Кіріспе

1914–1917 Антарктиканы зерттеу

Росс теңізі тобы сэр Эрнест Шеклтонның 1914–1917 жылдарғы Imperial Trans Antarctic Expedition экспедициясының бір бөлігі болды. Олардың міндеті – бұрынғы Антарктика экспедицияларымен белгіленген полярлық маршрут бойынша Росс теңізінен Бердмор мұздығына дейін Ұлы мұздық қалқасы арқылы жабдықтау қоймаларын орнату еді. Шеклтон басқаратын экспедицияның негізгі тобы Антарктиданың қарсы жағалауындағы Ведделл теңізіндегі Вахсел шығанағына қонуға және Оңтүстік полюс арқылы Росс теңізіне дейін континенттің бойымен жүріп өтуге тиіс болды. Негізгі топтың барлық қашықтыққа жеткілікті отын мен жабдықтарды алып жүруге мүмкіндігі болмағандықтан, олардың аман қалуы Росс теңізі тобы орнататын жабдықтау қоймаларына байланысты еді, ол олардың саяхатының соңғы төртінші бөлігін қамтамасыз ететін еді. 1914 жылдың тамызында Шеклтон Лондоннан «Эндьюранс» кемесімен Ведделл теңізіне сапарға шықты. Ал Росс теңізі тобының мүшелері Австралияда жиналды, содан кейін екінші экспедициялық кемеде Росс теңізіне аттанды. Ұйымдастыру және қаржылық қиындықтар олардың жолға шығуын 1914 жылдың желтоқсанына дейін кешіктірді, бұл олардың алғашқы қойма орнату маусымын қысқартты. Келгеннен кейін тәжірибесіз топ Антарктикада саяхаттау өнерін меңгеруге тырысты, нәтижесінде көптеген мұздық иттерін жоғалтты. Оңтүстік қысының басында үлкен қайғы орын алды: «Аврора» кемесі негізгі мұздықтан бөлініп кеткен мұз қалпына жабысып, бекітілу орындасынан жұлынды. Мұхит ағындары кемені жағада қалған топтардан алыстатып, алты айдан астам уақыт бойы мұздан босамай жүрді. «Аврораның» зақымдалған рулі оны Жаңа Зеландияға қайта оралуға мәжбүр етті, қалған топты құтқару үшін қайта оралудың орнына. Осы қиындықтарға қарамастан, Росс теңізі тобы екінші Антарктика маусымында өзара келіспеушіліктерге, қатал ауа-райына, ауруларға және үш мүшесінің қазасына төтеп беріп, өз міндеттерін толық орындады. Бұл жетістік ақырында мағынасыз болып шықты, өйткені Шеклтонның негізгі экспедициясы «Эндьюранс» кемесі Ведделл теңізінің мұзында қирағаннан кейін қонуға мүмкіндік алмады. Шеклтон ақырында өз адамдарын қауіпсіз жерге жеткізді, бірақ трансконтиненталды саяхат жүргізілмеді және Росс теңізі тобының қоймалары қажет болмады. Росс теңізі тобы 1917 жылдың қаңтарына дейін құтқарылмай қалды, содан кейін Жаңа Зеландияда жөнделіп, қайта жабдықталған «Аврора» кемесі оларды құтқару үшін келді. Олардың еңбегіне жұртшылықтың мойынұстауы кешікті, бірақ уақытында партия мүшелеріне төрт Альберт медалі табысталды, оның екеуі қаза болғаннан кейін берілді. Шеклтон кейінірек қаза тапқандардың «Францияда немесе Фландрияда өмірін бергендермен бірдей өз елдері үшін өмірін бергенін» жазды.

