Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Англиядағы қалалық агломерация

Ұлы Лондонның құрылыс аймағы немесе Ұлы Лондонның қалалық аймағы – Оңтүстік-Шығыс Англиядағы Лондонның үздіксіз қалалық кеңеюін құрайтын және Ұлттық статистика кеңсесі анықтағандай, оған іргелес жатқан қалаларды да қамтитын қалалық агломерация. 2011 жылы халқы 9 787 426 адамды құрайтын, Ұлыбританиядағы ең ірі қалалық аймақ. Оны 2011 жылғы санақ бойынша 8 173 194 тұрғыны бар Лондон аймағымен салыстыруға болады. Ұлы Лондон аймағының құрылыс аймағы кейбір жерлерде аймақтың әкімшілік шекарасынан тысқары қарай созылады, ал кейбір жерлерде оған жетпейді. Осы себепті Ұлы Лондонның құрылыс аймағының тығыздығы Ұлы Лондонның тығыздығынан 8,3% жоғары, оның көрсеткіші осы шеткі ауылдық аймақтарды (әсіресе Хиллингдон, Энфилд, Хаверинг және Бромлиде) қамтиды. Екі аймақтың да ағысы соңында Темза өзеніне құйылады. Бұл аймақ шамамен 4 гигаватт электр қуатын тұтынады.

Тарих

Индустрияландырылған қалалардың тығыздық градиенті белгілі бір үлгіні қаперістеді: қала орталығының тығыздығы урбанизация кезінде артады, ал халықтың көп бөлігі қала орталығында шоғырланады, ал шетке қарай қоныстану тез төмендейді. Содан кейін, экономикалық өсімнің жалғасуымен және қоғамдық көліктің желілерінің кеңеюімен адамдар (әсіресе орта тап) қала маңына қарай бірте-бірте көшіп, халық тығыздығы градиентін жұмсартады. Бұл жағдай қала экономикалық дамудың белгілі бір сатысына жеткенде орын алады. Лондон қаласында бұл жағдай XIX ғасырдың бірінші жартысында, Парижде – ғасыр соңында, ал Нью-Йоркте – XX ғасырдың басында орын алды. Дегенмен, Лондон XVIII ғасырдан бері қала ішіндегі ортағасырлық шекарасынан тысқары қарай кеңейіп келеді, сол кезде қала алғашқы үлкен қалалық өрбуді бастан өткерді. Вестминстердің батысындағы аудандар байлар үшін қала маңындағы қалаларда тұру үшін көбірек салынды. Қаланың қарқынды өсуі XIX ғасырда ауылдан жұмысшылардың жаңа зауыттарда жұмыс істеу үшін ағылып келуімен басталды. Шағын үйлер пайда бола бастады, ал жаңа қоғамдық көлік жүйелері (метро, автобустар мен трамвайлар) жұмысшыларға күн сайын қалаға қатынауға мүмкіндік берді. Қала орталығындағы өнеркәсіптік қаланың жағдайынан қашуға тырысқандарды орналастыру үшін қала маңындағы аудандар да пайда болды. XIX ғасырдың ортасына қарай Лондонның төңірегінде алғашқы ірі қала маңы аймақтары пайда болды, өйткені қала (сол кезде әлемдегі ең ірі қала) тығыз және санитарлық жағдайы нашар болды. Қаланың кеңеюіне ықпал еткен маңызды фактор 1860 жылдары Метрополитен темір жолының ашылуы болды. Бұл желі астананың қаржылық орталығын Миддлсекс қаласының маңындағы қаламен байланыстырды. 1880 жылы Харроуға жетіп, кейін желі Бэкингемширдегі Верни-Джанкшнға дейін созылды, Бейкер-стриттен және Лондон орталығынан 80 шақырымнан астам қашықтықта орналасқан. Басқа теміржол компанияларынан айырмашылығы, олар артық жерді сатуға міндетті болды, Метрополитен темір жолына болашақ теміржол пайдалануы үшін қажет деп санайтын жерді сақтауға рұқсат берілді. Бастапқыда артық жерді Жер комитеті басқарды, ал 1880 жылдардан бастап жерді Уиллесден Парк, Сесил Парк, Пиннер маңындағы және Уэмбли Парк сияқты жерлерде жергілікті сатып алушыларға сатылды. 1919 жылы соғыстан кейінгі тұрғын үй құрылысының өсуін күтіп, Метрополитен теміржол елдік мүліктері шектеулі серіктестігі құрылды және Неасденге жақын Кингсбери Гарден ауылындағы, Уэмбли Парк, Сесил Парк және Пиннердегі Грандж естеніндегі, Рикмансворттағы Седарс естеніндегі аудандарды дамытты және Харроу Гарден ауылы сияқты жаңа орындарды құрды. XX ғасырдың басында орта таптың әл-ауқаты артып, қаланың төңірегінде үлкен, тығыздығы төмен қала маңындағы аудандар пайда болды, соғыстар аралық кезеңде Лондонның салынған аумағын екі есеге арттырды, халық саны тек 10% ғана өссе де. 1902 жылы Х.Г. Уэллс жүз жыл ішінде Англияның оңтүстігінің көп бөлігі Лондон орталығындағы алып қалаға енетінін болжады.