Қосқа Шотландия: 900-1286 жылдар аралығындағы тарихы

Кіріспе

Шотландия шамамен 900 және 1286 жылдар аралығында

Шотландияның жоғары орта ғасыры 900 жылы Домналь II-нің қазасы мен 1286 жылы Александр III-нің қазасы арасындағы кезеңді қамтиды, бұл Шотландияның тәуелсіздік соғыстарының тікелей себебіне айналды. Тоғызыншы ғасырдың соңында қазіргі Шотландия аумағын түрлі бәсекелес мемлекеттер биледі. Скандинавиялық ықпал солтүстік және батыс аралдарда үстемдік құрды, оңтүстік-батыста бриттік мәдениет, оңтүстік-шығыста Нортумбрияның англосаксондық немесе ағылшын корольдігі және шығыста Форт өзенінің солтүстігінде Альбаның пиктік және гэльдік корольдігі орналасты. Он және он бірінші ғасырларда Солтүстік Ұлыбританияда гэльдік мәдениет пен Альбаның гэльдік патшалық билігі күшейді, ол латын тілінде Албания немесе Скотия деп, ал ағылшын тілінде «Шотландия» деп аталды. Бұл корольдік шығыстағы өзінің базасынан оңтүстікке, содан кейін батысқа және солтүстіктің көп бөлігіне бақылау орнатты. Ол гүлденген мәдениетке ие болды, ол үлкен гэль тілінде сөйлейтін әлемнің бір бөлігін құрады және ауыл шаруашылығы мен саудаға негізделген экономикаға ие болды. Он екінші ғасырда король Давид I билік еткеннен кейін шотланд монархтарын гэльдік емес, скот-нормандықтар деп сипаттаған дұрыс, олар туған шотланд мәдениетіне қарағанда француз мәдениетін артық көретін. Соның салдарынан француз институттары мен әлеуметтік құндылықтары, соның ішінде канондық құқық тарады. Осы дәуірде бург деп аталатын алғашқы қалалар пайда болды, олардың таралуымен бірге орта ағылшын тілі де тарады. Бұл дамулар батыстағы норвегиялық-гэльдік мәдениеттің пайда болуымен және француз және англо-француздық тегі бар көптеген ақсүйек отбасылардың гэльдік мәдениетке сіңуімен өтелді. Ұлттық бірлікке қол жеткізу үшін түрлі ерекше діни және мәдени дәстүрлер құрылды. Кезеңнің соңында Шотландияда «гэльдік қайта жаңғыру» болды, ол біртұтас шотланд ұлттық ерекшелігін қалыптастырды. 1286 жылға қарай осы экономикалық, институционалдық, мәдени, діни және құқықтық дамулар Шотландияны Англия мен Еуропадағы көршілеріне жақындатты, бірақ сырттан келгендер Шотландияны провинциялық, тіпті жабайы жер деп санады. Осы кезде Шотландия Корольдігінің саяси шекаралары қазіргі мемлекеттің шекараларына ұқсас болды.

The High Middle Ages of Scotland encompass Scotland in the era between the death of Domnall II in 900 AD and the death of King Alexander III in 1286, which was an indirect cause of the Wars of Scottish Independence. At the close of the ninth century, various competing kingdoms occupied the territory of modern Scotland. Scandinavian influence was dominant in the northern and western islands, Brythonic culture in the southwest, the Anglo Saxon or English Kingdom of Northumbria in the southeast and the Pictish and Gaelic Kingdom of Alba in the east, north of the River Forth. By the tenth and eleventh centuries, northern Great Britain was increasingly dominated by Gaelic culture, and by the Gaelic regal lordship of Alba, known in Latin as either Albania or Scotia, and in English as "Scotland". From its base in the east, this kingdom acquired control of the lands lying to the south and ultimately the west and much of the north. It had a flourishing culture, comprising part of the larger Gaelic speaking world and an economy dominated by agriculture and trade. After the twelfth century reign of King David I, the Scottish monarchs are better described as Scoto Norman than Gaelic, preferring French culture to native Scottish culture. A consequence was the spread of French institutions and social values including Canon law. The first towns, called burghs, appeared in the same era, and as they spread, so did the Middle English language. These developments were offset by the acquisition of the Norse Gaelic west and the Gaelicisation of many of the noble families of French and Anglo French origin. National cohesion was fostered with the creation of various unique religious and cultural practices. By the end of the period, Scotland experienced a "Gaelic revival", which created an integrated Scottish national identity. By 1286, these economic, institutional, cultural, religious and legal developments had brought Scotland closer to its neighbours in England and the Continent, although outsiders continued to view Scotland as a provincial, even savage place. By this date, the Kingdom of Scotland had political boundaries that closely resembled those of the modern nation.

Тарихнама

Шотландияның жоғары орта ғасырлардағы тарихы салыстырмалы түрде жақсы зерттелген, ал шотланд ортағасырлықтары көптеген түрлі жариялымдар жасады. Мысалы, Дэвид Дамвилл, Томас Оуэн Клэнси және Даувит Браун сияқтылар елдің түпкілікті мәдениеттеріне көбірек қызығушылық танытады және көбінесе кельт тілдерінде тілдік білім алған. G. W. S. Barrow сияқты нормандықтар 11-шы ғасырдан кейін Шотландияға әкелінген норман және скот-норман мәдениеттерімен айналысады. 20-шы ғасырдың көп бөлігінде тарихшылар осы кезеңде Шотландияда болған мәдени өзгерістерге ерекше мән берді. Дегенмен, Синтия Невилл мен Ричард Орам сияқты ғалымдар мәдени өзгерістерді жоққа шығармай, гаэльдік өткенмен байланыстылықтың маңызды, тіпті одан да маңызды болғанын айтады. Барбара Э. Кроуфордтың 1987 жылы жарық көрген «Скандинавиялық Шотландия» еңбегінен бері осы кезеңдегі викингтердің ықпалын түсінуге бағытталған зерттеулер көлемі артып келеді. Алайда, 849 жылдан бастап, викингтердің шабуылдарына байланысты Колумбаның қабірлік қалдықтары Ионадан алынып кеткеннен кейін, скандинавиялық ықпал астындағы жергілікті аймақтардан алынған жазбаша мәліметтер үш жүз жылға жуық жоғалып кетті. Осылайша, Гебрид аралдары және Шотландияның солтүстігінің көп бөлігі туралы VIII-XI ғасырлардағы ақпарат көздері негізінен ирланд, ағылшын немесе скандинав тілдерінде сақталған. Басты скандинав мәтіндері 13-шы ғасырдың басында жазылған, сондықтан оларға сақтықпен қарау керек. Ағылшын және ирланд деректемелері одан да ертерек мерзімге жатады, бірақ тарихшы Алекс Вулфтың сөзіне сүйенсек, олар «оқиғаның оңтүстікке қарай бұрылуына» себеп болуы мүмкін, әсіресе Гебрид аралдарының көп бөлігі осы кезеңде скандинав тілінде сөйлейтін халыққа айналғандықтан. 19-шы ғасырдан бастап «монументалды» Дональд кланы сияқты түрлі дәстүрлі кландық тарихтар, сондай-ақ осы кезеңге қатысты гаэль ауыз әдебиетінің маңызды материалдары бар, бірақ олардың құндылығы күмәнді.

Альба патшалығының пайда болуы

Тоғызыншы ғасырдың соңында Шотландияны әртүрлі мемлекеттер биледі. Пиктік және гэльдік Альба Корольдігі шығыста біріктірілді, ал скандинавиялық ықпалға түскен Аралдар Корольдігі батыста пайда болды. Рагналл уа Имайр сол кездегі маңызды тұлға болды, бірақ ол Гебрид аралдары мен Солтүстік аралдарды қоса, Шотландияның батыс және солтүстік аймақтарында қаншалықты билік еткені белгісіз, себебі замандас дереккөздер бұл мәселеде үнсіздік сақтайды. 870 жылы Уи Имайр Стратклайд Корольдігінің астанасы Думбартонды тонады. Бұл, әрине, зор шабуыл болды және ол бүкіл құрлық Шотландиясын Уи Имайрдің уақытша бақылауына өткізуі мүмкін. Оңтүстік-шығыс аймағы VII ғасырда Берниция/Нортумбрия ағылшын Корольдігіне қосылды. Оңтүстік-батыстағы Галлоуэй белгілі бір дәрежеде тәуелсіздікке ие болған жерлік билік еді. Фергустың билік кезінде жасалған Галвегия хартасында Галвегия билеушісі өзін Галлоуэйдің королі – rex Galwitensium деп атады. Солтүстік-шығыста Морей билеушісі скандинавиялық және ирландтық дереккөздерде ғана емес, Маэль Снехтайдан бұрын «Альба Королі» деп аталды. Алайда, Domnall mac Causantín 900 жылы Дунноттарда қайтыс болғанда, ол rí Alban деп тіркелген алғашқы адам болды және оның Корольдігі – викингтер мен басқа да ықпалдар әлсіреген кезде кеңейетін негізгі орталыққа айналды. Х ғасырда Альба элитасы пиктік мәдениетінің есебінен өсіп келе жатқан гэльдік мәдениетін түсіндіру үшін жаулап алу мифін жасауға кірісті. «Макалпиннің сатқындығы» деп аталатын бұл мифте Cináed mac Ailpín пиктіктерді бірден жойғанын айтады. Алайда, қазіргі тарихшылар Шотландияның шығу тегі туралы осы тұжырымдаманы қабылдамай бастады. Бұл жаулап алу туралы замандас дереккөздерде ешқандай мәлімет жоқ. Сонымен қатар, Пиктландтың гэльдік мәдениетке өтуі – Cináed-ке дейінгі ұзақ процесс болды және оны гэль тілінде сөйлейтін пиктік билеушілер, пиктік королінің гэль ақындарына көрсеткен қамқорлығы және гэль жазулары мен жер аттары дәлелдейді. Ұлттық сананың өзгеруін пиктік тілінің жоғалуымен түсіндіруге болады, бірақ сонымен қатар Causantín II-нің «пиктік» Шіркеуді скоттандыруы және викингтердің шабуылдарынан туындаған ауыр жағдай, әсіресе Пиктік Корольдігінің орталығы Фортриуда қатты сезілді деуге болады.