Өмірбаян

1911 жылдың желтоқсан айында Роалд Амундсен Оңтүстік полюсті жаулап алғаннан кейін, өзі де осы жетістікке ұмтылған Шеклтон полярлық мақсаттарын қайта қарастыруға мәжбүр болды. Оның пікірінше, Антарктика саяхаттарының басты мақсаты – Оңтүстік полярлық құрлықты теңізден теңізге кесіп өту еді. Шеклтон стратегиясын шотланд зерттеушісі Уильям Спирс Брюстің бұрын жасаған жоспарына негіздеп, негізгі тобымен Веделл теңізінің жағалауына, мүмкіндігінше оңтүстікке қондыруды жоспарлады. Оның трансконтиненталдық тобы полюске қарай оңтүстікке қарай жорық жасап, полярлық плато арқылы өтіп, Бердмор мұздығы арқылы (Шеклтон 1909 жылы ашқан) Ұлы мұздық тосқанына дейін түсетін еді. Соңғы кезеңде олар тосқаннан өтіп, Росс теңізі жағалауындағы Макмердо шығанағына жетеді. Кейін ол Росс теңізіндегі қолдау тобының басшысына қарама-қайшы нұсқаулар берді: бір жағынан, қоймаларды салудың «жоғары маңыздылығын» айтса, екінші жағынан, Антарктиканы Макмердо шығанағына дейін кесіп өту үшін «жеткілікті азық-түлік пен жабдық» алып баратынын мәлімдеді. 1914 жылдың 18 қыркүйегіндегі хатында Шеклтон қолдау тобының «қоймаларға толық тәуелді екенін сезінудің алаңдауын» қаламайтынын білдірді – «егер қандай да бір ауыр апат» қойма салушыларды жарамсыз қылған жағдайда. Росс теңізі тобының кемесі – Дуглас Моусон мен Австралиялық Антарктика экспедициясы жақында пайдаланған кеме. Шеклтон сияқты Маккинтош та бұрынғы сауда флоты офицері болды, ол Нимрод экспедициясында болған, бірақ оның қатысуы оң көзіне зақым келген оқиғадан кейін тоқтатылды. Нимродтың тағы бір қатысушысы, Антарктикадағы тәжірибесі капитан Роберт Фалькон Скотттың «Дискавери экспедициясымен» басталған Эрнест Джойс, саналы және иттерді басқаруға тағайындалды. Шеклтонның өмірбаянын жазған Роланд Хантфорд Джойсті «алданудың, жарқыраудың және қабілеттің ерекше қоспасы» деп сипаттады, бірақ Нимрод экспедициясы кезіндегі қойма салу жұмысы Шеклтонға әсер етті. Нимродта Джойс Шеклтонның оңтүстікке қайтып келе жатқан тобы үшін қажетті жабдықтарды орналастырған топты басқарды, ал Шеклтон «Джойс өз жұмысын жақсы біледі» деді. Эрнест Уайлд, Корольдік теңіз күштерінің офицері, мүмкін, оның ағасы Франк Уайлдтың ықпалымен партияға қосылды, ол «Эндуранс» кемесінде Шеклтонның оң қол оңайы ретінде саяхаттап жүрді. Партияға тағайындалғандардың кейбірі Шеклтонның алдын ала ұйымдастыруға берген шектеулі уақытын көрсетеді. Британдық Үндістандық Бу-навигациялық компаниясының жас офицері Джозеф Стенхаус Австралиядан Лондонда Шеклтонмен сұхбаттасу үшін келгеннен кейін «Аврора» кемесінің бірінші офицері болып тағайындалды. Шотланд епископ шіркеуінің діни қызметкері және бұрынғы мектеп мұғалімі Арнольд Спенсер Смит Бірінші дүниежүзілік соғыста белсенді қызметке кеткен экспедицияның алғашқы мүшелерінің бірінің орнына қосылды. Виктор Хейвард, Лондондағы қаржы кеңсесінің кеңсе қызметкері, Канададағы ранчода жұмыс істегендіктен, қаһармандыққа құштар болды. Росс теңізі тобының негізгі міндеті жабдықтау қоймаларын салу болса да, Шеклтон аймақта биологиялық, метеорологиялық және магниттік зерттеулер жүргізу үшін шағын ғылыми топты қосты. Бұл топтың бас ғалымы – шотланд геологы және бұрынғы теология студенті Александр Стивенс. Джон Коуп, 21 жастағы Кембридж түлегі, команданың биологы болды; медицина студенті, кейіннен ол кеме хирургы болды. Австралияда тағы екі ғалым тағайындалды: физик Дик Ричардс (аптасына 1 фунт стерлинг жалақыға қол қойды) және өнеркәсіптік химик Кит Джек. Спенсер Смиттың австралиялық туысы Ирвин Гейз бас көмекші болып қабылданды. Маусон кемедегі жабдық пен қоймалардың көп бөлігін қайтарып алды, олардың барлығын ауыстыру қажет болды. Партияның жалақысы мен тұрмыстық шығындарын жабуға қаражат болмады. Шеклтон енді Антарктидаға бағыт алған «Эндьюранс» кемесіне көтеріле алмады. Соңғы минуттағы ауыстырулардың кейбірі жаңадан келгендер болды: Адриан Доннелли, теңіз тәжірибесі жоқ локомотив инженері, екінші инженер ретінде қол қойды, ал сымсыз оператор Лионель Хук 18 жастағы электр шақырушысы болды. Джойс Маккинтоштің кемені қыстауға деген шешімін «болуы мүмкін ең ақымақ нәрсе» деп атады. Бұл – Джойстің Маккинтошпен келіспеген шешімдерінің алғашқысы болды.

