Кіріспе
Жаратылыс кітабындағы алғашқы әйел Ева (/iː//v/;; حَوَّاء; حوا; Εὕα; Eva, Heva; Сирия: ܚܰܘܳܐ romanized: ) – еврей Киелі кітаптағы Жаратылыс кітабындағы тұлға. Ыбырайымдық діндердің пайда болу тарихы бойынша, ол алғашқы әйел болған. Ева Адамның әйелі деп те аталады. Жаратылыс кітабының екінші тарауында Ева Құдай (Яхве) Адамның қабырғасынан жаратып, оған серік етіп жаратқаны айтылады. Адамға оның жаратылуынан бұрын бақты күзету міндеті жүктелген; Құдай Адамға тыйым салынған жемісті жемеуді бұйырғанда ол қатыспаған, бірақ бұл бұйрықты білгені анық. Ол жыланның оны өлтірмейтінін, бірақ оған пайда әкелетінін естігеннен кейін, жақсылық пен жамандықты білу ағашының тыйым салынған жемісін жеуге шешім қабылдайды. Ол жемісті Адаммен бөліседі, ал олар өмір ағашынан жеуге үлкермес бұрын, Едем бағынан қуылды. Еваның өзі қарғысқа ұшырап, бала туғанда қосымша азап тартады, сондай-ақ күйеуі Адамға бағынуға мәжбүр болады. Христиан шіркеулері Адам мен Еваның Құдайға бағынбауына (көбінесе адамның күнәсі деп аталады) және осы әрекеттердің адамзаттың қалғанына тигізген салдарына қатысты әртүрлі пікір білдіреді. Кейде христиандық және яһудилік үйретімдер Адам мен Еваның "күнәға" жауапкершілігін әртүрлі деңгейде қарастырады. Католик шіркеуі ежелгі дәстүр бойынша Еваны Адаммен бірге қасиетті деп мойындайды, ал Әулие Адам мен Еваның дәстүрлі діни тойы орта ғасырлардан бері 24 желтоқсанда Эстония, Германия, Венгрия, Литва және Скандинавия елдері сияқты көптеген Еуропа елдерінде тойланады.
the biblical figure
Eve ('/iː//v/; ; حَوَّاء; حوا; Εὕα; Eva, Heva; Syriac: ܚܰܘܳܐ romanized: ) is a figure in the Book of Genesis in the Hebrew Bible. According to the origin story of the Abrahamic religions, she was the first woman. Eve is known also as Adam's wife. According to the second chapter of Genesis, Eve was created by God (Yahweh) by taking her from the rib of Adam, to be Adam's companion. Adam is charged with guarding and keeping the garden before her creation; she is not present when God commands Adam not to eat the forbidden fruit – although it is clear that she was aware of the command. She decides to eat the forbidden fruit from the tree of the knowledge of good and evil after she hears the serpent's argument that it would not kill her but bring her benefits. She shares the fruit with Adam, and before they could eat of the tree of life, they are expelled from the Garden of Eden, with Eve herself suffering imprecations, with her being subjected to additional agony during childbirth, as well as her subjecting to her husband Adam. Christian churches differ on how they view both Adam and Eve's disobedience to God (often called the fall of man), and to the consequences that those actions had on the rest of humanity. Christian and Jewish teachings sometimes hold Adam (the first man) and Eve to a different level of responsibility for the "fall." The Catholic Church by ancient tradition recognizes Eve as a saint, alongside Adam, and the traditional liturgical feast of Saints Adam and Eve has been celebrated on 24 December since the Middle Ages in many European nations, including Estonia, Germany, Hungary, Lithuania, and the Scandinavian nations.