At the close of the ninth century, various polities occupied Scotland. The Pictish and Gaelic Kingdom of Alba had just been united in the east; the Scandinavian influenced Kingdom of the Isles emerged in the west. Ragnall ua Ímair was a key figure at this time although the extent to which he ruled territory in western and northern Scotland including the Hebrides and Northern Isles is unknown as contemporary sources are silent on this matter. Dumbarton, the capital of the Kingdom of Strathclyde had been sacked by the Uí Ímair in 870. This was clearly a major assault, which may have brought the whole of mainland Scotland under temporary Uí Imair control. The south east had been absorbed by the English Kingdom of Bernicia/Northumbria in the seventh century. Galloway in the southwest was a Lordship with some regality. In a Galwegian charter dated to the reign of Fergus, the Galwegian ruler styled himself rex Galwitensium, King of Galloway. In the northeast the ruler of Moray was called not only "king" in both Scandinavian and Irish sources, but before Máel Snechtai, "King of Alba". However, when Domnall mac Causantín died at Dunnottar in 900, he was the first man to be recorded as rí Alban and his kingdom was the nucleus that would expand as Viking and other influences waned. In the tenth century, the Alban elite had begun to develop a conquest myth to explain their increasing Gaelicisation at the expense of Pictish culture. Known as MacAlpin's Treason, it describes how Cináed mac Ailpín is supposed to have annihilated the Picts in one fell takeover. However, modern historians are now beginning to reject this conceptualization of Scottish origins. No contemporary sources mention this conquest. Moreover, the Gaelicisation of Pictland was a long process predating Cináed, and is evidenced by Gaelic speaking Pictish rulers, Pictish royal patronage of Gaelic poets, and Gaelic inscriptions and placenames. The change of identity can perhaps be explained by the death of the Pictish language, but also important may be Causantín II's alleged Scoticisation of the "Pictish" Church and the trauma caused by Viking invasions, most strenuously felt in the Pictish kingdom's heartland of Fortriu.

Аралдар патшалығы

Аралдар патшалығы 9-13 ғасырларда Гебрид аралдарын, Клайд шығанағының аралдарын және Мэн аралын қамтыды. Норвегиялықтар бұл аралдарды Судрейяр, яғни "Оңтүстік аралдар" деп атады, ол Оркни және Шетландтың Нордрейяр немесе "Солтүстік аралдарынан" ерекшеленді. Оркни графтары жоғары орта ғасырлар бойы Норвегия тәжінің вассалдары ретінде оларды ұстап тұрды. Рагналл уа Имайрдан кейін, 937 жылы Брунанбур шайқасында соғысқан және сондай-ақ Нортумбрия патшасы болған Амлайб Куаран аралдардың келесі тарихқа енген патшасы болды. Келесі жылдары норвегиялық дереккөздерде Гилли, Сигурд Батыр, Хокон Эриксон және Торфин Сигурдсон сияқты түрлі билеушілер Норвегия немесе Дания патшаларының вассалдары ретінде Гебрид аралдарының билеушілері ретінде тізілген. Годред Крован 1079 жылдан бастап Дублин мен Маннның билеушісі болды, ал он екінші ғасырдың басында Крован әулеті өзін бекітіп, келесі жарты ғасыр бойы "Манн және аралдардың патшалары" ретінде билік етті. Кейіннен патшалық Сомерледтің әрекеттері салдарынан бөлінді, оның ұлдары оңтүстік Гебрид аралдарын мұра етті, ал Манн билеушілері тағы бір ғасыр бойы "солтүстік аралдарды" өздерінде сақтап қалды.

Солтүстік

Шотландиядағы скандинавтық ықпал, бәлкім, он бірінші ғасырдың ортасында, Торфинн Сигурдссон билігінде, Шетландтан Мэнге дейін созылатын біртұтас саяси және діни аймақ құруға тырысқан кезде ең жоғары деңгейге жеткен. Сондықтан сол кездегі Шотландиядағы скандинавтардың тұрақты иеліктері қазіргі Шотландияның жер аумағының кемінде төрттен бір бөлігін құраған болуы керек. Он бірінші ғасырдың соңына қарай Норвегия коронасы Кейтнестің Оркней графтарынан Шотландия корольдерінің феодалы ретінде ұсталып тұрғанын мойындады, бірақ оның норвегиялық сипаты он үшінші ғасыр бойы сақталды. Рагналл мак Гофрайд, он үшінші ғасырдың басында шотланд короліне Оркней графы Харальд Маддадсонмен болған қақтығыста көмектескеннен кейін Кейтнес алды. Тоғызыншы ғасырда Оркадияның билігі Морейге дейін жеткен, ол осы ерте кезеңнің көп бөлігінде жартылай тәуелсіз патшалық болды. Морей билеушілері Макбет (1040–1057) және оның ізбасары Лулах (1057–1058) бір кезде бүкіл Шотландия патшалығын биледі. Алайда, 1130 жылдан кейін Морей шотланд корольдеріне бағынды, осы кездегі жергілікті билеуші Морейдің Оэнгусы көтеріліс жетекшісі ретінде қаза тапты. 1187 жылы болған тағы бір көтеріліс те сәттілікке жетпеді.

Шотландияның оңтүстік батысы

Х ғасырдың ортасына қарай Амлаиб Куаран Рейн аймағын бақылап, аймақ Галл Гейделді құраған викингтер мен гаэльдік ирландтардың араласуынан қазіргі Галлоуэй атауын алды. Магнус Барелегс Галлоуэй халқын бағындырғаны айтылады. Дегенмен, аймақтағы кең ауқымды норвег (норвегтік гаэлдерден өзгеше) қоныстануына байланысты жер атаулары, жазбалар және археологиялық дәлелдер оны қуаттамайды. Оунселенд жүйесі батыс жағалауында, соның ішінде Аргиллдің көп бөлігінде және ішкі Солуэй Фертке жақын аймақтан басқа оңтүстік-батыстың көп бөлігінде кеңінен таралған сияқты. Дамфрис және Галлоуэйде жер атауларының дәлелдері күрделі және гаэль, норвег және даниялық ықпалының қосындысынан тұрады, соңғысы Солтүстік Англиядағы даниялық иеліктермен байланыс нәтижесі болуы мүмкін. Шотландтар 1185 жылы Гилла Бригтенің өлімінен және Локланның билікке келуінен кейін үлкен бақылауға ие болғанымен, Галлоуэй 1235 жылға дейін Шотландияға толық қосылмады, Галвегиялықтардың көтерілісі жаншылғаннан кейін.

Стратклайд

Strathclyde және басқа Hen Ogledd аймақтарында жоғары орта ғасырдың алғашқы жылдары қолданылатын негізгі тіл Cumbric болды, ол ежелгі уэльс тіліне жақын британ тілінің бір түрі еді. 1018 жылдан кейін және 1054 жылға дейін корольдік шотландтар тарапынан басып алынған болуы мүмкін, бұл 1034 жылы қайтыс болған Маэль Колуим мак Синеданың билігі тұсында болды. Осы кезде Стратклайд аумағы оңтүстікке қарай Дервент өзеніне дейін жеткен. 1054 жылы ағылшын патшасы Эдуард Исповедник Нортумбрия графы Сивардты Макбет билік еткен шотландтарға қарсы жіберді. 1070 жылдарға қарай, немесе Маэль Колюйм мак Дончаданың билігі кезінде болса, шотландтар Стратклайдты қайта бақылауға алған сияқты, бірақ Уильям Руфус 1092 жылы оның оңтүстік бөлігін аннексиялады.

Гел патшалары: Домналь II - Александр I

Домналл мак Козантиннің лақап аты дасачах болды. Бұл жай ғана ақылдан адасқан адамды, немесе ертедегі ирланд заңдарында өз функцияларын бақылай алмайтын, демек заң бойынша жауапты емес адамды білдіреді. Оның ізбасары Каусантиннің ұзақ билеуі (900–942/3) көбінесе Альба Корольдігінің қалыптасуының кілті ретінде қарастырылады. Маэль Колюм I мен Маэль Колюм мак Синеданың таққа отыруы аралығындағы кезең Англияның Уэссекс патшаларымен жақсы қарым-қатынастармен, күшті ішкі династиялық тартыстармен және осыған қарамастан, салыстырмалы түрде сәтті экспансиялық саясатпен сипатталды. 945 жылы король Маэль Колюм I Англия королі Эдмундпен келісімге сәйкес Стратклайдты алды, бірақ бұл оқиға Маэль Колюмның Морейдегі билігін жоғалтуымен өтелді. Патша Идулбтың (954–962) тұсында шотландтар Эдем бекінісі деп аталатын қаланы, яғни Эдинбургті басып алды. Маэль Колюм II-нің Кархам шайқасында (1018) Нортумбриялықтарға жеңісімен Шотландияның Лотианды бақылауы күшейді. Шотландтар, бәлкім, 9-ғасырдың соңынан бастап Стратклайдта белгілі бір билікке ие болған, бірақ аймақ өз билеушілерін сақтап қалды және шотландтардың өз билігін жүзеге асыруға жеткілікті күшті болғаны белгісіз. 1034 жылдан бастап король Доншад I билік еткен кездегі әскери әрекеттер сәтсіз аяқталды, ол 1040 жылы Макбет бастаған Морейліктермен шайқаста қаза тапты, ал Макбет сол жылы патша болды. Макбет он жеті жыл билік етті, ол Римге қажылыққа баруға мүмкіндік берді; алайда, оны Доншадтың ұлы Маэль Колюм құлатты, ол бірнеше айдан кейін Макбеттің асырап алған ұлы және мұрагері Лулакты жеңіп, король Маэль Колюм III болды. Маэль Колюмның патшайымы Маргарет ағылшын тағына талапкер Эдгар Этелингтің қарындасы болды. Бұл неке және Маэль Колюмның Солтүстік Англияға жасаған шабуылдары Англияның Норман билеушілерінің Шотландия патшалығына араласуына себеп болды. Король Вильгельм Жеңімпаз басып кірді және Маэль Колюм өзінің үлкен ұлы Доншадты кепіл ретінде беріп, оның билігіне мойынсұнды. 1079 жылдан бастап екі тараптан да түрлі шекаралық шабуылдар жасалды, ал Маэль Колюм мен оның Маргареттен туған үлкен ұлы Эдвард 1093 жылы Альнуик шайқасында қаза тапты. Дәстүр бойынша оның ағасы Домналь Бан Маэль Колюмның мұрагері болуы керек еді, бірақ оның Маргареттен туған үлкен ұлы Эдвард оның таңдалған мұрагері болған сияқты. Маэль Колюм мен Эдвард бір шайқаста қаза тапқаннан кейін, оның Шотландиядағы басқа ұлдары әлі жас болғандықтан, Домналь патша болды. Алайда, Маэль Колюмның бірінші әйелінен туған үлкен ұлы Доншад II Вильгельм Руфтан қолдау алып, таққа отырды. Англо-саксондық жылнамасында оның ағылшын және француз ізбасарлары қырғынға ұшырады, ал Доншад II-нің өзі сол жылы (1094) Домналдың одақтасы Меарнның Маэль Петрінің қолынан қаза тапты. 1097 жылы Вильгельм Руф Маэль Колюмның тағы бір ұлы Эдгардты патшалыққа тағайындады. Домналь Банның өлімі Эдгардың патшалығын қамтамасыз етті, содан кейін салыстырмалы бейбіт кезең басталды. Эдгардың және оның ізбасары Александрдың билеуі олардың кейінгілерімен салыстырғанда көңілсіз болды. Біріншісінің ең танымал әрекеті - оның әріптесі, Ирландияның Жоғары Королі Мурчертах Уа Брианға түйе (немесе, мүмкін, піл) жіберуі болды. Эдгар қайтыс болғаннан кейін Александр патшалыққа отырды, ал оның кіші інісі Дэвид Камбрияның ханзадасы болды.