Депозиттер салу, 1915 жылдың қаңтар-наурызы

Шеклтон бірінші маусымда кедергіні басып өтуге тырысуы мүмкін деп сенген Макинтош алғашқы екі қойманы кідірмессіз орнатуға шешім қабылдады, бірі – Мина Блаффтың жанында 79° оңтүстік ендігінде, ал екіншісі – 80° белгісінде. Оның пікірінше, бұл Шеклтон тобының кедергіден аман өтуі үшін қажетті ең төменгі жағдай еді. «Аврораның» Антарктикаға кешігіп келгені иттер мен тәжірибесіз адамдардың бейімделуіне аз уақыт қалдырды, бұл қалай әрекет ету керектігі туралы әртүрлі пікірлерге әкелді. Эрнест Джойс, топтағы Антарктиканы ең көп зерттеген саяхатшы, сақтық танытуды жақтады және жолға шығуды кем дегенде бір аптаға кейінге қалдыруды ұсынды. Джойс Шеклтонның оған мұзға сырғанау ісін тәуелсіз басқаруға рұқсат бергенін мәлімдеді, бірақ Макинтош бұл пікірмен келіспеді, кейіннен бұл ақпараттың негізсіз екені дәлелденді. Макинтоштің пікірі басымдық алғандықтан, 1915 жылғы 24 қаңтарда үш топтың біріншісі кедергіге сапарға шықты, ал қалғандары келесі күні олардың ізінен ерді. Джойс пен Макинтош арасында иттерді қаншалықты оңтүстікке алып жүру керек деген мәселеде жаңа келіспеушіліктер туды. Джойс олардың Блаффтан әрі бармауын қалады, бірақ Макинтоштің жеделдігі оларды 80° оңтүстік ендігіне дейін жеткізді. Тағы бір қиындық – дүкендерді моторлы трактормен тасымалдау әрекеттері сәтсіз аяқталды. Нәтижесінде, қоймалар Мина Блаффта және 80° оңтүстік ендігінде орналастырылғанымен, операцияның барлық кезеңінде түрлі проблемалар туындады. Барлық дүкендер деполарға жетпеді, сонымен қатар моторлы трактордың бұзылуынан басқа, сапарға алынған он иттің барлығы кері қайтар жолда қырылды. 25 наурызда барлық топтар Хат-Пойнтта (кедергінің шетіндегі Скотттың ескі «Дискавери» базасы) қайта біріккен кезде адамдар шаршап, суық тиген еді, сондай-ақ Макинтошқа деген сенім де айтарлықтай төмендеді. МакМердо бұғазындағы теңіз мұзының жағдайы Эванс мұздығына қайта оралуды мүмкінсіз етті, сондықтан топ 1 маусымға дейін қатал жағдайда, тағамдық ет пен май үшін тюленьдерге тәуелді болып қалды. Кейіннен бұл бірінші депо құру маусымының және онымен байланысты қиындықтардың қажетсіз болғаны белгілі болды. Шеклтон 1914 жылғы 5 желтоқсанда Оңтүстік Джорджиядан (Endurance Оңтүстік Джорджиядан Ведделл теңізіне шыққан күні) Daily Chronicle газетінің тілшісі Эрнест Перриске жазған хатында «сол маусымда кедергіні басып өтуге ешқандай мүмкіндігім жоқ» деп мәлімдеген. Макинтош бұл туралы хабардар болуы керек еді, бірақ «телеграмма жіберілмеген».