Этимология
"Ева" есімi еврей тiлiнде "Ḥawwāh" деп аталады және көбiнесе "тiрiлген" немесе "өмiр бастауы" деген мағынаны бiлдiредi, себебi ол семит тiлiндегi "ḥāyâ" – "өмiр сүру" деген сөзбен дыбысталас келедi. Ḥawwāh есiмi Хурри тiлiндегi Ḫepat құдайымен салыстырылады, ол Амарна хаттарында Қола дәуiрiнiң соңында Иерусалимде құдайы ретiнде табынылған. Ḫepat есiмi Киштiң үшiншi әулетiнiң бiрiншi билеушiсi болған Кубаудан шыққан болуы мүмкiн деген пiкiр бар. Еврейше Ева (חַוָּה) есiмi "жылан" деген арамей сөзiмен (Ежелгi арамей тiлiнде חוה; арамей тiлiнде חִוְיָא) ұқсас деп есептелiп келедi. Бұл этимологиялық гипотезаның бастауы – Жаратылыс кiтабының 20:11 аятындағы раввиндiк ойын, онда еврейше Ḥawwāh мен арамейше ḥiwyāʾ сөздерiнiң ұқсастығы пайдаланылған. Оның раввиндiк идеологиялық қолданысына қарамастан, Юлиус Веллхаузен және Теодор Нольдеке сияқты ғалымдар оның этимологиялық маңыздылығын дәлелдедi. Герда Лернер Еваның Адамның қабырғасынан жаратылу туралы әңгiме Месопотамия мiфiндегi Енки мен Нинхурсаг туралы аңыздан туындаған болуы мүмкiн деп болжайды. Бұл мiфте Енки уланған өсiмдiктер жеп, ауруға шалдығады. Оның әйелi Нинхурсаг оның барлық ауруын емдеу үшiн бiрнеше құдайларды жасайды. Олардың бiрi – Нинти, Енкидiң қабырғасын емдеуге тағайындалады. Нинти есiмi "қабырғаның ханымы" және "өмiрдің ханымы" деген мағынаны бiлдiредi. Осы қабырға мен өмiр арасындағы байланыс Еваға да тән, оның есiмi өмiрмен байланысты және ол қабырғадан туған.
Жасау
Жаратылыс 2:18–22-де әйел еркек үшін ezer ki negdo ретінде жаратылған, бұл аударуы өте қиын термин. Ки-негдо «оның қасында, қарсысында, оған сай» дегенді білдіреді, ал эзер – басқа адам үшін белсенді араласуды білдіреді. Әйелді ишah деп атайды, «әйел» деген мағынада, және бұл «иш» сөзінен, яғни «еркек» деген мағынадан алынғаны түсіндіріледі; бірақ екі сөздің арасында байланыс жоқ. Бақша туралы әңгіме аяқталғаннан кейін ол Хауа (Ева) деп аталды. Бұл еврей тілінде «тірі» дегенді білдіреді, ал түбірі «жылан» деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан түсіндіру дәстүрі бойынша, еркектің қабырғасынан жасалғаны еркек пен әйелдің тең құндылығын көрсетеді, себебі әйел еркекпен бірдей материалдан жаратылған, бірдей процестер арқылы пішінделген және тіршілікке келтірілген. Шындығында, қазіргі кезде «қабырға» деп аударылатын сөз сонымен қатар бүйір, бөлме немесе қабырға балкасын да білдіруі мүмкін. Шумер тілінде «ти» сөзі «қабырға» және «өмір» деген екі мағынаны да білдіреді. Құдай Хауаны ’aḥat miṣṣal‘otaiv (אַחַת מִצַּלְעֹתָיו) арқылы жаратты, дәстүрлі түрде «оның бір қабырғасы» деп аударылады. Бұл термин қисық, жұмсақ, қиындық және жақ деген мағыналарды да білдіруі мүмкін. Феминист дінтанушылар бұл дәстүрлі түсіндіруді жақында сынға алды, олар әйелдің еркекке теңдігін және оның бағынышты еместігін көрсете отырып, оны «жақ» деп аударуды ұсынады. Мұндай түсіндіру Аристофанның махаббаттың пайда болуы туралы және Платонның «Симпозиум» еңбегіндегі жыныстардың бөлінуі туралы әңгімесімен ортақ элементтерге ие. Соңғы ұсыныс, ерлер мен әйелдердің қабырғаларының саны бірдей екенін ескере отырып, бұл сүйек бакулум болған деген болжам айтады, бұл көптеген сүтқоректілердің жынысында кездесетін кішкентай құрылым, бірақ адамдарда жоқ.
