Кіріспе

Еврей америкалық әдебиеті АҚШ әдебиеті тарихында маңызды орынға ие. Ол негізінен ағылшын тілінде, сондай-ақ басқа тілдерде, ең бастысы – идиш тілінде жазылған әдебиеттік дәстүрлерді қамтиды. Сынаушылар мен авторлар Америкадағы еврейлік тақырыбындағы ерекше туындылар мен жазу тәжірибесінің бар екенін мойындайды, бірақ көптеген жазушылар өздерін "еврей дауыстары" деп белгілеуге қарсы тұрады. Сонымен қатар, көптеген еврей тегіндегі жазушыларды еврей америкалық әдебиетінің өкілі деп санауға болмайды, мысалы, Исаак Азимов. Модернизм және фантастикалық әдебиет Холокосттан кейінгі еврей америкалық әдебиетінің маңызды бағыттары болып табылады.

Басталуы

Америкаға 17 ғасырдың ортасында келген сефард иммигранттарының естеліктері мен петицияларынан басталып, американдық еврей жазуы кейінгі ғасырларда көркем әдебиет, поэзия және драма сияқты басқа жанрларда да өркендеді. Еврей американдық әдебиетіндегі алғашқы көзге түсетін тұлға – Эмма Лазарус, оның "Жаңа Колосс" поэмасы "Еркіндік мүсінінде" американдық иммиграцияның ұлы гимніне айналды. Гертруда Стайн 20 ғасырдың басындағы ең ықпалды проза стилистерінің бірі болды. 20 ғасырдың басында екі новаторлық американдық еврей романы жарық көрді: Абрахам Каханның "Дэвид Левинскидің өрлеуі" және Генри Роттың "Ұйықта, десін" ("Call It Sleep"). Ол 20 ғасырдағы Саул Беллоу, Дж. Д. Салинджер, Норман Мейлер, Бернард Маламуд, Хайм Поток және Филип Роттың "американдық еврей романдары" арқылы толыққанды дамуға жетті. Олардың шығармалары Эллис аралы арқылы өткен иммигранттар мен олардың балалары мен немерелері күйінше сезінген, зайырлы қоғам мен еврей дәстүрі арасындағы қақтығысты зерттеді.

Қазіргі күн

Пол Остер, Майкл Чабон, Айелет Валдман, Джошуа Коэн, Хелен Эпштейн, Джонатан Сафран Фоер, Алан Кауфман, Николь Краусс, Лев Рафаэль және Арт Шпигельман сияқты жақындағы авторлар өздерінің шығармаларында жеке бастың қиындықтарын зерттеуді жалғастырды, олардың назары ерекше Холокостқа және американдық еврейлердің жас буындары көрсеткен жалғаса бермелі ассимиляция мен мәдени жаңғырту тенденцияларына аударды. Америкалық еврей романдарының ең әсерлісі Леон Уристің "Екзодус" романы болды. Оның Израильдің қазіргі мемлекетін құру үшін күрестің орыс тіліне аударылған хикаясы Израильге көшіп келген жүздеген мың орыс иммигранттарына шабыт берді. Қазіргі еврей-американдық романдарда көбінесе еврей тұлғалары болады және ассимиляция, сионизм/Израиль және антисемитизм сияқты еврей-американдық қоғамы үшін маңызды мәселелер мен тақырыптарды, сондай-ақ жақында пайда болған "жаңа антисемитизм" құбылысын қамтиды. Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын төрт еврей-американдық жазушы алды: Сол Беллоу, Джозеф Бродский, Боб Дилан және Айзек Башевис Сингер. "Нью-Йоркер" сияқты журналдар көптеген еврей-американдық жазушыларды кең оқырман қауымға таныстыруда маңызды рөл атқарды.

Қазіргі заман

Модернизм – қазіргі еврей американ әдебиетінің маңызды құрамдас бөлігі. Еуропадағы погромдар мен антисемит саясатының қуғын-сүргінінен қашып, 1880-1924 жылдар аралығында АҚШ-қа екі миллион еврей қоныстанды, бұл өткенмен елеулі мәдени үзіліс болды. Қазіргі еврей американдық әдебиетіндегі тақырыптар ассимиляцияның қиындықтарын көрсетеді: еврей американдықтары американдық ұлттық сананы қабылдаса да, әдебиеттерінде еврейлік көзқарас сақтауға тырысты. Саул Беллоудың «Бейілсіз адам» сияқты кітаптары ассимиляцияның және материалистік қалалық санаға бейімделудің қиындықтарын бейнелейді. 1945 жылдан кейінгі еврей американ әдебиеті постмодернге негізделген жазу тәсілдерін қабылдады. Дидактизм, яғни моральдық сабақ беру мақсатында әңгімелер айту, Мейер Либен, Лайонель Триллинг және Дельмор Шварц сияқты жазушылар үшін маңызды болды, олар еврей философиялық талқылауларын соғыстан кейінгі Американы сынға алудың негізі ретінде жеке сәйкестікпен байланыстырды. Мысалы, Либен өнер мен сезімталдықты және олардың еврейлік сәйкестікпен байланысын зерттеу үшін метафикцияны пайдаланды. Өзін-өзі бейнелеу – американдық еврей жазушыларының жеке басын қарастырудың тағы бір жолы, Роберт Меззи мен Генри Рот секулярлық және діни өмірдің, ағылшын тілінің еврей және идиш тілдерімен салыстыруын, сондай-ақ қоғамның тілден асып түсуін зерттейді. 1960 жылдан бастап православие, реформа және зайырлы сияқты иудаизмнің әртүрлі аспектілері Саул Беллоу мен Хаим Потоктың еңбектері арқылы одан әрі жіктеліп, өзара байланысты болды. Әдебиеттің бұл түрлері ішінара антисемитизмге жауап ретінде, АҚШ-қа көшіп кетуді тудырған тұжырымдар мен тарихтарды қайта жаңғыртып, еврей диаспорасының тәжірибесін көрсететіндей тілді өзгертеді. «Еврей американ әдебиетіндегі модернизм» еврей иммигранттарының американдық өмір мен құндылықтарға бейімделудегі күресін, сондай-ақ олардың жеке сәйкестікке тигізген әсерін көрсетеді. Саул Беллоудың «Бейілсіз адам» романы осы тақырыптарды көрсетеді, дәстүрлер мен сенімдерді сақтап, дайындықсыз басқа өмір салтына бейімделудің қаншалықты қиын екенін атап көрсетеді. 1945 жылдан кейін Мейер Либен және Лайонель Триллинг сияқты жазушылар еврей философиясын пайдалана отырып, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Американы сынға алатын постмодерндік идеяларды толық қабылдады. Роберт Меззи мен Генри Роттың шығармаларында да өзін-өзі бейнелеу тақырыбын көреміз, сонымен қатар дін мен зайырлылық мәселелеріне де үңіледі. Майкл Чабон мен Джонатан Сафран Фоердің еңбектері еврейлік қиял әдебиетін пайдаланып, еврейлік сәйкестікті қайта қарастырады, Израильден алшақтау арқылы Холокосттан аман қалған адам болудің мәнін көрсетеді және еврей дәстүрінің тұжырымдамаларына қарсы шығады.