"Аврораның" жоғалуы

1915 жылы 25 қаңтарда Маккинтош деполық топтарды басқару үшін кеткен кезде, ол «Аврораны» бірінші офицер Джозеф Стенхаусқа тапсырды. Стенхаусқа Шаклтонның нұсқауына сәйкес қыстауға жарамды жер табу міндеті жүктелді, Glacier Tongue-тің оңтүстігіне, яғни Кейп Эванс пен Хат Пойнт арасындағы мұзды тілгінің ортасына дейін ілгекті түсірмеу қажет еді. Бұл іздеу ұзақ және қауіпті процесс болды. Стенхаус бірнеше апта бойы бұл аймақта маневр жасады, содан кейін Кейп Эванс жағалауындағы штаб-пәтеріне жақын жерде қыстауға шешім қабылдады. 11 наурызда Хат Пойнтқа соңғы рет сапар жасап, деполық топтардан ерте оралған төрт адамды алып қайтқаннан кейін, ол кемені Кейп Эвансқа жеткізіп, якорь мен арқандармен бекітті, одан кейін кемені жағалау мұзына қатып қалуға рұқсат берді. 7 мамыр түнде қатты дауыл тұрып, «Аврораны» якорьден жұлып алып, теңізге шығарды, кеме үлкен мұз жарығына ілігіп кетті. Радиоарна арқылы жағадағы топпен байланысу әрекеттері сәтсіз аяқталды. Қозғалтқыштары істен шыққан «Аврора» мұзға қатып, солтүстікке қарай ұзаққа дейін қозғалды, Кейп Эванстан, Макмердо бұғазынан, Росс теңізінен және ақырында Оңтүстік мұхитынан шығып кетті. Кейп Эванста он адам жағада қалды. «Аврора» 1916 жылғы 12 ақпанда мұздан арылып, 2 сәуірде Жаңа Зеландияға жетті.

Импровизация

Макинтош «Аврораны» партияның негізгі тұрғын үйі ретінде пайдалануды жоспарлағандықтан, жағалау тобының жеке заттарының көп бөлігі, азық-түлік, жабдықтар мен отын кеме кеткен кезде әлі де бортында қалды. Шеклтонның қоймаларына арналған шанамен тасымалданатын азық-түлік түсірілгенімен, он адам қалып қойғанда тек киімдері ғана болды. Олардың бірінші шарасы – Скотт пен Шеклтонның бұрынғы экспедицияларынан қалған азық-түлік пен материалдарды пайдалану болды.

Үміт тауына саяхат

Екінші маусымның жұмысы үш кезеңге жоспарланды. Біріншіден, барлық қоймалар – барлығы – Эванс мысынан Хат-Пойнтқа көшірілуі керек еді. Содан кейін бұл қоймалар Хат-Пойнттен Мина-Блаффтағы базалық қоймаға тасымалданатын. Соңында оңтүстікке сапар жасалып, 80° градустағы қойма нығайтылып, 81°, 82°, 83° градустарда және соңында Бирдмор мұздығының табанына жақын, 83°30' градустағы Хоуп тауында жаңа қоймалар салынуы тиіс еді. Шартылы жұмыс атқару үшін тоғыз адам үштен топқа бөлінді. Теңіз мұзы арқылы Хат-Пойнтқа дейін тасымалдау жұмысының бірінші кезеңі 1915 жылдың 1 қыркүйегінде басталды және айдың соңына дейін ешқандай оқиғасыз аяқталды. Бұл жолы Маккинтош адам күшімен тасымалдауды ұсынса, Джойс қыста аман қалған алты иттің төртеуін пайдалануды қалады – екеуі жүкті болғандықтан жұмыс істей алмады. Маккинтош Джойске өз жолын таңдауға рұқсат берді, ол алты адамнан тұратын топты иттермен жетектеп, ал Маккинтош Уайлд пен Спенсер Смитпен бірге адам күшімен тасымалдауды жалғастырды. Мина-Блаффтағы базалық қойма 28 желтоқсанда аяқталды, онда олар Стивенске қосылды. Ғалым базада қалып, ауа райын өлшеді және кеме күтіп отырды. Қалған алты адам оңтүстікке қарай жол тартты, Спенсер Смит тез нашарлап, Маккинтош ауырсыну шағымданып айтты. Олар қоймаларды салу үшін күресіп, өте аз азықпен қамтамасыз етілді, бірақ Джойс талабы бойынша иттерді жақсы тамақтандырды: «Иттер – біздің жалғыз үмітіміз; біздің өміріміз оларға байланысты». Хоуп тауына жақындағанда Спенсер Смит құлап, жолға түсе алмады. Қалғандары оны кішкентай шатырда жалғыз қалдырып, 26 қаңтарда Маунт Хоупта соңғы қойманы салу үшін қалған бірнеше шақырымды басып өтті. Эрнест Уайлд ағасы Фрэнкке хат қалдырды, ол сол кезде Шеклтонмен бірге Ведделл теңізінен келе жатқан болды деп есептеді.