Иудаизм
Бірінші жаратылыс оқиғасында (Элохим) «еркек пен әйелді жаратты» (Жаратылыс 1:27) делінеді, бұл еркек пен әйелдің бірдей уақытта жаратылғанын білдіреді. Ал екінші жаратылыс оқиғасында Йәһуә Хауаны Адамның қабырғасынан жаратты, себебі ол жалғыздыққа бейім болған (Жаратылыс 2:18 және келесілері). Осылайша, осы айқайшылықты шешу үшін кейбір ортағасырлық раввиндер екінші оқиғадағы Хауа мен Элохим оқиғасындағы әйел – екі бөлек тұлға: Хауа мен Лилит болды деп ұсынды. Рабби Иешуаның айтуынша, Хауаның жаратылуы былай сипатталған: «Құдай әйелді қай мүшеден жаратуды ойлады, және өзімен-өзі былай деді: Мен оны Адамның басынан жасамауым керек, себебі ол мақтанқор болып, басын жоғары көтеретін болады. Егер оны көзге жаратсам, ол барлық нәрсені білуге тырысады; егер құлаққа жаратсам, ол бәрін естігісі келеді; егер ауызға жаратсам, ол көп сөйлейді; егер жүрекке жаратсам, ол адамдарға қызғанады; егер қолға жаратсам, ол бәрін иеленгісі келеді; егер аяққа жаратсам, ол шарлап жүреді. Сондықтан Мен оны жасырын мүшеден, яғни қабырғадан жаратамын, ол адам жалаңаш болғанда да көрінбейді». Жаратылыс кітабының Мидрашы және басқа да кейінгі дереккөздерде Қабылдың егіз қарындасы болған, ал Әбілдің екі егіз қарындасы болған, немесе Қабылдың Лебуда есімді егіз қарындасы, ал Әбілдің Келимат есімді егіз қарындасы болған делінеді. Яһудилердің дәстүрлі сенімі бойынша Хауа Махпела үңгірінде жерленген. Мидраш Рабба Жаратылыс VIII:1 «еркек пен әйелді жаратты» дегенді Құдай Адамды бастапқыда гермафродит ретінде жаратты деп түсіндіреді. Бұл бастапқы «Адам» рухы мен денесінде бірдей уақытта еркек және әйел болды; Сондықтан кейін ғана Құдай «адамның жалғыз болуы жақсы емес» деп шешіп, Адам мен Хауаны жеке жаратылыстар етіп жаратты. Бұл екі адамның бірігуі арқылы екі түрлі рухтың бірігуіне ықпал етеді. Алғашқы раввиндік әдебиеттерде Хауа ананы жағымсыз сипаттаған дәстүрлер де бар. Жаратылыс 18:4-ке сәйкес Адам Хауаның үнемі онымен дауласатынын тез түсінеді. Бірінші әйел Сикнин рабби Иешуаға тағылған айыптаулардың нысанасына айналады, оған сәйкес Хауа, Құдайдың күш-жігеріне қарамастан, «мақтанқор, сұлулыққа құмар, құлақтандыратын, әңгімешіл, қызғанышқа бейім, қолдары жеңіл және шарлап жүретін» (осы жерде 18:2) болып шықты. Жаратылыс 17:8-де де осыған ұқсас айыптаулар жазылған. Соңында, Хауа анаға қатысты ең ауыр зұлымдықтар Жаратылыс Рабба 17:8-де: «Неге ер адам жалаң баспен, ал әйел басын жауып шығады? Ол қателік жасап, адамдардан ұялады, сондықтан сыртқа шыққанда басын жабады. Олар неге өлген адамның алдынан жүреді? Олар өлімді әлемге әкелгендіктен, мәйіттің алдынан жүреді, [жазбада] «Ол қабірге апарылады, және барлық адамдар оның соңынан жүреді, өйткені оның алдында сансыз көп болды» (Әйүп 21:32 және т.