Domnall mac Causantín's nickname was dásachtach. This simply meant a madman, or, in early Irish law, a man not in control of his functions and hence without legal culpability. The following long reign (900–942/3) of his successor Causantín is more often regarded as the key to the formation of the Kingdom of Alba. The period between the accession of Máel Coluim I and Máel Coluim mac Cináeda was marked by good relations with the Wessex rulers of England, intense internal dynastic disunity and, despite this, relatively successful expansionary policies. In 945, king Máel Coluim I received Strathclyde as part of a deal with King Edmund of England, an event offset somewhat by Máel Coluim's loss of control in Moray. Sometime in the reign of king Idulb (954–962), the Scots captured the fortress called oppidum Eden, i. e. Edinburgh. Scottish control of Lothian was strengthened with Máel Coluim II's victory over the Northumbrians at the Battle of Carham (1018). The Scots had probably some authority in Strathclyde since the later part of the ninth century, but the kingdom kept its own rulers, and it is not clear that the Scots were always strong enough to enforce their authority. The reign of King Donnchad I from 1034 was marred by failed military adventures, and he was killed in a battle with the men of Moray, led by Macbeth who became king in 1040. Macbeth ruled for seventeen years, peaceful enough that he was able to leave to go on pilgrimage to Rome; however, he was overthrown by Máel Coluim, the son of Donnchad, who some months later defeated Macbeth's stepson and successor Lulach to become king Máel Coluim III. Máel Coluim's Queen Margaret was the sister of the native claimant to the English throne, Edgar Ætheling. This marriage, and Máel Coluim's raids on northern England, prompted interference by the Norman rulers of England in the Scottish kingdom. King William the Conqueror invaded and Máel Coluim submitted to his authority, giving his oldest son Donnchad as a hostage. From 1079 onwards there were various cross border raids by both parties and Máel Coluim himself and Edward, his eldest son by Margaret, died in one of them in the Battle of Alnwick, in 1093. Tradition would have made his brother Domnall Bán Máel Coluim's successor, but it seems that Edward, his eldest son by Margaret, was his chosen heir. With Máel Coluim and Edward dead in the same battle, and his other sons in Scotland still young, Domnall was made king. However, Donnchad II, Máel Coluim's eldest son by his first wife, obtained some support from William Rufus and took the throne. According to the Anglo Saxon Chronicle his English and French followers were massacred, and Donnchad II himself was killed later in the same year (1094) by Domnall's ally Máel Petair of Mearns. In 1097, William Rufus sent another of Máel Coluim's sons, Edgar, to take the kingship. The ensuing death of Domnall Bán secured the kingship for Edgar, and there followed a period of relative peace. The reigns of both Edgar and his successor Alexander are obscure by comparison with their successors. The former's most notable act was to send a camel (or perhaps an elephant) to his fellow Gael Muircheartach Ua Briain, High King of Ireland. When Edgar died, Alexander took the kingship, while his youngest brother David became Prince of Cumbria.

Шотландия-норман патшалары: Давид I-ден Александр III-ге дейін

Дәуіт I патшалық құрғаннан бастап Александр III қайтыс болғанға дейінгі кезең Англия патшаларына тәуелділікпен және салыстырмалы түрде жақсы қарым-қатынаспен ерекшеленді. Бұл кезеңді үлкен тарихи трансформация ретінде қарастыруға болады, ол «Еуропалану» деп аталатын жалпы құбылыстың бөлігі болып табылады. Бұл кезеңде қазіргі заманғы елдің көп бөлігінде патша билігінің табысты орнауы да болды. Дәуіт I-ден кейін, әсіресе Уильям I билік құрған кезде Шотландия корольдері өздерінің көпшілігінің мәдениетіне қатысты екіталай болды. Ковентридің Вальтері былай дейді: «Қазіргі Шотландия патшалары өздерін нәсіл, мінез-құлық, тіл және мәдениет жағынан француздар деп санайды; олар тек француздарды ғана үйлерінде және соңынан еріп, гаэлдерді толық құлдыққа түсірді». Бұл жағдайдың салдары да болды. 1174 жылы Алнуикте Уильямның тұтқындалуынан кейін шотландтар олардың ішіндегі орта ағылшын және француз тілінде сөйлейтін аз санды адамдарға қарсы шықты. Уильям Ньюбург шотландтардың алғаш рет өз әскерімен шотландтық ағылшындарға шабуыл жасағанын, ал Ньюбург Шотландияның өзінде осы оқиғалардың қайталануын хабарлады. Бірнеше ғасырдан кейін осы оқиғалар туралы жазған Уолтер Бауэр «Ағылшындарды Шотландия мен Галлоуэйде өте қасіретке ұшыратып, қуғын-сүргінге ұшыратты» деп растайды. [[Файл:Вильям I.jpg|thumb|right|Вильгельм I-нің, Гийом Арыстан деп аталатын мөрі. Шотландияның жергілікті тұрғындары арасында оның атағы Уиллеам Гарб (яғни «Күрең Уильям») болған. Соңғылардың қатері соншалық ауыр болды, 1230 жылы олардың жеңілісінен кейін шотландтық таққа Маквильямның соңғы ұрпағы болған нәресте қызды көпшілік алдында өлтіруді бұйырды. Ланнеркост хроникасына сәйкес: Бұл қарсыластардың көбісі ынтымақтастыққа келді және тек Галовей, Морей, Росс және Аргиллдің шеткі гаэль аймақтарында ғана емес, сонымен қатар шығыс «Шотландияның өзінде» және гаэль әлемінің басқа жерлерінде қолдау тапты. Алайда, он екінші ғасырдың аяғында шотланд патшалары өздерінің бұрынғы бақылау аймағынан тыс жерлестердің жергілікті гаэль иелерін жұмысына тартуға билік пен қабілетке ие болды. Ең танымал мысалдар – Лохлан, Галлоуэйдің лорды және Ферчар мак Скифте. Александр III билік құрған кезде шотландтар батыс жағалаудың қалған бөлігін аннексиялауға күшті жағдайға келді, олар Хакон Хаконарсонның тағдыры ауыр шабуылдан кейін және 1266 жылы Перт келісімшартымен Ларгс шайқасының тұйықталуынан кейін солай болды. Батыс жерін жаулап алу, 1186 жылы Керрик Мормердінің құрылуы және 1235 жылы Гилл Руадтың Галвегиялық көтерілісінен кейін Галлоуэй иелігінің сіңірілуі шотланд королі билігі кезінде гэль тілінде сөйлейтіндер Норман дәуірінде халықтың көпшілігін құрағанын білдірді. Гель, норман және саксон мәдениеттерінің бірігуі Александр III-нің өлімінен кейін көп ұзамай басталған Тәуелсіздік соғыстары кезінде король Роберт I-ге жеңіске жетуге мүмкіндік берген платформа болуы мүмкін.

The period between the accession of David I and the death of Alexander III was marked by dependency upon and relatively good relations with the Kings of England. The period can be regarded as one of great historical transformation, part of a more general phenomenon, which has been called "Europeanisation". The period also witnessed the successful imposition of royal authority across most of the modern country. After David I, and especially in the reign of William I, Scotland's Kings became ambivalent about the culture of most of their subjects. As Walter of Coventry tells us, "The modern kings of Scotland count themselves as Frenchmen, in race, manners, language and culture; they keep only Frenchmen in their household and following, and have reduced the Gaels to utter servitude." This situation was not without consequence. In the aftermath of William's capture at Alnwick in 1174, the Scots turned on the small number of Middle English speakers and French speakers among them. William of Newburgh related that the Scots first attacked the Scoto English in their own army, and Newburgh reported a repetition of these events in Scotland itself. Walter Bower, writing a few centuries later about the same events confirms that "there took place a most wretched and widespread persecution of the English both in Scotland and Galloway". [[File:WilliamI. jpg|thumb|right|The seal of William I, known as Guillaume le Lion. His title among the native Scots was probably Uilleam Garbh (i. e. "William the Rough"). The threat from the latter was so grave that, after their defeat in 1230, the Scottish crown ordered the public execution of the infant girl who happened to be the last of the MacWilliam line. According to the Lanercost Chronicle:

Many of these resistors collaborated, and drew support not just in the peripheral Gaelic regions of Galloway, Moray, Ross and Argyll, but also from eastern "Scotland proper", and elsewhere in the Gaelic world. However, by the end of the twelfth century, the Scottish kings had acquired the authority and ability to draw in native Gaelic lords outside their previous zone of control in order to do their work, the most famous examples being Lochlann, Lord of Galloway and Ferchar mac in tSagairt. By the reign of Alexander III, the Scots were in a strong position to annex the remainder of the western seaboard, which they did following Haakon Haakonarson's ill fated invasion and the stalemate of the Battle of Largs with the Treaty of Perth in 1266. The conquest of the west, the creation of the Mormaerdom of Carrick in 1186 and the absorption of the Lordship of Galloway after the Galwegian revolt of Gille Ruadh in 1235 meant that Gaelic speakers under the rule of the Scottish king formed a majority of the population during the so called Norman period. The integration of Gaelic, Norman and Saxon cultures that began to occur may have been the platform that enabled King Robert I to emerge victorious during the Wars of Independence, which followed soon after the death of Alexander III.