Қайту

Партия 27 қаңтарда үйіне қайтты, 29 қаңтарда Спенсер Смитты алып кетті. Ол бұл кезде дене күшінен толық айырылып, сандыққа салынып тасымалдануға мұқтаж болды. Макинтош көп ұзамай тартуға шамасы келмеді, сандықтың жанында шаршап басып жүре алды ғана; осы кезде топтың де-факто басшылығы Джойс пен Ричардсқа өтті. Джойс топтың қиын жағдайын былай сипаттады: "Мен мұндай ауыр жағдайды ешқашан көрген емеспін. Бұл біздің жасаған саяхаттарымыздың ең қиыны, сондықтан біз тек мүмкіндігінше жылдам ілгері жылжуға тырысамыз". Кон, Тоузер және Ганнер атты үш ит саяхат бойы батыл тартты, бірақ олар шаршап қалды. Төртінші ит, Оскар, жалқау мінезді болғанмен, "қиын жағдайда алып Оскар үлкен басын төмен салып, бұрынғыдай емес, бар күшімен тартты – ол ғана бізге депоға жетуге қажетті қосымша күшті сыйлады". Бұл шамамен 32 шақырымдық сапарды олар бір аптада аяқтады. Олар жолдастарын азық-түлік пен отынмен қамтамасыз етіп, жорықты қайта бастады. Көп ұзамай Макинтош Спенсер Смитпен бірге сандыққа отырды, ал одан кейін Хейвард та құлап қалды. Аяқтап тұрған үш адам үш жаралыны тартуға әлсіз болды, сондықтан 8 наурызда Макинтош қалғандары Спенсер Смит пен Хейвардты Хат Пойнтқа жеткізуге тырысқанда шатырда қалуға келісті. Бір күннен кейін Спенсер Смит шектен тыс шаршап, скорбуттан көз жұмды және мұзға жерленді. 11 наурызда Джойс пен Уайлд Хейвардпен бірге Хат Пойнтқа жетіп, Макинтошқа қайтып келді. 16 наурызға дейін аман қалғандардың барлығы үйге жетті.

Маккинтош пен Хейвардтың өлімі

Бес аман қалған адам тырнақты етпен тамақтану арқылы күштерін біртіндеп қалпына келтірді. Мұз тым жұқа болғандықтан, олар Эванс мүйісіне соңғы сапарға баруға тәуекел ете алмады, ал тамақ пен қоршаған ортаның бірқалыптылығы оларды шаршата бастады. 8 мамырда Маккинтош Хейвардпен бірге мұзға тәуекел етіп, Эванс мүйісіне қарай баруға ниеттенгендерін хабарлады. Жолдастарының қарсылығына қарамастан, олар кетіп, бір сағаттың ішінде қарлы боранда жоғалып кетті. Қалғандары боран басылған соң оларды іздеуге шықты, бірақ бұзылған мұздың жиегінде ғана іздерін тапты. Маккинтош пен Хейвард қайтадан көрінбеді. Олар жұқа мұзға түсіп кеткен немесе мұздың бөлігімен теңізге айдалып кеткен болуы мүмкін. Ричардс, Джойс және Уайлд 15 шілдеге дейін күтіп, Эванс мүйісіне сапар шегіп, Стивенс, Коуп, Джек және Газемен қайта қосылды.

