Кіріспе

1959 жылғы фильм

«Калтики – Өлмейтін монстр» – 1959 жылғы қара-ақ түсті ғылыми-фантастикалық қорқыныш фильмі. Бұл фильм алдыңғы жылы шыққан «Жұмбақ» (The Blob) фильмімен ұқсастықтары бар. Фильмнің сюжеті Майя руиндерін зерттеген археологтар тобының басынан өткен оқиғаларды қамтиды, олар пішінсіз, аморфты денеге тап болады. Олар оны отпен жеңіп, одан үлгі алады. Сонымен қатар, бұрын Майя өркениетінің құлау кезінде Жерге жақын өткен комета қайта оралуға дайын тұр, бұл комета мен оның арасында байланыс болуы мүмкін деген болжамға орын береді. «Геркулес» (1958) фильмінің табысынан кейін «Галатеа Фильм» халықаралық нарыққа қызығушылық тудыратын басқа жанрлардағы фильмдерді түсіруді бастады, нәтижесінде Риккардо Фреда «Калтики – Өлмейтін монстр» фильмінің режиссері болып тағайындалды. Фреда түсірілім барысында жобадан бас тартты, кейіннен ол өзінің досы Марио Баваға, фильмнің операторы және арнайы эффекттер шебері ретінде жұмысқа алынған, режиссерлік мүмкіндік бергісі келгенін және жобадан көбірек табыс табуына көмектескісі келгенін түсіндірді. Фильм шыққаннан кейін көп уақыт өткен сұхбаттарда Фреда мен Бава «Калтикидің» нақты режиссері кім болуы керек екені туралы әртүрлі пікірлер білдірді. Тарихшылар мен министрлік құжаттарында Баваның өлім, монстр, үйлесімді кадрлар мен арнайы эффекттер сахналарын қамтитын фильмнің көп бөлігін түсіргені айтылады. Фильм Италияда 1959 жылдың 8 тамызында көрсетілді, бірақ ол Бава мен Фреданың бұрынғы жанрлық ынтымақтастығы «Вампирлер» (I Vampiri) фильмінен аз табыс әкелді.

Сюжет

Археолог серігімен бірге жақын жердегі үңгірді зерттеп жүргенде, тобырға қайта оралады. Ол дереу ақыл-есінен айырылып, ауруханаға түседі. Оқиғаның осы ерекше бұрылысы топтың қызығушылығын оятып, олар үңгірге аттанады. Үңгірде олар терең сулы ойыс пен Кальтикидің зәулім мүсінін табады – ол қанымен құрбандық шалынған ежелгі майя құдайы. Артефакттар табу үмітімен топ біреуін ойысқа жібереді. Ол төменде алтын әшекейлермен қапталған қаңқалардың жиынтығын көреді. Ол қайта көтеріліп, көтере алатынынша алтынды алып шығады. Басқалары оған екінші рет түспеуін айтса да, ол төмендегі қазынадан байлық табуға болатынын айтып, талап етеді. Олар оның қайтадан түсуіне рұқсат береді. Ол көбірек алтын жинағанда, ойысқа түсетін кабельі күрт қозғала бастайды. Оның қауіпсіздігі үшін қорқып, топ оны қайта көтереді, бірақ бет маскасын шешкенде оның денесі қаңқасының үстінде шіріген массаға айналғанын көреді. Сәтке дейін оған шабуыл жасаған пішінсіз жаратылыс ойыстан шығып, қолына тигендерді жұтуға тырысады. Топ мүшесінің бірінің қолына қысқа уақытқа тисе де, оны құтқарып алады. Команда қашқанда, пішінсіз масса үңгірден шыға бастайды. Жақын жерде бензинге толы цистерна тұр. Ғалымдардың бірі цистернаны қозғалатын массаға тікелей соғып, оны күшті жарылыспен өртеп, жояды. Топ Мексика қаласына оралып, жарақат алған әріптесін ауруханаға жеткізеді. Оның қолында әлі де жаратылыстың кішкентай бөлігі бар, ол оны баяу жеп қояды. Хирургтар жаратылысты мұқият алып тастап, орап қояды. Олар оның қолының тек қаңқаға жалғасқан ылғалды еткесіндей ғана қалғанын анықтайды. Жаратылысты зерттеу барысында ғалымдар оның бір жасушалы бактерия екенін және радиацияға ұшырағанда тез өсетінін жасайды. Жер орбитасын 850 жылда бір рет қиып өтетін, радиация шығаратын комета жылдам жақындап келеді. Комета Жерге ең жақын келгенде, операция кезінде алынған жаратылыстың бөлігі орасан зор көлемге дейін кеңейіп, көбейе бастайды. Анығында, жаратылыстың алынған үлгісі экспедиция мүшесі доктор Джон Филдингтің үйінде сақталады. Мексика үкіметін көбейетін жаратылыстарды жою үшін әскерін жіберуге көндіруге тырысқанда Филдинг тұтқындалады, бірақ қашып үлгереді. Бір әріптесі билікті ескертіп, көбейіп бара жатқан жаратылыстар жақын арада бақылаудан шығатынын жеткізеді. Үкімет от тастағыштармен және джиптермен жабдықталған әскер полкін жинап, доктор Филдингтің үйіне жібереді. Олар келгенде, пішінсіз жаратылыстар көбейіп, үйді және аумақты басып алғанын көреді. Доктор Филдингтің әйелі мен баласы жаратылыстардан құтылу үшін екінші қабаттағы терезе алдында жасырынып отыр. Филдинг оларды құтқару үшін келгенде, әскерлер жаратылыстарды отпен жояды.

