибеле мүсіні осы бөлімде ұсынылған. Кейінгі Хетт дәуірі (б.з.д. 1200–700 жж.): Хетт империясының Фригиялықтардың шапқынынан құлауынан кейін, хеттердің бір бөлігі Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Анатолияға көшіп, жаңа мемлекеттер құрды. Осы кезеңнің ең маңызды орындары: Малатья–Арслантепе, Каркамыш және Сакчагөзу. Музейдің орталық залындағы 10 күмбезді ескі базар нео-хетт кезеңінен келген рельефтер мен мүсіндерді сақтайды. Рельефтерде әскерлер мен көліктер бейнеленген, соғыс тақырыбы басым. Сондай-ақ, хетт билеушілерін, хетт пантеонының құдайларын бейнелейтін тасқа қашалған рельефтер, арыстан және бұқа сияқты күшті жануарлардың мүсіндері ұсынылған. Урарту дәуірі (б.з.д. 1200–600 жж.): Урартулықтар Фригиялықтармен бірдей кезеңде Шығыс Анатолияда өмір сүрген. Ең маңызды Урарту орындары: Алтынтепе, Адилчеваз, Каялыдере, Патнос, Ван, Хайкаберд. Урартулықтар сәулет және кен өндіруде жаңа жетістіктерге жеткен. Лидия дәуірі (б.з.д. 1200–546 жж.): Лидия өнерінің бастауы қола дәуіріне дейін барып жетеді, олардың ата-бабалары мен хеттердің қарым-қатынасы болған. Лидиялықтар Темір дәуірінде, әсіресе Гиг кезеңінен Крезге (б.з.д. 685–547 жж.) дейін керемет прогреске жеткен. Көрмедегі заттардың көп бөлігі б.з.д. 6 ғасырға жатады. Классикалық кезең және Анкара тарихы: Жиынтықта грек, эллинистік, рим және византиялық кезеңдерге жататын мүсіндер, әшекейлер және алтын, күміс, шыны, мрамор және қоладан жасалған декоративтік ыдыстар, сондай-ақ бірінші қарызымдық ақшадан бастап қазіргі заманға дейінгі монеталар бар. Сонымен қатар, Анкара төңірегінен жақында табылған заттарды көрсететін бөлім бар.