Кіріспе
Левант аймағындағы көне қала, Иорданиядағы қираған орын. Бұл орын 2001 жылғы 18 маусымда Туризм және ежелгі ескерткіштер министрлігі тарапынан I, III және IV критерийлеріне сәйкес ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне ұсынылды.
the ruins in Jordan
The site was submitted to the list of tentative World Heritage sites under criteria I, III and IV on June 18, 2001, by the Ministry of Tourism and Antiquities.
Этимология
"Абила" атауы семит тіліндегі Абель сөзінен туындаған (ивритте "шалғын", арабша "жасыл өсімдік"). Ең ірі орналасқан жері қазіргі Айн Квейльбех бұлағының жанындағы жасыл шаруашылық егістіктерінің арасында. Рим ғибадатханалары, Византия шіркеулері және ерте мешіттер зәйтүн тоғайлары мен бидай далаларының арасында орналасқан. Оңтүстік төбе, Умм әл-Амад, "Бағаналардың анасы" деген мағынаны білдіреді, онда ірі бағаналар табылады.
Топография және кеңістіктік эволюция
Tell Umm al Amad сонымен қатар Khirbet Umm al Amad деп аталады, мұндағы khirbet – "бұрынғы қоныс". Осы жердегі вади солтүстік-оңтүстік бағытта жатқандықтан, Tell Umm al Amad "оңтүстік төбесі" деп аталады. Солтүстік және оңтүстік төбелердің біріктірілуі үш жағынан вадилермен қоршалған акрополь сияқты қорғанысты биіктік құрайды. Tell араб тілінде тек "төбе" деген мағынаны білдіреді, ал осы жағдайда "жинақталған қиындылар төбесі" деген археологиялық мағына қолданылмайды, себебі қала Wadi ("айдала") Qweilibeh-тің сол жағалауындағы екі табиғи төбеге салынған. Оның аумағы төбелер мен тіктеу жарлармен шектелген. Алғашқы темір дәуірінде салынған және македониялықтар мен римдіктер кезінде күшейтілген қала қабырғасының болуы елді мекеннің қорғанысты бөлігін анықтады. Ең гүлденген кезінде қабырғамен қоршалған қаланың пішіні Тель-Абиланың ағысқа қарай беткейінен басталып, екі төбе арасындағы төмендікке қарай созылатын, ұзынша төртбұрыш болды және оңтүстік төбенің шыңында аяқталды. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, солтүстік төбедегі елді мекен – түпкі Абила. Қаланың көп бөлігі екі төбе арасындағы қыратта орналасқан. Беткейлер террасалау арқылы жеңілді. Қаншалықты қорғанышпен қамтылған болса да, төбедегі қала жергілікті су және азық-түлік көздері болмаса, өмір сүре алмайды.
Тарих және археология
Бұл жер неолит дәуірінен бастап Аббасид/Фатимид және Әйюбид/Мамлюк дәуірлеріне дейін пайдаланылған, алайда осы кезеңдердегі пайдалануы шектеулі болды. Гай Ле Стрэндж 1889 жылғы жарияланымдарында бұл қиратылған орынды сипаттаған. 1980 жылдан бері қазба жұмыстары жүргізіліп, кеңінен зерттелді. Су құбырлары, қабірлер, қақпалар және қоғамдық ғимараттар сияқты бірнеше ежелгі құрылыстар қазылып алынса да, оның көп бөлігі әлі де қазылмаған, бірақ жер бетінде көрініп тұр.
Қола дәуірі
Абила б.з.д. 14 ғасырындағы Амарна хаттарының бірінде "Ia bi li ma" деп аталуы мүмкін.
Темір дәуірі
Алғашқы қала қабырғасы Темір дәуірінде салынды.
Эллиндік кезең
Полибий мен Иосиф Флавийдің мәлімдемесінше, Селевкид патшасы Антиох III б.з.д. 218 жылы птолемейлік қаланы басып алған. Жақын маңда табылған 2-3 ғасырлардағы тасқа қашалған қабірлердің ішінара бездірілген қабырға суреттері сақталған. Қала соғыс (614 жылы парсы әскерлерінің шабуылы) немесе 633 жылғы жер сілкінісі салдарынан қирап, біраз уақытқа өзінен қол үзген. Әбіл қазір тұрақты епископтық ретінде танылмайды, католик шіркеуі оны титулярлық епископтық ретінде тізімдеген.