Негіздер мен даму

"I Vampiri" фильмінің көрсетілімінен кейін режиссер Риккардо Фреда келесі жанрлық фильмі – "Калтики – өлмейтін монстр" арқылы ғылыми фантастика жанрына да қадам басты. Осы кезде Италияда ғылыми фантастика фильмдері өте сирек болды, олардың қатарында 1954 жылы түсірілген Серджио Корбуччидің "Baracca e burattini" комедиясы, сондай-ақ Стеноның "Totò nella luna" және 1958 жылғы "Аспан жарылған күн" фильмдері бар еді. "Caltiki" фильмін "Galatea Film" үшін Нелло Санти түсірді. Олар "Hercules" (1957) фильмінің сәттілігінен кейін жаңа жанрларды зерттеуге қызығушылық танытты және "Caltiki" фильмін шетелдік нарықтарды ескере отырып жасады. Кез келген титрде немесе министрлік құжаттарында көрсетілмесе де, еуропалық дереккөздерде француздық "Climax Film" компаниясының өндіріске қатысқандығы айтылады. Фильмнің АҚШ нұсқасының көшірмелері оны "Samuel Schneider ұсынған фильм" деп көрсетеді, бұл фильмнің итальяндық-американдық бірлескен туынды болуы мүмкін деген болжамға әкелді.

Директор

Фреда продюсерлер мен басқа кинорежиссерлердің өзінің операторы Марио Баваға бұрынғы фильмдерде, әсіресе Пьетро Франциски фильмдерінде жұмыс істегеніне ашуланды. Фреда Баваны Фреданың келесі фильмі – «Калтики – Өлмес жәндік» фильмінің режиссерлік креслосына итермелеудің жолын тапты; ол жобадан ертерек кетіп қалды. Бава фильмнің операторы ретінде қайтадан жұмысқа алынды, ал Филиппо Санюст фильмнің сценарисін жазуға шақырылды, ол Фреданың бұрынғы «Беатрис Ченчи» (1956) фильмінің сценарисін бірлесіп жазған еді. Фреда да авторлық құқығы көрсетілмейтін түріде сценарийге үлес қосты. Фреда мен Баваның фильмді қаншалықты түсіргені туралы нақты мәліметтер сұхбаттар мен естеліктерде әртүрлі айтылады. Фреда 1971 жылы Луиджи Коццимен сұхбаттасып, ол «суретке түсірудің екі күні ғана қалғанда кетіп қалдым. Мен түсірдім, әрине, бірақ бұл Баваның стиліндегі фильм. Мен оны өзімнің туындыларымның қатарына қоспаймын. Мен үшін бұл фильмнен ең жағымды естелік – декорацияларды безендірген мүсіндер, мен оларды өзім жасадым» деді. Бава «Калтики – Өлмес жәндік» фильмін «менің алғашқы фильмім» деп сипаттады, сонымен қатар Фреда түсірілім алаңынан қашқан, «өйткені бәрі қирап бара жатқан еді. Мен оны түзетуге тырыстым, мұнда да, сол жерде де жөндедім» деді. Коцци 2004 жылы Фредамен болған сұхбаты туралы пікір білдіріп, өзінің сөздері дұрыс түсінілмегенін және «ақиқат тек біреу ғана: «Калтики – Өлмес жәндік» фильмінің режиссері – Риккардо Фреда, нүкте. Марио Бава операторлық жұмысты, арнайы эффектілерді және миниатюралармен (көбінесе танктер) түсірілген сахналарды режиссерлік етті, сондай-ақ жалынды лақтыратын солдаттардың бірнеше кадрларын түсірді. Сонымен қатар, бұл фильмді Бава түсіргенін айту жеткіліксіз». Коцци Баваның фильм туралы айтқан сөздерін келтірді: «Мен «Калтикиді» түсірмедім. Бұл фильмнің режиссері – Фреда. Бірақ белгілі бір сәтте, түсірілім аяқталғаннан кейін, Фреда монтаждауды бастады, содан кейін ол продюсермен қатты дауласты [ ] және кетіп қалды». Бава Коцциге берген сұхбатында фильмнің аяқталуы үшін арнайы эффектілерді түсіргенін, жалынды лақтыратын сарбаздармен бірге сахналарды аяқтағанын айтты және «Бұл мен «Калтикидің» режиссері болдым дегенді білдірмейді: бұл Риккардо Фреданың фильмі» деп мәлімдеді. Баваның өмірбаяуын жазған Тим Лукас Фреданың кетіп қалуынан кейін «екі немесе үш аптаға созылатын» түсірілім қалғанын, ал Бава 76 минуттық фильм үшін 100-ден астам арнайы эффект кадрларын түсіргенін айтты. Галатея компаниясының менеджері болған Массимо Де Рита «Калтики» түсірілімінде болды және «90 пайыз жағдайда Бава да «Калтикидің» режиссері болды. Фреда болмағандықтан, Бава нені ойлап тапқанын білмеді» деді. Де Рита Бава актерлерге не істеу керектігін айтқанын және монстрмен байланысты барлық кадрларды, сондай-ақ өлім сахналарын түсіргенін атап өтті. Министрлік құжаттарында Бава мен Фреданың фильмдегі рөлдері де көрсетілген. Фильмдегі соңғы есепте Фредаға бастапқы 6,000,000 лираның орнына 5,000,000 лира, ал Баваға бастапқы 3,000,000 лираның орнына 6,250,000 лира төленді.