б.). Неліктен оған айыз туралы ереже берілді? Себебі әйел Адамның қанын төккендіктен (өлімге себеп болғандықтан), әйелге айлық күту туралы заң берілді. Ал «ақталу» (халал) деген өсиет неге оған берілді? Себебі ол осы дүниенің «осырмасы» болған Адамды теріс жолға салған еді. Сондықтан да «осырма» деген бұйрық оған берілді. Ал неге оған (Құдайдың) демалыс күні жарық беру туралы ереже берілді? Себебі әйел Адамның жанын өшірді, сондықтан да Құдай әйелге демалыс күнінің жарығын бұйырды. Бұған қоса, ертедегі раввиндер әдебиетінде Хауа ананы әртүрлі жыныстық құқық бұзушылықтар жасады деп айыптайтын көптеген оқиғалар кездеседі. Жаратылыс 3:16-да айтылғандай, «түйегің күйеуіңе құмарлық танытады» деп, Раббилер оны жыныстық қатынасқа деген құмарлығы тым жоғары деп айыптайды (Жаратылыс Рабба 20:7) және Адамды үнемі азғырып отырады (осы жердегідей 23:5). Алайда, мәтіннің танымалдылығы мен таралуы тұрғысынан Еваның түпкі жыланмен жыныстық қатынасқа түскені туралы мотив оның басқа жыныстық құқық бұзушылықтарынан басым. Бұл оқиғаның көркемдігі өте алаңдататын болса да, ол көптеген жерлерде: Жаратылыс 18:6, Сота 9б, Шабат 145б–146а және 196а, Евамот 103б және Авода зара 22б. Қасиетті Августин өзінің Жаратылыс кітабындағы күнә туралы баяндамасында, ол католиктік түпкі күнә туралы ілімге әкелді, Хауадан гөрі Адамды күнә үшін кінәлады. Оның пікірінше, күнә тәнде емес, жанда жатыр, ал ұрпақ алу жыныстық қатынас әйелдің материалдық (денелік) үлесі мен еркектің рухани (жандық) үлесін қамтиды, сондықтан түпкі күнә Еваның күнәларына негізделмейді. Керісінше, оның күнәсі кешірілді, өйткені ол жыланның алдауына ішкен, ал адам баласына салдары болмады, себебі ол күнәні ұрпақтарына жеткізе алмады. Адам болса, күнәсін толық біліп, құштарлықпен әйелмен Құдаймен өмірден гөрі күнәлі өмірді таңдады. Бұл Августин ілімі Пауылға да қатысты: «күнә бір адам арқылы әлемге келді» (Рим 5:12). Грегири Турский Мәкон үшінші кеңесінде (585 ж.с.), 43 епископ қатысқанда, бір епископ әйелді «адам» терминіне қосуға болмайды деді, себебі ол Адамның күнәсіне жауапты және кемістік жаны бар еді. Алайда, оның ісі қабылданбады және ол мәселені одан әрі көтермеді. Ева христиан өнерінде көбінесе Адамды азғырғандай бейнеленеді, және Ренессанс кезеңінде Бақтағы жыланның беті көбінесе Еваның бетімен бірдей болып кескен. Ол сондай-ақ әлемге зұлымдық әкелген грек-рим мифіндегі Пандорамен салыстырылды. Кейбір христиандар Адам мен Хауаның оқиғасында моногамия меңзеліп тұрғанын айтады, себебі бір әйел бір еркек үшін жаратылған. Хауаның оның қабырғасынан алынуы оның некедегі екінші рөлін (1 Коринфтіктер 11:9) ғана емес, сонымен қатар күйеу мен әйел арасындағы тығыз байланысты және оның оған тәуелділігін көрсетеді. Консервативті христиан дінінде Ева Иисус шешесі Марияның алғашқы бейнесі болып табылады, оны кейде «Екінші Ева» деп атайды.
Гностицизм
Гностицизмде Ева көбінесе Барбело деп аталатын жоғары әйелдік принциптің бейнесі ретінде қарастырылады. Ол Құдайдың Сөзінің (Логос) жаратушысы, Софияның нұрлы қызы, тигатер ту фотос немесе жай ғана Партенос (Күңгей) деп теңестіріледі. Басқа мәтіндерде ол Зоя (Өмір) деп аталады. "Архонттардың гипостазы" сияқты басқа гностикалық мәтіндерде Пистис София, Еваның қызы, Сеттің әйелі Нореямен теңестіріледі.