География

thumb|upright|left|Ортағасырлық Шотландиядағы комиттық және басқа да лордтықтардың картасы, шамамен 1230 жыл.
Осы кезеңнің басында Альбаның шекараларында қазіргі Шотландияның аз ғана бөлігі болды. Х және XI ғасырларда осы жерлер қосылған кезде де, "Скотия" аталымы көздерде Форт өзені, орталық Грампиан таулары және Спей өзені арасындағы аймаққа ғана қатысты. Шотландия тәжінің билігіндегі барлық жерлерді сипаттау үшін ол тек XII ғасырдың екінші жартысынан бастап қолданыла бастады. XIII ғасырдың соңында Йорк (1237) және Перт (1266) шарттары Шотландия Корольдігінің Англия және Норвегиямен шекараларын белгілеген кезде, оның шекаралары қазіргі шекараларға жақын болды. Осы уақыттан кейін Бервик пен Мэн аралы Англияға қарады, ал Оркни мен Шетланд аралдары XV ғасырда Норвегиядан алынды. Осы кезеңде Шотландияға айналған аймақ геологиялық тұрғыдан бес негізгі аймаққа бөлінеді: Оңтүстік жоталар, Орталық жазықтар, Таулы аймақ, Солтүстік-шығыс жағалау жазығы және Аралдар. Олардың кейбіреулерін таулар, ірі өзендер және батпақтар бөліп тұрды. Осы аймақтардың көпшілігі Англия, Ирландия, Скандинавия және Еуропаның басқа бөліктерімен тығыз мәдени және экономикалық байланыстарда болды. Ішкі байланыс қиын болды және елде анық географиялық орталық болған жоқ. Данфермлин Малкольм III тұсында маңызды патшалық орталыққа айналды, ал Эдинбург Дәуіт I тұсында патшалық құжаттарын сақтау үшін қолданыла бастады, бірақ, мүмкін, Англияға жақындығы мен осалдығы себепті, бұл кезеңде ресми астана болған жоқ. Альбаның Шотландия Корольдігіне кеңеюі – сыртқы жаулаулар мен сирек болатын көтерілістерді басуды, сондай-ақ патшаның тиімді өкілдерін тағайындау арқылы лордтық билікті кеңейтуді біріктірген кезеңдік процесс болды. Кейінірек консолидация процесі Дәуіт I енгізген феодализммен байланысты, әсіресе шығыс және оңтүстікте, патша билігі ең күшті болған жерлерде, көбінесе қамалдарға негізделген лордтықтарды орналастыру және жергілікті тегндердің үлгісін жабатын әкімшілік шерифтіктерді құру жүзеге асырылды. Сонымен қатар, ағылшын графтары мен латынша "comes" аталымы жазбаларда мормерлерді ығыстыра бастады. Бұл "гибридтік корольдік" ретінде қарастырылды, онда гаэль, англосаксон, фламанд және норман элементтері оның "нормандық" бірақ туған корольдардың әулеттерінде бірікті.

thumb|upright|left|Map of comital and other Lordships in Medieval Scotland, c. 1230
At the beginning of this period, the boundaries of Alba contained only a small proportion of modern Scotland. Even when these lands were added to in the tenth and eleventh centuries, the term Scotia was applied in sources only to the region between the River Forth, the central Grampians and the River Spey and only began to be used to describe all of the lands under the authority of the Scottish crown from the second half of the twelfth century. By the late thirteenth century when the Treaty of York (1237) and Treaty of Perth (1266) had fixed the boundaries with the Kingdom of the Scots with England and Norway respectively, its borders were close to the modern boundaries. After this time both Berwick and the Isle of Man were lost to England, and Orkney and Shetland were gained from Norway in the fifteenth century. The area that became Scotland in this period is divided by geology into five major regions: the Southern Uplands, Central Lowlands, the Highlands, the North east coastal plain and the Islands. Some of these were further divided by mountains, major rivers and marshes. Most of these regions had strong cultural and economic ties elsewhere: to England, Ireland, Scandinavian and mainland Europe. Internal communications were difficult and the country lacked an obvious geographical centre. Dunfermline emerged as a major royal centre in the reign of Malcolm III and Edinburgh began to be used to house royal records in the reign of David I, but, perhaps because of its proximity and vulnerability to England, it did not become a formal capital in this period. The expansion of Alba into the wider Kingdom of Scotland was a gradual process combining external conquest and the suppression of occasional rebellions with the extension of seigniorial power through the placement of effective agents of the crown. Later the process of consolidation is associated with the feudalism introduced by David I, which, particularly in the east and south where the crown's authority was greatest, saw the placement of lordships, often based on castles, and the creation of administrative sheriffdoms, which overlay the pattern of local thegns. It also saw the English earl and Latin comes begin to replace the mormaers in the records. The result has been seen as a "hybrid kingdom, in which Gaelic, Anglo Saxon, Flemish and Norman elements all coalesced under its 'Normanised', but nevertheless native lines of kings".

Демография және тіл

Шотландия халқының саны осы кезеңде белгісіз. 1755 жылы алғашқы сенімді мәліметтер Шотландияда 1 265 380 адам тұрғанын көрсетеді. Самым жақсы есептеулер бойынша, жоғары орта ғасырларда Шотландия халқының саны 500 000 мен 1 000 000 адам аралығында болған, төменгі көрсеткіштен жоғары көрсеткішке қарай өскен. Тілдік тұрғыдан алғанда, осы кезеңде Шотландиядағы көпшілік гаэль тілінде сөйлеген, бұл тіл сол кезде жай ғана шотланд тілі деп аталған, ал латын тілінде – lingua Scotica. Бұл кезеңде ескі норвеж және ағылшын тілдері де қолданылған, ал кумбрик тілі 900 мен 1100 жылдар аралығында жойылып кеткен.

Қоғам

Заңдық трактат, белгілі «Бреттер мен шотландтардың заңдары» деп, Дәуіт I патшалық құрған кезде жинақталған болуы мүмкін, туыстық топтың мүшелері өлтірілгені үшін өтемақы алуға құқылы екенін көрсетеді. Ол сондай-ақ бес дәрежелі адамды тізімдейді: патша, мормаер, тоисех, октигерн және нейф. Патшадан кейінгі ең жоғары дәреже – мормаер («үлкен лауазым иесі») – шамамен он екі провинциялық билеуші болған, кейіннен оларды ағылшын тіліндегі «граф» деген сөз алмастырған. Олардан төмен тоисех (жетекші) патшалық жерлерді немесе мормаердің немесе аббаттың жерлерін басқарған, онда олар айтарлықтай иеліктерге ие болған, кейде оларды округтер деп сипаттаған, ал лауазымы кейінірек танеге тең болған. «Бреттер мен шотландтардың заңдарында» айтылған ең төменгі еркін дәреже – октигерн (сөзбе-сөз, кішкентай немесе жас лорд) – мәтін француз тіліне аудармаған термин. Еркін емес naviti, neyfs немесе серфтер түрлі қызмет түрлерінде болған, олардың шығу тегі ирландтық тәжірибеде, соның ішінде cumelache, cumherba және scoloc иелерінің иелігіне байланысты және рұқсатсыз тастай алмайтын, бірақ жазбалар көбінесе басқа аймақтарда немесе дамитын қалаларда жақсы жалақы немесе жұмыс үшін қашып кеткенін көрсетеді. Дегенмен, феодализмнің орнауы жер иеленудің және жер пайдаланудың қолданыстағы жүйесімен қатар жалғасты, және бұл өзгеріс қарапайым еркін және еркін емес жұмысшылардың өміріне қалай әсер еткені белгісіз. Кейбір жерлерде феодализм жұмысшыларды жерге тығыз байланыстырған болуы мүмкін, бірақ Шотландияның негізінен мал шаруашылығымен айналысуы ағылшын үлгісіндегі иелік ету жүйесін енгізуді қиын еткен болуы мүмкін. XII ғасырда және әрине XIII ғасырда Канон құқығы және түрлі англо-нормандық тәжірибелер сияқты континенттік құқықтық ықпал көбірек күш алды. Шотландияның жергілікті тұрғындары арасында XIV ғасырға дейінгі заң әрқашан жақсы куәландырылмаған, бірақ ертедегі гаэль құқығы туралы кең білім оны қайта құруға негіз береді. Шотландияның ең көне заң қолжазбасында «Leges inter Brettos et Scottos» деп аталатын құжат бар. Құжат көне француз тілінде сақталған және ол, әрине, ертедегі гаэль тіліндегі құжаттың французша аудармасы. Ол көптеген аудармаған гаэль тіліндегі заң терминдерін сақтап қалды. Кейінгі ортағасырлық заң құжаттарында латын және орта ағылшын тілдерінде жазылған, көбірек гаэльдік заң терминдері бар, мысалы, slains (Ескі ирланд слан немесе sláinte; бостандық) және cumherba (Ескі ирланд comarba; шіркеу мұрагері). Judex (көпше түрі judices) – бұл Норманнан кейінгі жалғастықты білдіреді, ежелгі гаэль заңгерлері ағылшын тілінде Brehons деп аталады. Лауазымды иеленушілердің есімдері әрқашан Форттан солтүстікке немесе оңтүстік-батысқа қарай гаэль тілінде болады. Судьялар көбінесе барондық, аббаттық және басқа да төменгі дәрежелі «соттарды» бақылаған патшалық лауазымды адамдар болды. Алайда шотландтардың Давид патшалығынан кейінгі заңның басты өкілі – сот жүргізген және патшаға жеке есеп берген Justiciar болды. Әдетте, екі Justiciar болды, олар тілдік шекараларға сәйкес ұйымдастырылды: Шотландияның Justiciar-ы және Лотианның Justiciar-ы. Кейде Галлоуэйдің де өз Justiciar-ы болған. Сурет: Александр патшаның Скондағы Мот-Хиллде таққа отырғызылуы, оның қасында Стратхерн мен Файфтың мормаерлері тұр. Justiciar және Judex лауазымдары шотланд қоғамын басқарудың екі жолы ғана еді. Бұрынғы кезеңде патша билікті мұрагерлік жергілікті «лауазым иелеріне» берген, мысалы, мормаерлерге/графтарға және тоисехтерге/танға. Бұл – сыйлық беру және заң шығарушы бардтардың үкіметі еді. Сонымен қатар, Шотландияның шығысында ондаған жер атаулары бар, олар туралы куәлік ретінде comhdhail деген халық соттары болды. Норман дәуірінде шерифтер мен шерифтер және аздап епископтар (төменде қараңыз) маңызды болды. Біріншісі патшаға патшалық жерлерді тиімді басқаруға мүмкіндік берді. Дәуіт I патшалығы кезінде корольдік шерифтер корольдің негізгі жеке аумақтарында құрылған; атап айтқанда, шамамен хронологиялық тәртіппен Роксбург, Скоун, Бервик-апон-Твид, Стирлинг және Пертте. Уильям I патшалығы кезінде 30-ға жуық корольдік шерифтер болған болуы мүмкін, соның ішінде Айр мен Дамфристегілер, Галлоуэй Керриктің шекарасындағы негізгі орындар. Шерифтер саны мен таралуы өскен сайын, патшаның да бақылауы күшейе түсті. XIII ғасырдың аяғында батыстағы Уигтаун, Кинтайр, Скай және Лорн сияқты жерлерде шерифтер құрылды. Осы арқылы XIII ғасырдағы шотланд патшасы Шотландияны өзінің кейінгі ортағасырлық мұрагерлерінен гөрі көбірек бақылады. Патшаның өзі көшпенді болды және «астана» болған жоқ, дегенмен Скоун маңызды функция атқарды. Дәстүр бойынша, осы кезеңдегі барлық шотланд патшалары Стратхерн мен Файфтың мормаерлерімен Сконда таққа отыруы керек еді. Дәуіт I патша Роксбургты астана ретінде құруға тырысқан болса да, осы дәуірдің басында Форрес пен Данкельд патшаның басты резиденциялары болған сияқты. Скандинавиялықтар басып алған жерлер туралы мәліметтер салыстырмалы түрде аз. Udal құқығы құқықтық жүйенің негізін құрады және Гебрид аралдары Ounceland өлшемімен салық салынатыны белгілі. Althings – жәрменнің қатысуымен өткен ашық ауадағы үкіметтік жиналыстар, және жиналыстарға барлық еркін адамдардың қатысуына рұқсат етілген. Осы сессияларда шешімдер қабылданып, заңдар бекітіліп, шағымдар қарастырылды. Мысалдар: Шетланд аралдарындағы Tingwall және Law Ting Holm, Истэр-Ростағы Dingwall және Мэн аралындағы Tynwald.