Құтқару

1916 жылы сәуірде «Аврора» Жаңа Зеландияға келгеннен кейін Стенхаус кемені жөндеу және қайта жабдықтау үшін қаражат жинау жұмысын бастады, осыдан кейін ол Антарктидаға қайтып, қалып қойған адамдарды құтқаруға аттанатын болды. Бұл қиынға соқты: «Endurance» 1914 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Джорджиядан кеткеннен бері Шеклтоннан хабар жоқ еді, сондықтан экспедицияның екі тобына да көмек экспедициялары қажет болуы мүмкін көрінді. Ақырында, Австралия, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания үкіметтері «Аврораны» бірлесіп жөндеуге қаржыландыруға келісті, бірақ олардың бірлескен комитеті құтқару экспедициясын толық бақылауда ұстауды талап етті. Дэвис Маусонның соңғы Австралазиялық экспедициясының қатысушысы болды және 1914 жылы Шеклтонның «Endurance» немесе «Аврора» кемесіне командир болып тағайындалу ұсыныстарын қабылдамады. Инабатқа алып, Шеклтон кеме 20 желтоқсанда аттанғанда, штаттан тыс офицер ретінде саяхаттауға рұқсат алды.

Салдары

Антарктикалық мұра қоры мен Жаңа Зеландия үкіметі қорғаған Хат Пойнт және Кейп Эванс шатырлары сақталған. Кейп Эванс шатырындағы Ричардстың төсегінің жанындағы қабырғаға жазылған, қаза тапқандардың есімдерін тізімдеген жазуы әлі де оқылды, бірақ шатырлардың жалпы нашарлауы алаңдаушылық тудырды. "Аврора" Росс теңізінен соңғы рет оралғаннан кейін бір жылдан кем уақыт өмір сүрді. Шеклтон оны 10 000 фунт стерлингке сатты, ал оның жаңа міндеті Австралия мен Оңтүстік Америка арасында көмір тасымалдау болды. 1917 жылғы 20 маусымда Ньюкаслдан (Жаңа Оңтүстік Уэльс) шыққаннан кейін "Аврора" Тынық мұхитында жоғалып кетті. 1918 жылғы 2 қаңтарда ол Лондонның Lloyd's компаниясында жоғалған деп тіркелді және дауылда құлаған немесе жаудың шабуылға ұшыраған деп болжалды. Оның бортында Росс теңізі экспедициясының Джеймс Патон болды, ол әлі де ботсман қызметін атқарды. Эрнест Уайлд та Бірінші дүниежүзілік соғыстың құрбаны болды. Ол 1918 жылғы 10 наурызда Мальтада, Жерорта теңізіндегі Корольдік теңіз күштерінде қызмет етіп жүргенде, обадан қайтыс болды. 1923 жылғы 4 шілдеде Джойс пен Ричардс екінші депоны салу сапарындағы батылдықтары мен адам өмірін сақтау әрекеттері үшін Георг V-тен Альберт медальдарын алды. Уайлд пен Виктор Хейвард та соңынан марапатталды. Көптеген аман қалғандар ұзақ және сәтті мансапқа ие болды. Жас сымсыз байланыс операторы Лионель Хук Amalgamated Wireless Australasia Ltd компаниясына қосылып, көптеген технологиялық жаңалықтарға жауапкер болды. 1945 жылы ол компанияның бас директоры, ал 1962 жылы төрағасы болды, 1957 жылы өнеркәсіпке сіңірген қызметі үшін рыцарь атағын алды. Сапардан аман қалған төрт иттің ішінде Кон басқа иттермен болған төбелес кезінде қаза тапты. Ал қалғандары, Оскар, Ганнер және Тоузер кемемен Жаңа Зеландияға оралды және Веллингтон зообағына орналастырылды, онда Оскар, айтуынша, 25 жасқа дейін өмір сүрді. Өмірінің соңында партияның соңғы аман қалған мүшесі Дик Ричардс өкінуі жоқ еді және күресті бекер деп санамады. Оның пікірінше, бұл адам рухының жетістігі еді және кез келген аяқталған іс бекер болмайды.