Ислам діні
Адамның жұбайы Құранда 2:30–39, 7:11–25, 15:26–42, 17:61–65, 18:50–51, 20:110–124 және 38:71–85 аяттарда еске алынады, бірақ "Ева" (арабша: حواء, Ḥawwā’) есімі Құранда ешқашан айтылмайды. Ева есімі тек хадистерде ғана кездеседі. Ислам мәтіндеріндегі, оның ішінде Құран мен Сунна кітаптарындағы Адам мен Ева туралы айтылатын оқиғалар, Тәурат пен Інжілдегілермен ұқсас, бірақ ерекшеленеді. Құранда "бір жанды жаратып, одан жұбайын жасады және екеуінен көптеген еркектер мен әйелдерді таратып жіберді" (Қ4:1) деп айтылады, бірақ әйелдің "қабырғадан" жаратылуын қолдайтын хадистер де бар (Сахих Бухари 4:55:548, Сахих Бухари 7:62:114, Сахих Муслим 8:3467, Сахих Муслим 8:3468). Еваның Адамды тыйым салынған жеміс жеуге сұрағаны үшін кінәсі жоқ (сондай-ақ түпкілік күнә туралы ұғым да жоқ). Керісінше, Құранда "олар жеді" және екеуі де осы бұзушылыққа кінәлі болды (Құран 20:121–122) делінген. Кейінгі хадистерде (Абу Хурайрадан жеткен), олардың растығы күмәнді, Мұхаммед Еваны әйел адалдығын сатқанның символы ретінде көрсетеді. "Әбу Хурайра (р.а.) риуаят еткендей, Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Егер Бани Исраил болмаса, ет шірімес еді, ал Ева болмаса, ешбір әйел күйеуіне опасыздық жасамас еді» деді." (Сахих Бухари, Хадис 611, 55-том). Пайғамбарлық риуаяттардың екінші ең беделді кітабы Сахих Муслимде де осыған ұқсас, бірақ толыққандырақ нұсқасы бар. "Әбу Хурайра Алла Елшісінен (с.ғ.с.) былай деді деп баяндады: «Егер Ева болмаса, әйел күйеуіне ешқашан опасыздық жасамас еді»." (Хадис 3471, 8-том).
Бахаи діні
Бахаи дінінде Хауа туралы айтылған оқиға "Айтқан сұрақтарыма жауаптар" кітабында келтірілген. `Абдул-Баха Хауаны жанның символы ретінде және илаһи құпияларды өз ішінде сақтайтын нәрсе ретінде сипаттайды. Бахаи діні бұрынғы Ибраһимдік діндердегі Хауа туралы баяндама метафоралық екенін мәлімдейді.
Тарихилығы
Дәстүрлі көзқарас бойынша, «Текбас» кітабы Мұса жазған, тарихи және метафоралық мағынасы бар деп есептелген. Ал қазіргі ғалымдар «Текбас» кітабындағы жаратылыс туралы әңгімені ежелгі мифтердің бірі деп қарастырады. Құжаттық гипотеза сияқты талдаулар мәтіннің бұрынғы бірнеше дәстүрлердің жинағынан құралғанын, соның салдарынан мәтіндегі көзге көрінетін қайшылықтарды түсіндіретінін көрсетеді. Сол канондық кітаптың басқа да оқиғалары, мысалы, «Текбас» кітабындағы топан су туралы әңгіме, көне әдебиеттің ықпалында болған деп түсіндіріледі, оның үлгілері көне «Гилгамеш» дастанында кездеседі. Полигенез, яғни адамзат Адам мен Хауадан ғана емес, бірнеше жұптан тараған деген сенім, палеонтология, биология, генетика және басқа да ғылымдардың дамуына дейін ғылыми балама ретінде қысқа ғана уақытқа танымал болды. Алайда, ғылыми жетістіктер адамдардың және барлық тірі организмдердің ортақ ата-тегі бар екенін, миллиардтаған жылдар бойында табиғи процестер арқылы дамып, бүгінгі таныс өмір формаларына айналғанын көрсетті. Адамдардың ең соңғы ортақ ата-тегі, әкелік желі үшін Y хромосомасы, аналық желі үшін митохондриялық ДНК арқылы анықталғанда, Y хромосомалық Адам және Митохондриялық Хауа деп аталады. Бұл атаулар Танахтан алынған болса да, олар бір уақыттағы бір жұптан туындамаған.