The legal tract known as Laws of the Brets and Scots, probably compiled in the reign of David I, underlines the importance of the kin group as entitled to compensation for the killing of individual members. It also lists five grades of man: King, mormaer, toísech, ócthigern and neyfs. The highest rank below the king, the mormaer ("great officer"), were probably about a dozen provincial rulers, later replaced by the English term earl. Below them the toísech (leader), appear to have managed areas of the royal demesne, or that of a mormaer or abbot, within which they would have held substantial estates, sometimes described as shires and the title was probably equivalent to the later thane. The lowest free rank mentioned by the Laws of the Brets and Scots, the ócthigern (literally, little or young lord), is a term the text does not translate into French. The non free naviti, neyfs or serfs existed in various forms of service, with terms with their origins in Irish practice, including cumelache, cumherba and scoloc who were tied to a lord's estate and unable to leave it without permission, but who records indicate often absconded for better wages or work in other regions or in the developing burghs. However, the imposition of feudalism continued to sit beside the existing system of landholding and tenure and it is not clear how this change impacted on the lives of the ordinary free and unfree workers. In places, feudalism may have tied workers more closely to the land, but the predominantly pastoral nature of Scottish agriculture may have made the imposition of a manorial system on the English model impracticable. In the twelfth century, and certainly in the thirteenth, strong continental legal influences began to have more effect, such as Canon law and various Anglo Norman practices. Pre fourteenth century law among the native Scots is not always well attested, but extensive knowledge of early Gaelic Law gives some basis for its reconstruction. In the earliest extant Scottish legal manuscript, there is a document called Leges inter Brettos et Scottos. The document survives in Old French, and is almost certainly a French translation of an earlier Gaelic document. It retained a vast number of untranslated Gaelic legal terms. Later medieval legal documents, written both in Latin and Middle English, contain more Gaelic legal terms, examples including slains (Old Irish slán or sláinte; exemption) and cumherba (Old Irish comarba; ecclesiastic heir). A Judex (pl. judices) represents a post Norman continuity with the ancient Gaelic orders of lawmen called in English today Brehons. Bearers of the office almost always have Gaelic names north of the Forth or in the south west. Judices were often royal officials who supervised baronial, abbatial and other lower ranking "courts". However, the main official of law in the post Davidian Kingdom of the Scots was the Justiciar who held courts and reported to the king personally. Normally, there were two Justiciarships, organised by linguistic boundaries: the Justiciar of Scotia and the Justiciar of Lothian. Sometimes Galloway had its own Justiciar too. thumb|right|Coronation of King Alexander on Moot Hill, Scone, beside him are the Mormaers of Strathearn and Fife. The office of Justiciar and Judex were just two ways that Scottish society was governed. In the earlier period, the king "delegated" power to hereditary native "officers" such as the Mormaers/Earls and Toísechs/Thanes. It was a government of gift giving and bardic lawmen. There were also popular courts, the comhdhail, testament to which are dozens of placenames throughout eastern Scotland. In the Norman period, sheriffdoms and sheriffs and, to a lesser extent, bishops (see below) became increasingly important. The former enabled the King to effectively administer royal demesne land. During David I's reign, royal sheriffs had been established in the king's core personal territories; namely, in rough chronological order, at Roxburgh, Scone, Berwick upon Tweed, Stirling and Perth. By the reign of William I, there may have been about 30 royal sheriffdoms, including ones at Ayr and Dumfries, key locations on the borders of Galloway Carrick. As the distribution and number of sheriffdoms expanded, so did royal control. By the end of the thirteenth century, sheriffdoms had been established in westerly locations as far flung as Wigtown, Kintyre, Skye and Lorne. Through these, the thirteenth century Scottish king exercised more control over Scotland than any of his later medieval successors. The king himself was itinerant and had no "capital" as such although Scone performed a key function. By ritual tradition, all Scottish kings in this period had to be crowned there by the Mormaers of Strathearn and Fife. Although King David I tried to build up Roxburgh as a capital, In the earliest part of this era, Forres and Dunkeld seem to have been the chief royal residences. Records from the Scandinavian held lands are much less well documented by comparison. Udal law formed the basis of the legal system and it is known that the Hebrides were taxed using the Ounceland measure. Althings were open air governmental assemblies that met in the presence of the jarl and the meetings were open to virtually all free men. At these sessions decisions were made, laws passed and complaints adjudicated. Examples include Tingwall and Law Ting Holm in Shetland, Dingwall in Easter Ross, and Tynwald on the Isle of Man.

Христиан діні мен шіркеу

left|thumb|Монимск реликвиясы, шамамен 750 жылға дейін, Брехбеннох деп есептеледі, Кулумбаның сүйектерін қамтиды деген сенімде және 1314 жылы Баннокберн шайқасына алып жүрілді. X ғасырға қарай, барлық Солтүстік Британия христиандыққа көшті, скандинавиялық солтүстік және батыс өңірлерінен басқа, олар викингтердің қоныстануы салдарынан шіркеу үшін жоғалды.

Қасиеттілер

Кез келген басқа христиан елі сияқты, ортағасырлық шотланд христиандығының басты ерекшеліктерінің бірі – қасиеттілерге табынушылық болды. Ирландиядан шыққан, әсіресе құрметтелген қасиеттілерге Сент-Фелан және Сент-Колман, сондай-ақ қасиеттілер Финдбар және Финан кіретін. Ең маңызды миссионерлік қасиетті – Шотландия мен Пиктия патшалығында ұлттық тұлға ретінде пайда болған Колумба, оның реликвияларының бір бөлігі үшін Кеннет I шығыста Дункельдте жаңа орталық құрды. Ол он төртінші ғасырда маңызды тұлға болып қалды, ал Уильям I Арброат аббаттығында жаңа қор құрды және Монимуск реликвияларындағы реликвиялар аббаттың қамқорлығына берілді. Жергілікті қасиеттілер жергілікті бірегейлік үшін маңызды болып қала берді. Стратклайдтағы ең маңызды қасиетті – Сент Кентигерн, Лотиандағы – Сент Катберт, ал 1115 жылғы шейіттігінен кейін Оркни, Шетланд және Солтүстік Шотландияда Оркни графы Магнус Эрлендссонның айналасында культ пайда болды. Шотландиядағы Сент-Эндрю культі 8-ші ғасырда пикті патшалары тарапынан шығыс жағалауында орнатылды. Он екінші ғасырдан бастап, Сент-Регулус Шотландияға әкелген қасиеттінің реликвияларын қамтиды деген ғибадатхана қажыларды Шотландиядан, сондай-ақ Англиядан және одан да алыс елдерден тарта бастады. Он екінші ғасырда Килримонт жері жай ғана Сент-Эндрюс деп аталып кетті және ол шотланд ұлттық бірегейлігімен және корольдік отбасымен байланысты болды. 1250 жылы қасиетті деп жарияланғаннан кейін және оның сүйегін Данфермлин аббаттығына салтанатты түрде көшіргеннен кейін ол ең құрметті ұлттық қасиеттілердің бірі болды. Оркнейнга сагасына сәйкес, Солтүстік аралдар 995 жылы Олав Триггвассонмен христиандыққа айналдырылды, ол Ирландиядан Норвегияға жолда келе жатып Оңтүстік қабырғаларында тоқтады. Патша Сигурд Батырды шақырып алып: «Сен және сенің барлық поддандықтарың шомылу рәсімінен өтуің керек. Егер бас тартсаң, сені сол жерде өлтіремін және әрбір аралды от пен болатпен қиратамын деп ант етемін». Кереметі жоқ, Сигурд келісті және аралдар бірден христиандыққа айналды, XI ғасырдың басында өз епископтарын алды. Шотландияның басқа жерлерінде жағдай бұдан да түсініксіз. Айонада епископ он бірінші ғасырдың соңына дейін болды, содан кейін 1079 жылы Маннның бірінші епископы тағайындалғанға дейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, мүмкін, Оркни епископтары толтырды. Ортағасырлық шотланд монахтығының басында «Құдайдың құлдары» (Céli Dé) деп аталатын монахтар басым болды, ағылшын тілінде culdees деп аударылды. Сент-Эндрюс және басқа жерлерде Céli Dé аббаттықтары тіркелген, ал Бречин мен Абернетидегі дөңгелек мұнаралар ирландтық әсердің куәлігі болып табылады. Геллдік монахтық көп бөлігінде белсенді және кеңейе түсті, және ондаған монастырьлар, көбінесе Schottenklöster деп аталады, геллдік монахтар континентте құрды. Шотландияға континенттік типтегі монахтықтың енгізілуі Маэль Колум III-нің әйелі королева Маргаретпен байланысты, бірақ оның нақты рөлі белгісіз. Ол Кентербери архиепискобы Ланфранкпен байланыста болды және ол Данфермлиндегі (шамамен 1070 ж.) жаңа бенедиктин аббаттығына бірнеше монахтар берді. Маргареттің ұлдары, корольдер Эдгар, Александр I және әсіресе Давид I кезінде құрылған негіздер Клюнидің үлгісімен реформаланған типті болды. Бұл кедейлік, тазалық және бағынушылық сияқты бенедиктин принциптеріне, сондай-ақ медитация мен миссаға қызмет етуге баса назар аударды және түрлі формаларда көптеген реформаланған бенедиктин, августин және цистерциандық үйлерде сақталды. Осы кезеңнен бастап жергілікті жер иелері, мүмкін Давид I-нің үлгісімен, жергілікті халық үшін өздерінің жерлерінде шіркеулер салу және оларды жермен және діни қызметкермен қамтамасыз етудің континенттік тәжірибесін қабылдауға кірісті, оңтүстіктен басталып, солтүстік-шығысқа, содан кейін батысқа тарады, 1274 жылы шотланд шіркеуін папалық салыққа алғашқы рет қараған кезде ол дерлік барлық жерде кең таралды. Осы приходтардың басқаруы көбінесе жергілікті монастырь мекемелеріне берілді. 1070 жыл шамасында, Малкольм III билік кезінде, Сент-Эндрюсте тұратын «Альба епискобы» болды, бірақ оның басқа епископтарға қандай билігі болғаны белгісіз. Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін Кентербери мен Йорк архиепископтарының әрқайсысы шотланд шіркеуінен жоғары екенін мәлімдеді.