Шығару

Кальтики – өлмейтін монстр Италияда 1959 жылдың 8 тамызында кинотеатрларда көрсетілді, оны Lux Film таратты. Италияда бұл фильм Фреда мен Баваның «Мен – вампир» фильмінен кем сәтті болды, ол 125,3 миллион итальян лирасы табыс әкелді. «Кальтики» фильмі ішкі нарықта барлығы 94,15 миллион лира жинады. Фильм 1960 жылдың қыркүйегінде АҚШ-та Allied Artists компаниясы арқылы «Кальтики – өлмейтін монстр» деген атпен кинотеатрларда көрсетілді. Фильмнің ағылшын тіліндегі дубляжы осы кезеңде көптеген итальян фильмдерін дубляждаған Titra Studios студиясымен Нью-Йоркте жасалды. Ұлыбританияда бұл фильм 1962 жылы шықты.

Үй медиасы

"Калтики: Өлмейтін монстр" 1962 жылдың 1 шілдесінде "I Vostri Film" журналында фотороман ретінде жарияланды. Фильм DVD және Blu-ray форматында Arrow Video компаниясымен 2017 жылдың 11 сәуірінде шығарылды. Arrow шығарған нұсқада итальян және ағылшын тілдерінде дыбыс жолдары, Bava тарихшылары Тим Лукас пен Трой Ховарттың екі жеке аудио түсіндірмесі, сыншы Ким Ньюманмен фильмнің монстр фильмдері тарихындағы орны туралы сұхбат, бірнеше архивтік видеоматериалдар және түпнұсқа кинотеатрлық көрсетілімдерге қарағанда көбірек визуалды ақпаратты қамтитын "толық апертура" нұсқасы бар, әсіресе Bava-ның арнайы эффектілеріне қатысты.

Сыни қабылдау

"The Monthly Film Bulletin" журналының заманауи рецензияларында "жалған декорациялар, нашар актерлік ойын және кішкентай бюджеттің шектеулері алғашқы жартысын айтарлықтай қиындатады" делінген, сондай-ақ "құбыжық өзін көрсеткеннен кейін жағдай жандана бастайды" деп жазылған. "New York Daily News" газетінің Ванада Хейл "Калтикиді" "әлсіз қорқыныш фильмі" деп сипаттап, "оқиғасы ғана емес, сонымен қатар өндіріс, режиссура, дубляж және актерлік шеберлік те нашар" деген пікір білдірген. Кейінгі рецензиялардың арасында AllMovie-дің Брюс Эдер фильмге жағымды баға беріп, оны "космологияны археологиямен және мифпен біріктіре отырып, шынымен қызықты және ерекше триллер жасаған керемет және тартымды ғылыми-фантастикалық қорқыныш қосындысы" деп атады. Фил Хардидің "Science Fiction" (1984) кітабында фильм "шағын жоба" деп сипатталған, бірақ "актерлік ойын әдеттегідей болса және сценарий ауыр болса да, Бава стильдік элементтер қосты" делінген. Slant Magazine журналы фильмнің "Баваның камера артындағы ерекше дағдыларының әсерлі демонстрациясы болып қала беретінін, әсіресе оның қарапайым және үнемді кинематографиялық тәсілдермен көңілді атмосфера мен 1959 жылға дейін өте қорқынышты кадрларды жасау қабілетін" айтқан.