Яһуди халқының стереотиптері

Еврей стереотиптері алғаш рет еврей емес жазушылардың шығармаларында пайда болғанмен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін осындай бекітілген бейнелерді көбінесе еврей-американдық жазушылардың өздері сомдады. Мұндай авторлардың шығармаларындағы антисемиттік стереотиптердің кең таралғандығы кейде өзін-өзі жек көрудің көрінісі ретінде түсіндіріледі; алайда, еврей-американдық авторлар оларды жоққа шығару үшін осы теріс стереотиптерді де пайдаланды. Дегенмен, американдық еврей әдебиеті американдық өмірді зор дәрежеде мақтап келді. Бұл әдебиет көбінесе еврей әдебиетінен гөрі американдық әдебиет болып табылады. Мұның ең айқын мысалы – Саул Беллоудың "Оги Марштың оқиғалары" романы. Санфорд В. Стернлихттің сөзіне сәйкес, еврей-американдық авторлардың бірінші буыны еврей иммигранттарын "кемшіліктерімен бірге шынайы бейнеледі". Ал кейбір екінші немесе үшінші буын еврей-американдық авторлар осы теріс стереотиптерді сатира мен іріктеулі реализм арқылы әдейі күшейтті.

Болжамдық әдебиет

Фантазия мен ғылыми фантастика сияқты спекулятивті жанрлар Холокосттан кейінгі еврей американдық әдебиетінде маңызды рөл атқарады. Алайда, еврей жазушысының туындысы автоматты түрде «еврей ғылыми фантастикасы» деп атала бермейді, себебі ол еврейлік мәселелерді қамтуы немесе көрнекті еврей кейіпкерлерін бейнелеуі тиіс. Мысалы, Исаак Азимов – еврей тегінен шыққан белгілі ғылыми фантастика жазушысы, бірақ оның әңгімелерінде міндетті түрде еврейлік элемент кездеспейді. Дегенмен, ең алғашқы ғылыми фантастика жазушыларының қатарында Нью-Йорк яхудилері болды, оның ішінде Джерри Сигел және Джо Шустер. Нью-Йоркте тұратын бұл еврей жазушылары «Темір адам» және «Мен роботпын» сияқты туындыларға бастау берді, олар фантастикалық әдебиеттің даму бағытына зор әсер етті. Еврей спекулятивті әдебиетіндегі басты тақырып – Израильдің нақты және метафоралық тұрғыдан қирауы. Американдық еврей жазушылары көбінесе израильдіктерді сыни тұрғыдан бейнелейді, себебі сионистік идеал ақыр соңында азшылықтарды нысанаға алған, елдегі моральдық және саяси дағдарысты көрсететін, өзін-өзі ақтауға ұмтылған агрессивтілікке айналады. Дегенмен, Израиль еврей халқының күші мен тәуелсіздігінің символы болып қала береді. Осыған жауап ретінде еврей американдық жазушылары Холокосттан кейінгі өзінің жаңа идентитісін анықтау үшін Израиль мен израильдік яхудилерден өзгешеленуді қадағалайды. Мысалы, Шабонның «Идиш полициясының кәсіби одағы» романы Израильдің құрылғаннан кейін көп ұзамай жойылғанын және яхудилердің Аляскада Идиш тілін мемлекеттік тіл ретінде қабылдап, жаңа мекенін құрғанын көрсетеді. Шабонның кітабы еврейлердің қасірет тартуы және геттолар мен концлагерлердің бейнесіне қарсы тұрып, «қатал яхуди» кейіпкерін жасайды, сондай-ақ яхудилерді мафиялық топтардың мүшелері, қылышбаздар және американдық әскерлер ретінде бейнелейді, бұл израильдік яхудилердің шеңберінен әдейі бас тарту болып табылады. Осылайша, еврей американдық жазушылары Израильдің кең ауқымды ықпалына қарамастан, өздерін оның айналасында анықталудан босатуға тырысады.