Like every other Christian country, one of the main features of medieval Scottish Christianity was the Cult of Saints. Saints of Irish origin who were particularly revered included various figures called St Faelan and St. Colman, and saints Findbar and Finan. The most important missionary saint was Columba, who emerged as a national figure in the combined Scottish and Pictish kingdom, with a new centre established in the east at Dunkeld by Kenneth I for part of his relics. He remained a major figure into the fourteenth century and a new foundation was endowed by William I at Arbroath Abbey and the relics in the Monymusk Reliquary handed over to the Abbot's care. Regional saints remained important to local identities. In Strathclyde the most important saint was St Kentigern, in Lothian, St Cuthbert and after this martyrdom around 1115 a cult emerged in Orkney, Shetland and northern Scotland around Magnus Erlendsson, Earl of Orkney. The cult of St Andrew in Scotland was established on the East coast by the Pictish kings as early as the eighth century. The shrine, which from the twelfth century was said to have contained the relics of the saint, brought to Scotland by Saint Regulus, began to attract pilgrims from Scotland, but also from England and further away. By the twelfth century the site at Kilrymont, had become known simply as St. Andrews and it became increasingly associated with Scottish national identity and the royal family. who also became important after her canonisation in 1250 and the ceremonial transfer of her remains to Dunfermline Abbey, as one of the most revered national saints. According to the Orkneyinga Saga the Northern Isles were Christianised by Olav Tryggvasson in 995 when he stopped at South Walls on his way from Ireland to Norway. The King summoned the jarl Sigurd the Stout and said "I order you and all your subjects to be baptised. If you refuse, I'll have you killed on the spot and I swear I will ravage every island with fire and steel." Unsurprisingly, Sigurd agreed and the islands became Christian at a stroke, receiving their own bishop in the early eleventh century. Elsewhere in Scandinavian Scotland the record is less clear. There was a Bishop of Iona until the late tenth century and there is then a gap of more than a century, possibly filled by the Bishops of Orkney, before the appointment of the first Bishop of Mann in 1079.

thumb|upright|left|Abernethy round tower, which dates from c. 1100
At the beginning of the period Scottish monasticism was dominated by monks called Céli Dé (lit. "vassals of God"), anglicised as culdees. At St Andrews and elsewhere, Céli Dé abbeys are recorded and the round towers at Brechin and Abernethy are evidence of Irish influence. Gaelic monasticism was vibrant and expansionary for much of the period and dozens of monasteries, often called Schottenklöster, were founded by Gaelic monks on the continent. The introduction of the continental type of monasticism to Scotland is associated with Queen Margaret, the wife of Máel Coluim III, although her exact role is unclear. She was in communication with Lanfranc, Archbishop of Canterbury, and he provided a few monks for a new Benedictine abbey at Dunfermline (c. 1070). Subsequent foundations under Margaret's sons, the kings Edgar, Alexander I and particularly David I, tended to be of the reformed type that followed the lead set by Cluny. These stressed the original Benedictine virtues of poverty, chastity and obedience, but also contemplation and service of the Mass and were followed in various forms by large numbers of reformed Benedictine, Augustinian and Cistercian houses. From this period local lay landholders, perhaps following the example of David I, began to adopt the continental practice of building churches on their land for the local population and endowing them with land and a priest, beginning in the south, spreading to the north east and then the west, being almost universal by the first survey of the Scottish Church for papal taxation in 1274. The administration of these parishes was often given over to local monastic institutions in a process known as appropriation. From around 1070, in the reign of Malcolm III, there was a "Bishop of Alba" resident at St. Andrews, but it is not clear what authority he had over the other bishops. After the Norman Conquest of England, the Archbishops of both Canterbury and York each claimed superiority over the Scottish church.

Негізгі дереккөздер

Андерсон, Алан Орр, Шотландия тарихының ерте көздері: 500–1286 жж., 2 томдық, (Эдинбург, 1922). Андерсон, Алан Орр, Шотландия жылнамалары ағылшын жылнамашыларынан: 500–1286 жж., (Лондон, 1908), қайта басылған, Марджори Андерсон (ред.) (Стамфорд, 1991). Уэльстің Джеральды, Ирландия тарихы мен топографиясы, ауд. Джон О’Мири, (Лондон, 1982). Гийом ле Клерк, Фергус Галлоуэй, ауд. Д. Д. Р. Оуэн, (Лондон, 1991). Палссон, Герман және Эдвардс, Пол Джеффри, Оркней сагасы: Оркни графының тарихы, Пингвин классикасы, (Лондон, 1981). Скене, Уильям Ф. (ред.), Пикттер мен шотландтардың жылнамалары: және шотланд тарихының басқа да естеліктері, (Эдинбург, 1867).

Екіншілік көздер

Андерсон, Марджори О., Корольдер және корольдік ерте Шотландияда, (Эдинбург, 1973). Антонссон, Х., Оркнидің Магнус: Скандинавиялық шейіт культі контекстінде, Брилл, (Лейден, 2007). Баннерман, Джон, "Файфтың Макдаф", А. Грант және К. Стрингер (ред.) Ортағасырлық Шотландия: Билік, феодализм және қоғам, G. W. S. Барроуға арналған еңбектер жинағы, (Эдинбург, 1993), 20–38 б. Баннерман, Джон, "Корольдер ақыны", Шотланд тарихи шолуы, V. LXVIII, (1989). Баннерман, Джон, Дальриада тарихындағы зерттеулер, (Эдинбург, 1974). Баррелл, А. Д. М., Ортағасырлық Шотландия (Кембридж, 2000). Баррон, Эван МакЛеод, Шотландияның тәуелсіздік соғысы: Сыни зерттеу, 2-ші басылым, (Инвернесс, 1934). Барроу, Г. В. С., Шотландия тарихындағы англо-нормандық дәуір, (Оксфорд, 1980). Барроу, Г. В. С., Феодалдық Британия, (Лондон, 1956). Барроу, Г. В. С., Шотландия патшалығы, (Эдинбург, 2003). Барроу, Г. В. С., Корольдік және біртүтаслық: Шотландия, 1000–1306, (Эдинбург, 1981). Барроу, Г. В. С., "Виллиам Арыстанның билеуі", Шотландия және оның көршілері орта ғасырларда, (Лондон, 1992), 67–89 б. Барроу, Г. В. С., "Дэвид I Шотландия: Жаңа мен Ескінің тепе-теңдігі", Г. В. С. Барроу (ред.), Шотландия және оның көршілері орта ғасырларда, (Лондон, 1992), 45–66 б. Барроу, Г. В. С., Роберт Брюс және Шотландия патшалығының қауымдастығы, (Эдинбург, 1988). Бартлетт, Роберт, Норман және Анжу патшалары тұсындағы Англия, 1075–1225, (Оксфорд, 2000). Бартлетт, Роберт, Еуропаның қалыптасуы, жаулап алу, отарлау және мәдени өзгерістер: 950–1350, (Лондон, 1993). Баукатт, П. Дж. және Уильямс, Дж. Х., Ортағасырлық шотланд поэзиясының анықтамалығы (Вудбридж, 2006). Браун, Довит, Гаэльдік Шотландия және Ирландияның ерте және орта орта ғасырлардағы харталары, Quiggin памфлеті №2, (Кембридж, 1995). Браун, Довит, "Тәуелсіздік соғыстары алдындағы Шотландия және шотландтарды анықтау", Бейне және сәйкестік: ғасырлар бойы Шотландияны жасау және қайта жасау, Д. Браун, Р. Финлей және М. Линч (ред.), (Эдинбург, 1998), 4–17 б. Браун, Довит, "Данкельд және шотландтық сәйкестіктің бастауы", Innes Review 48 (1997), 112–124 б., "Spes Scotorum: Hope of Scots" басылымында қайта басылған, Браун және Клэнси (1999), 95–111 б. Браун, Довит, "Шығыс Шотландиядағы 1124–1249 жылдар аралығындағы гаэльдік сауаттылық", Хью Прайс (ред.), Орта ғасырдағы кельт қоғамдарындағы сауаттылық, (Кембридж, 1998), 183–201 б. Браун, Довит, Он екінші және он үшінші ғасырлардағы Шотландия патшалығының ирландтық сәйкестігі, (Вудбридж 1999). Браун, Довит, "Кеннет мак Альпин", М. Линч (ред.), Шотландия тарихының Оксфорд анықтамалығы, (Нью-Йорк, 2001), 359 б. Браун, Довит, "De Situ Albanie-дегі жеті патшалық: пиктік саяси географияның жазбасы немесе ежелгі Албаның қияли картасы", Е. Дж. Кован және Р. Эндрю Макдональд (ред.), Alba: Орта ғасырдағы кельт Шотландиясы, (Эдинбург, 2000, қайта қарастырылған 2005). Браун, Довит және Клэнси, Томас Оуэн (ред.), Spes Scotorum: Шотландтардың үміті, (Эдинбург, 1999). Браун, Довит, "Стратклайд патшалығының Уэльс сәйкестігі, шамамен 900–1200 ж.", Innes Review 55 (2004), 111–180 б. Браун, Майкл, "Ерлдік және туыстық: Леннокс және оның ерлері, 1200–1458 ж.", Стив Бордман және Аласдейр Росс (ред.), Орта ғасырдағы Шотландиядағы билікті жүзеге асыру, 1200–1500 ж., (Дублин/Портленд, 2003), 201–224 б. Браун, Майкл, Шотландия соғыстары, 1214–1371 ж. (Эдинбург, 2004). Браун, Майкл, Баннокберн: Шотландия соғысы және Британ аралдары, 1307–1323 ж. (Эдинбург, 2008). Бёрчфилд, Роберт, Ағылшын тілінің тарихы, Кембридж университетінің баспасы, том V, (Кембридж, 1994). Клэнси, Томас Оуэн, "Философ патша: Нехтан мак Дер Илей", Шотланд тарихи шолуы, LXXXIII, (2004), 125–149 б. Клэнси, Томас Оуэн, "Нағыз Сент-Ниниан", The Innes Review, 52 (2001). Клэнси, Томас Оуэн, "Шотландия, Historia Brittonum-ның «Ненниан» рецензиясы және Лебор Бретаннах", Саймон Тейлор (ред.), Шотландиядағы патшалар, дін қызметкерлері және жылнамалар, 500–1297 ж., (Дублин/Портленд, 2000), 87–107 б. Клэнси, Томас Оуэн (ред.), "Триумф ағашы: Шотландияның ең ертедегі поэзиясы", 550–1350 ж., (Эдинбург, 1998). Кроуфорд, Барбара Е, Скандинавиялық Шотландия, Лестер университетінің баспасы (Лестер, 1987). Камминс, В. А., Пиктік символдарды түсіндіру. Тарих баспасы (Stroud, 2009). Дэвис, Р. Р., Бірінші ағылшын империясы: Британ аралдарындағы билік және сәйкестік, 1093–1343 ж., (Оксфорд, 2000). Дэвис, Р. Р., "Британия және Ирландия халықтары: 1100–1400:1. Сәйкестіктер", Royal Historical Society транзакциялары, IV, (1994). Даунем, Клэр, Британия және Ирландия викингтерінің патшалары: Иварр әулеті, 1014 жылға дейін, Дунедин академиялық баспасы, (Эдинбург, 2007). Дрисколл, Стивен, Альба: Шотландияның Гелдік патшалығы, 800–1124 ж., (Эдинбург, 1996). Дэмвилл, Дэвид Н., "Тыңғы Орта ғасырдағы Ирландия мен Солтүстік Британия: Минугуд Сенчаса Фер нАльбан үшін контексттер", Colm Ó Baoill & Nancy R. McGuire (ред.), Rannsachadh Na Gáidhlig, (Абердин, 2002). Дэмвилл, Дэвид Н., "Метцтің Сент-Катро және экзотизмнің агиографиясы", Irish Hagiography: Saints and Scholars, John Carey және басқалар (ред.) (Дублин, 2001), 172–176 б. Дункан, А. А. М., Шотландия: Корольдік құру, Шотландия тарихы, 1-том, Mercat Press, (Эдинбург, 1989). Дункан, А. А. М., Шотландия патшаларының билеуі, 842–1292: Мұрагерлік және тәуелсіздік, Эдинбург университетінің баспасы, (Эдинбург, 2002). Фергюсон, Уильям, Шотландия ұлтының сәйкестігі: Тарихи сауал, (Эдинбург, 1998). Форсайт, Катерина, Пиктланд тілі, (Утрехт, 1997). Форсайт, Катерина, "Шотландия 1100 жылға дейін", J. Wormald (ред.), Шотландия: Тарих, (Оксфорд, 2005), 1–39 б. Гиллингам, Джон, Анжу империясы, (Лондон, 1984). Гиллингам, Джон, Англия XII ғасырында: Империализм, ұлттық сәйкестік және саяси құндылықтар, (Вудбридж, 2000). Грэм Кэмпбелл, Джеймс және Бейти, Коллин И., Шотландиядағы викингтер: Археологиялық сараптама, Эдинбург университетінің баспасы (Эдинбург, 1998). Грант, Александр, "Росс провинциясы және Альба патшалығы", Е. Дж. Кован және Р. Эндрю Макдональд (ред.), Alba: Орта ғасырдағы кельт Шотландиясы, (Эдинбург, 2000). Грант, Александр, "11-14 ғасырлардағы тэйн және тэйншиптер", А. Грант және К. Стрингер (ред.), Ортағасырлық Шотландия: Билік, феодализм және қоғам, G. W. S. Барроуға арналған еңбектер жинағы, (Эдинбург, 1993), 39–81 б. Грант, Александр, "Орта ғасырлардағы Шотландия", Маккей, Ангус және Дитчбурн, Дэвид (ред.), Еуропаның орта ғасырлық атласы, (Лондон, 1997). Грегори, Дональд, Батыс Шотландия және аралдар тарихы, 1493–1625, Birlinn, (Эдинбург, 1881). 2008 жылғы қайта басылым – алғашқы басылымы Томас Д. Моррисонмен жасалған. Хизер, Питер, "Еуропадағы мемлекеттік құрылым, бірінші мың жылдықтар", Барбара Кроуфорд (ред.), Еуропаның қараңғы ғасырларындағы Шотландия, (Абердин, 1994), 47–70 б. Хасвелл Смит, Хэмиш, Шотландия аралдары, Canongate, (Эдинбург, 2004). Хадсон, Бенджамин Т., Кельт Шотландиясының патшалары, (Вестпорт, 1994). Имсен, Стейнар, "Орта ғасырлардағы шотланд-норвеж шекарасы", Вульф, Алекс (ред.) (2009). Джексон, Кеннет Х. (ред.), Deer кітабындағы гаэльдік жазбалар (1970 жылғы Осборн Бергин еске алу лекциясы), (Кембридж (1972). Джексон, Кеннет Х. "Пиктік тілі", F. T. Wainwright (ред.), Пиктіктер мәселесі, (Эдинбург, 1955), 129–166 б. Дженнингс, Эндрю және Крузе, Арне "Бір жағалау, үш халық: Шотландия батысындағы ерте викинг кезеңіндегі аттар мен этникалық топтар", Вульф, Алекс (ред.), Скандинавиялық Шотландия – жиырма жылдан кейін, Сент-Эндрюс университетінің баспасы, (Сент-Эндрюс, 2009). Келли, Фергус, Ирландияның ерте заңдарына анықтамалық, (Дублин, 1988). Лэмб, Грегор, "Оркней тілі", Оманд, Дональд (ред.), The Orkney Book. Birlinn (Эдинбург, 2003) 248–249 б. Лоуренс Матерс, Энн, Солтүстік Умбриадағы қолжазбалар, 11 және 12 ғасырлар DS Brewer, (Вудбридж, 2003). Льюис, Бернард, Мұсылман дискі...

