Ормур Пайтұлы Сүфи ақыны – Пір Рошан (1525-1585)

Кіріспе

Ормур паштун суфи ақыны (шамамен 1525-1585)

Баязид Хан Ансари (; 1525-1585), көбінесе Пир Рошан немесе Пир Рохан деп аталады, Ормур батыры, суфи ақыны және революциялық көшбасшы. Ол негізінен пашту тілінде, сондай-ақ парсы, хиндустани және араб тілдерінде жазған. Оның ана тілі ормури тілі болған. Ол Паштунистан аймағында, қазіргі Пәкістан мен Ауғанстанда көптеген жақтастар жинаған және көптеген пашту ақындары мен жазушыларын тәрбиелеген Рошани қозғалысын құрғандығымен белгілі. Пир Рошан араб әліпбиінен алынған, 13 жаңа әріп қосылған пашту әліпбиін жасады. Бұл әліпбидің өңделген нұсқасы бүгінге дейін пашту тілін жазу үшін қолданылады. Пир Рошан пашту прозасын қамтитын ең ерте кітаптардың бірі – «Хайр әл-Баянды» жазды. Пир Рошан моғол императоры Акбардың үздіксіз әскери қимылдарына жауап ретінде паштун тайпаларын Акбарға қарсы күреске жинады. Моғолдар Пир Рошанды Пир е Тарик деп атады. Пир Рошанның паштундардың көп бөлігіне рухани және діни үстемдігіне байланысты, Акбар күреске діни тұлғаларды, ең алдымен Пир Бабаны (Сейід Әли Тирмизи) және Ахунд Дарвезаны шақырды. Моғолдар Пир Рошанның жақтастарын қуғынға алып, көптеген оларды өлімге кесті. Моғол әскері ақырында Пир Рошанды және оның көптеген ұлдарын өлтірді. Тек оның кіші ұлы Пир Джалала ғана шабуылдан аман қалды, кейін моғолдарға қарсы қару көтеріп, Рошани қозғалысының жаңа көшбасшысы болды. Рошани жақтастары Вазиристан, Куррам, Тира, Лоя Пактия, Лоя Кандагар (оның ішінде Каси тайпасының мүшелері) және Нангархарда Пир Рошанның қазасынан кейін шамамен жүз жыл бойы моғолдарға қарсы күресін жалғастырды.

Өмірбаян

Баязид 1525 жылы Пәкістанның Пәнджаб аймағындағы Джаландхардың жанында дүниеге келді, бірақ бала кезінде отбасымен бірге Оңтүстік Вазиристанның (қазіргі Пәкістан) Канигурам елді мекеніне, ата-бабаларының туған жеріне көшіп келді. Оның әкесі Баркилер еліндегі Кабул маңындағы Лохгар аңғарынан шыққан, бірақ Вазиристанға қоныс аударған еді, ал немересі Үндістанда туған. Оның отбасы 1526 жылы түркі билеушісі Бабур Үндістандағы ауғандық Лоди әулетін құлатып, елді басып алғаннан кейін, туған Паштун жеріне қайтып келген көптеген ауған отбасыларының бірі болды. Оның әкесі Абдулла ислам дінінің қади (судьясы) болды. Дегенмен, әкесі мен туыстары, содан кейін Баязидтің өзі де Ауғанстан мен Үндістан арасында сауда жасады. Баязид сол аймақта кең таралған көптеген дәстүрлерге қарсы болды, сондай-ақ отбасының ғалым және салиқалы болып есептелуінен туындаған артықшылықтарды қабылдамайтын. Ол өрескел, бекем жігерлі және ашық пікір білдіретін адам ретінде танымал болды. Баязид 40 жасында сабақ беруге кірісті. Оның үгіті Мохманд және Шинвари тайпалары тарапынан жақсы қабылданып, қолдау тапты. Содан кейін Пешавар аңғарына барып, Халил және Мухаммадзай тайпаларына өз ойларын жеткізді. Ол Оңтүстік және Орталық Азияның түрлі аймақтарына миссионерлер (халифалар) жіберді. Өзінің шәкірті Дәулет ханға «Сират ат-Таухид» кітабымен бірге оны Мұғол императоры Акбарға жіберді. Халифа Юсуф өзінің «Фахр ат-Талибин» кітабын Бадахшан билеушісі Мирза Сүлейменге жеткізді. Мавдуд Тарин Кандагар, Белуджистан және Синд аймақтарына үгіт тарату үшін жіберілді. Сонымен қатар, ол өзінің өкілдерін Кабул, Балх, Бұхара және Самарқан қалаларына жіберді. Бірақ, Баязид және оның жақтастары Юсафзай тайпалары арасында қозғалысын таратуды бастағанда, Бунердегі Пир Бабаның консервативті жақтастарымен тікелей қақтығысқа түсті. Ол Тира аңғарында бекініп, басқа тайпаларды біріктірді. Оксфорд тарихында Винсент Смит бұл оқиғаны Мұғол билігіне қарсы алғашқы «Паштун қайта жаралуы» деп сипаттайды. Мұғол императоры Акбар Дини Илахи дінін жариялаған кезде Баязид ашық қарсылыққа көтерілді. Ол өз әскерін Мұғол күштеріне қарсы бірнеше сәтті шайқастарда жетектеді, бірақ олар Нангархардағы ірі шайқаста Мұғол генералы Мүхсин Ханнан жеңіліске ұшырады. 1580 жылдары Юсуфзай тайпалары Мұғолдарға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Пир Рошанның Рошани қозғалысына қосылды. 1585 жылдың соңында Мұғол императоры Акбар Зайн-хан Кока мен Бирбал басқаруымен әскери күштерді Рошани бүліктерін басуға жіберді. 1586 жылдың ақпанында Бунэр мен Сват арасындағы Каракар асуында Калу хан басқарған Юсуфзай жасағымен шайқаста 8 мыңға жуық Мұғол сарбазы, соның ішінде Бирбал да қаза тапты. Бұл Ақбардың билігі кезінде Мұғол армиясының бастан кешкен ең ауыр апаты болды. Алайда, шабуыл кезінде Пир Рошан Топи маңында Мұғол әскерімен шайқаста қаза тапты. 1587 жылы Мұғол генералы Ман Сингх I 20 мың Рошани сарбазы мен 5 мың атты әскерін жеңді. Бірақ Пир Рошанның бес ұлы 1640 жылға дейін Мұғолдарға қарсы күресін жалғастырды.