Anderson, Marjorie O., Kings and Kingship in Early Scotland, (Edinburgh, 1973). Antonsson, H., St. Magnús of Orkney: A Scandinavian Martyr Cult in Context, Brill, (Leiden, 2007). Bannerman, John, "MacDuff of Fife", in A. Grant & K. Stringer (eds.) Medieval Scotland: Crown, Lordship and Community, Essays Presented to G. W. S. Barrow, (Edinburgh, 1993), pp. 20–38. Bannerman, John, "The Kings Poet", in The Scottish Historical Review, V. LXVIII, (1989). Bannerman, John, Studies in the History of Dalriada, (Edinburgh, 1974). Barrell, A. D. M., Medieval Scotland (Cambridge, 2000). Barron, Evan MacLeod, The Scottish War of Independence: A Critical Study, 2nd Edition, (Inverness, 1934). Barrow, G. W. S., The Anglo Norman Era in Scottish History, (Oxford, 1980). Barrow, G. W. S., Feudal Britain, (London, 1956). Barrow, G. W. S., The Kingdom of the Scots, (Edinburgh, 2003). Barrow, G. W. S., Kingship and Unity: Scotland, 1000–1306, (Edinburgh, 1981). Barrow, G. W. S., "The Reign of William the Lion", in Scotland and Its Neighbours In the Middle Ages, (London, 1992), pp. 67–89. Barrow, G. W. S., "David I of Scotland: The Balance of New and Old", in G. W. S. Barrow (ed. ), Scotland and Its Neighbours in the Middle Ages, (London, 1992), pp. 45–66. Barrow, G. W. S., Robert Bruce and the Community of the Realm of Scotland, (Edinburgh, 1988). Bartlett, Robert, England under the Norman and Angevin Kings, 1075–1225, (Oxford, 2000). Bartlett, Robert, The Making of Europe, Conquest, Colonization and Cultural Change: 950–1350, (London, 1993). Bawcutt, P. J. and Williams, J. H., A Companion to Medieval Scottish Poetry (Woodbridge, 2006). Broun, Dauvit, The Charters of Gaelic Scotland and Ireland in the Early and Central Middle Ages, Quiggin Pamphlet no.2., (Cambridge, 1995). Broun, Dauvit "Defining Scotland and the Scots Before the Wars of Independence", in Image and Identity: the Making and Remaking of Scotland through the Ages, in. D. Broun, R. Finlay & M. Lynch (eds. ), (Edinburgh, 1998), pp. 4–17. Broun, Dauvit, "Dunkeld and the origin of Scottish identity", in Innes Review 48 (1997), pp. 112–124, reprinted in Spes Scotorum: Hope of Scots, eds. Broun and Clancy (1999), pp. 95–111. Broun, Dauvit, "Gaelic Literacy in Eastern Scotland between 1124 and 1249" in Huw Pryce (ed. ), Literacy in Medieval Celtic Societies, (Cambridge, 1998), pp. 183–201. Broun, Dauvit, The Irish Identity of the Kingdom of the Scots in the Twelfth and Thirteenth Centuries, (Woodbridge 1999). Broun, Dauvit, "Kenneth mac Alpin", in M. Lynch (ed.) The Oxford Companion to Scottish History, (New York, 2001), p. 359. Broun, Dauvit, "The Seven Kingdoms in De Situ Albanie: A Record of Pictish political geography or imaginary Map of ancient Alba", in E. J. Cowan & R. Andrew McDonald (eds. ), Alba: Celtic Scotland in the Medieval Era, (Edinburgh, 2000, rev. 2005). Broun, Dauvit & Clancy, Thomas Owen (eds. ), Spes Scotorum: Hope of the Scots, (Edinburgh, 1999). Broun, Dauvit, "The Welsh identity of the kingdom of Strathclyde, ca. 900–ca. 1200", in Innes Review 55 (2004), pp. 111–180. Brown, Michael, "Earldom and Kindred: The Lennox and Its Earls, 1200–1458" in Steve Boardman and Alasdair Ross (eds.) The Exercise of Power in Medieval Scotland, c.1200–1500, (Dublin/Portland, 2003), pp. 201–224. Brown, Michael, The Wars of Scotland, 1214 1371 (Edinburgh, 2004). Brown, Michael, Bannockburn: the Scottish War and the British Isles, 1307 1323 (Edinburgh, 2008). Burchfield, Robert, The Cambridge History of the English Language, Vol. V, Cambridge University Press (Cambridge, 1994). Clancy, Thomas Owen, "Philosopher King: Nechtan mac Der Ilei", in the Scottish Historical Review, LXXXIII, (2004), pp. 125–149. Clancy, Thomas Owen, "The real St Ninian", in The Innes Review, 52 (2001). Clancy, Thomas Owen, "Scotland, the 'Nennian' recension of the Historia Brittonum, and the Lebor Bretnach", in Simon Taylor (ed.) Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297, (Dublin/Portland, 2000), pp. 87–107. Clancy, Thomas Owen (ed. ), The Triumph Tree: Scotland's Earliest Poetry, 550–1350, (Edinburgh, 1998). Crawford, Barbara E, Scandinavian Scotland, Leicester University Press. (Leicester, 1987). Cummins, W. A. Decoding the Pictish Symbols. The History Press. (Stroud, 2009). Davies, R. R., The First English Empire: Power and Identity in the British Isles 1093–1343, (Oxford, 2000). Davies, R. R., "Peoples of Britain and Ireland: 1100–1400:1. Identities" in Transactions of the Royal Historical Society, IV, (1994). Downham, Clare, Viking Kings of Britain and Ireland: The Dynasty of Ívarr to A. D. 1014, Dunedin Academic Press, (Edinburgh, 2007). Driscoll, Steven, Alba: The Gaelic Kingdom of Scotland AD 800–1124, (Edinburgh, 1996). Dumville, David N., "Ireland and North Britain in the Earlier Middle Ages: Contexts for the Míniugud Senchasa Fher nAlban", in Colm Ó Baoill & Nancy R. McGuire (eds.) Rannsachadh Na Gáidhlig, (Aberdeen, 2002). Dumville, David N., "St Cathróe of Metz and the Hagiography of Exoticism", in Irish Hagiography: Saints and Scholars, ed. John Carey et al. (Dublin, 2001), pp. 172–176. Duncan, A. A. M., Scotland: The Making of the Kingdom, The Edinburgh History of Scotland, Volume 1, Mercat Press, (Edinburgh, 1989). Duncan, A. A. M., The Kingship of the Scots 842–1292: Succession and Independence, Edinburgh University Press, (Edinburgh, 2002). Ferguson, William, The Identity of the Scottish Nation: An Historic Enquiry, (Edinburgh, 1998). Forsyth, Katherine, Language in Pictland, (Utrecht, 1997). Forsyth, Katherine, "Scotland to 1100" in J. Wormald (ed.) Scotland: A History, (Oxford, 2005), pp. 1–39. Gillingham, John, The Angevin Empire, (London, 1984). Gillingham, John, The English in the Twelfth Century: Imperialism, National Identity and Political Values, (Woodbridge, 2000). Graham Campbell, James and Batey, Colleen E., Vikings in Scotland: An Archaeological Survey, Edinburgh University Press (Edinburgh, 1998). Grant, Alexander, "The Province of Ross and the Kingdom of Alba" in E. J. Cowan and R. Andrew McDonald (eds.) Alba: Celtic Scotland in the Medieval Era, (Edinburgh, 2000). Grant, Alexander, "Thanes and Thanages, from the eleventh to the Fourteenth Centuries" in A. Grant & K. Stringer (eds.) Medieval Scotland: Crown, Lordship and Community, Essays Presented to G. W. S. Barrow, (Edinburgh, 1993), pp. 39–81. Grant, Alexander, "Scotland in the Central Middle Ages", in MacKay, Angus and Ditchburn, David, (eds), Atlas of Medieval Europe, (London, 1997). Gregory, Donald, The History of the Western Highlands and Isles of Scotland 1493–1625, Birlinn, (Edinburgh, 1881). 2008 reprint – originally published by Thomas D. Morrison. Heather, Peter, "State Formation in Europe in the First Millennium A. D.", in Barbara Crawford (ed.) Scotland in Dark Ages Europe, (Aberdeen, 1994), pp. 47–70. Haswell Smith, Hamish, The Scottish Islands, Canongate, (Edinburgh, 2004). Hudson, Benjamin T., Kings of Celtic Scotland, (Westport, 1994). Imsen, Steinar, "The Scottish Norwegian Border in the Middle Ages" in Woolf, Alex (ed.) (2009). Jackson, Kenneth H. (ed), The Gaelic Notes in the Book of Deer (The Osborn Bergin Memorial Lecture 1970), (Cambridge (1972). Jackson, Kenneth H. "The Pictish language", in F. T. Wainwright (ed. ), The Problem of the Picts, (Edinburgh, 1955), pp. 129–166. Jennings, Andrew and Kruse, Arne "One Coast Three Peoples: Names and Ethnicity in the Scottish West during the Early Viking period", in Woolf, Alex (ed.) Scandinavian Scotland – Twenty Years After, St Andrews University Press, (St Andrews, 2009). Kelly, Fergus, A Guide to Early Irish Law, (Dublin, 1988). Lamb, Gregor, "The Orkney Tongue" in Omand, Donald (ed.) The Orkney Book. Birlinn (Edinburgh, 2003) pp. 248–249. Lawrence Mathers, Anne, Manuscripts in Northumbria in the Eleventh and Twelfth Centuries DS Brewer, (Woodbridge, 2003). Lewis, Bernard, The Muslim Discovery of Europe, (New York, 1982). Logan, F. D.,The Vikings in History, Routledge (London, 1992). Lynch, Michael, Scotland: A New History, (Edinburgh, 1992). Marsden, John, Somerled and the Emergence of Gaelic Scotland, Birlinn, (Edinburgh, 2008). McDonald, R. Andrew, Manx Kingship in Its Irish Sea Setting, 1187–1229: King Rognvaldr and the Crovan Dynasty, Four Courts Press, (Dublin, 2007). McDonald, R. Andrew, "Old and new in the far North: Ferchar Maccintsacairt and the early earls of Ross" in Steve Boardman and Alasdair Ross (eds.) The Exercise of Power in Medieval Scotland, c.1200–1500, (Dublin/Portland, 2003). McDonald, R. Andrew, Outlaws of Medieval Scotland: Challenges to the Canmore Kings, 1058–1266, (East Linton, 2003). McDonald, R. Andrew, The Kingdom of the Isles: Scotland's Western Seaboard c. 1100 c. 1336, Tuckwell Press, (East Linton, 2007). Mackie, J. D., A History of Scotland, Pelican, (London, 1964). MacLeod, W., Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland: c.1200–1650, (Oxford, 2004). McNeill, Peter G. B. & MacQueen, Hector L. (eds), Atlas of Scottish History to 1707, (Edinburgh, 1996). MacQueen, Hector, "Laws and Languages: Some Historical Notes from Scotland", vol 6.2 Electronic Journal of Comparative Law, (July 2002). MacQuarrie, Alan, "Crusades", in M. Lynch (ed.) The Oxford Companion to Scottish History, (New York, 2001), pp. 115–116. MacQuarrie, Alan, Medieval Scotland: Kinship and Nation (Thrupp, 2004). Murdoch, S., The Terror of the Seas? : Scottish Maritime Warfare, 1513 1713, Brill, (2010). Murison, David D., "Linguistic Relations in Medieval Scotland", in G. W. S. Barrow (ed. ), The Scottish Tradition: Essays in Honour of Ronald Gordon Cant, (Edinburgh, 1974). Neville, Cynthia J., Native Lordship in Medieval Scotland: The Earldoms of Strathearn and Lennox, c. 1140–1365, (Portland/Dublin, 2005). Nicolaisen, W. F. H., Scottish Place Names, (Edinburgh, 1976), 2nd ed. (2001). Ó Corráin, Donnchadh (1998) Vikings in Ireland and Scotland in the Ninth Century CELT. Retrieved 12 February 2012. Oram, Richard D., "The Earls and Earldom of Mar, c. 1150–1300", Steve Boardman and Alasdair Ross (eds.) The Exercise of Power in Medieval Scotland, c. 1200–1500, (Dublin/Portland, 2003). pp. 46–66. Oram, Richard, David: The King Who Made Scotland, (Gloucestershire, 2004). Oram, Richard, The Lordship of Galloway, (Edinburgh, 2000). Owen, D. D. R., The Reign of William the Lion: Kingship and Culture, 1143–1214, (East Linton, 1997). Pittock, Murray G. H., Celtic Identity and the British Image, (Manchester, 1999). Potter, P. J., Gothic Kings of Britain: the Lives of 31 Medieval Rulers, 1016 1399 (McFarland, 2008). Price, Glanville, Languages in Britain and Ireland, Blackwell (Oxford, 2000) Roberts, John L., Lost Kingdoms: Celtic Scotland in the Middle Ages, (Edinburgh, 1997). Rodger, N. A. M., The Safeguard of the Sea: A Naval History of Britain. Volume One 660 1649, Harper Collins, (London, 1997). Sellar, D. H. S., "Hebridean sea kings: The successors of Somerled, 1164–1316" in Cowan, Edward J., and McDonald, Russell Andrew, Alba: Celtic Scotland in the Middle Ages, Tuckwell Press, (2000). Sellar, D. H. S., "Gaelic Laws and Institutions", (2001), in M. Lynch (ed.) The Oxford Companion to Scottish History, (New York, 2001), pp. 381–382. Smyth, Alfred, Warlords and Holy Men, (Edinburgh, 1984). Snyder, Edward D., "The Wild Irish: A study of Some English Satires Against the Irish, Scots and Welsh", in Modern Philology, Vol. 17, No. 12, (April 1920), p. 687–725. Stringer, Keith J., "The Emergence of a Nation State, 1100–1300", in Jenny Wormald (ed. ), Scotland: A History, (Oxford, 2005), pp. 38–76. Stringer, Keith J., "Reform Monasticism and Celtic Scotland", in Edward J. Cowan & R. Andrew McDonald (eds. ), Alba: Celtic Scotland in the Middle Ages, (East Lothian, 2000), pp. 127–165. Stringer, Keith J., The Reign of Stephen: Kingship, Warfare, and Government in Twelfth Century England (London, 1993). Taylor, Simon, "Place names and the Early Church in Eastern Scotland", in Barbara Crawford (ed. ), Scotland in Dark Age Britain, (Aberdeen, 1996), pp. 93–110. Taylor, Simon, "Place names and the Early Church in Eastern Scotland", in Barbara Crawford (ed. ), Scotland in Dark Age Britain, (Aberdeen, 1996), pp. 93–110. Thomson, William P. L., The New History of Orkney, Birlinn, (Edinburgh, 2008). Turnock, David, The Historical Geography of Scotland Since 1707: Geographical Aspects of Modernisation (Cambridge, 2005). Tyson, R. E., "Population Patterns", in M. Lynch (ed.) The Oxford Companion to Scottish History, (New York, 2001), pp. 487–489. Webster, Bruce, Medieval Scotland: The Making of an Identity, (Basingstoke, 1997). Watson, W. J., The Celtic Place Names of Scotland, (Edinburgh, 1926) reprinted, with an Introduction, full Watson bibliography and corrigenda by Simon Taylor (Edinburgh, 2004). Williams, Gareth, "Land assessment and the silver economy of Norse Scotland", in G. Williams and P. Bibire, eds, Sagas, Saints and Settlements, Brill, (2004). Williams, Gareth, "The Family of Moddan of Dale" in Ballin Smith, Beverley, Taylor, Simon and Williams, Gareth (eds, West Over Sea: Studies in Scandinavian Sea borne Expansion and Settlement Before 1300, Brill, (2007). Woolf, Alex, "Dun Nechtain, Fortriu and the Geography of the Picts", in Scottish Historical Review, LXXXV, 2, No. 220 (St Andrews, 2006a) pp. 182–201. Woolf, Alex, "The Age of the Sea Kings: 900–1300" in Omand, Donald (ed.) The Argyll Book, Birlinn, (Edinburgh, 2006b). Woolf, Alex, From Pictland to Alba, 789–1070, Edinburgh University Press. (Edinburgh, 2007). Woolf, Alex, "Ungus (Onuist), son of Uurgust", in M. Lynch (ed.) The Oxford Companion to Scottish History, (New York, 2001), p. 604. Wyatt, David R., Slaves and Warriors in Medieval Britain and Ireland, 800 1200, Brill, (2009). Young, Alan, "Buchan in the 13th century" in Alexander Grant & Keith J. Stringer (eds.) Medieval Scotland: Crown, Lordship and Community Essays Presented to G. W. S Barrow, (Edinburgh, 1993).