Bayazid was born in 1525 just outside Jalandhar in Punjab (present day India), but early in his childhood, he moved with his family to their ancestral homeland of Kaniguram in South Waziristan (present day Pakistan). His grandfather was from the Lohgar Valley near Kabul in the country of the Barkis, but had immigrated to Waziristan, while his grandson was born in India. His family was one of the many Afghan families who fled back to Ancestral Pashtun Land after the Turkic ruler Babur overthrew the Afghan Lodi dynasty in India in 1526. His father, Abdullah, was an Islamic Qadi (judge). However, his father and relatives, and later Bayazid himself, also traded between Afghanistan and India. Bayazid was against many of the customs which prevailed in the area and the benefits which his family received due to being perceived as scholarly and devout. He was known for being stubborn, strong willed and outspoken. Bayazid began teaching at the age of 40. His message was well received by the Mohmand and Shinwari tribesmen. He then went to the Peshawar valley and spread his message to the Khalil and Muhammadzai. He sent missionaries (khalifas) to various parts of South and Central Asia. He sent one of his disciples, Dawlat Khan, along with his book Sirat at Tawhid to Mughal Emperor Akbar. Khalifa Yusuf was sent along with his book Fakhr at Talibin to the ruler of Badakhshan, Mirza Sulayman. Mawdud Tareen was sent to propagate his message to Kandahar, Balochistan, and Sindh. Arzani Khweshki was sent to India to convey the message to common people there. Besides, he also sent his deputies to Kabul, Balkh, Bukhara, and Samarkand. However, when he and his followers started spreading their movement amongst the Yousafzais, Bayazid came into direct confrontation with the orthodox followers of Pir Baba in Buner. He established a base in the Tirah valley where he rallied other tribes. In Oxford History of India, Vincent Smith describes this as the first "Pashtun renaissance" against Mughal rule. When Mughal Emperor Akbar proclaimed Din i Ilahi, Bayazid raised the flag of open rebellion. He led his army in several successful skirmishes and battles against Mughal forces, but they were routed in a major battle in Nangarhar by Mughal General Muhsin Khan. During the 1580s, Yusufzais rebelled against the Mughals and joined the Roshani movement of Pir Roshan. In late 1585, Mughal Emperor Akbar sent military forces under Zain Khan Koka and Birbal to crush the Roshani rebellion. In February 1586, about 8,000 Mughal soldiers, including Birbal, were killed near the Karakar Pass between Buner and Swat while fighting against the Yusufzai lashkar led by Kalu Khan. This was the greatest disaster faced by the Mughal army during Akbar's reign. However, during the attack, Pir Roshan was himself killed by the Mughal army near Topi. In 1587, Mughal general Man Singh I defeated 20,000 strong Roshani soldiers and 5,000 horsemen. Pir Roshan's five sons, however, continued fighting against the Mughals until about 1640.

Орынбасарлар

Баязидтің ұлдары, ең кішісі Жалаладан басқа, өлім жазасына кесілді. Ол тұтқындалған кезде 14 жаста болғандықтан, Акбар оны кешірді. Кейін ол Пир Жалала хан ретінде қаруға түсіп, моғол әскерімен сәтті шайқасты. Кейбіреулер Жалалабад қаласы оның құрметіне аталған деп санайды. Жалала шайқаста қаза тапқаннан кейін оның жүрегі туған інісі Ахдад хан (кейде Иддад деп те жазылады) күресті жалғастырды. 1619 немесе 1620 жылдары Рошандарды жою мақсатымен жүргізілген әрекеттердің бөлігі ретінде, император Джахангирдің басшылығымен Махабат хан Тирада 300 Даулатзай Оракзайын қырғынға ұшыратты. Ғайрат хан Рошани күштерімен күресу үшін Кохат арқылы Тирах аймағына зор әскермен жіберілді. Моғол әскері жеңіліске ұшырады, бірақ алты жылдан кейін Мұзаффар хан Ахдад ханға қарсы жорыққа шықты. Бірнеше айға созылған қызу шайқастардан кейін Ахдад хан қаза тапты. 1627 жылы Джахангирдің қайтысы паштундардың моғол әскеріне қарсы жалпы көтерілісіне себеп болды. Ол БҰҰ тапсырмасымен Ауғанстанға жіберілді, сонымен қатар Исмаили зерттеулер институты осы қозғалысты зерттеп, кітап жазу үшін қаржылады. Бұл кітаптың бірнеше басылымы жарық көрді, бірақ 2011 жылы оның сатылуы мен таралуы шектеулі болды.