Владимир Деканозов: КСРО мемлекеттік қауіпсіздік операторы және дипломатының тағдыры

Кіріспе

Советтік аға мемлекеттік қауіпсіздік қызметкері және дипломаты (1898–1953)

Владимир Георгиевич Деканозов (Влади́мир Гео́ргиевич Декано́зов; шын аты Иван Васильевич Протопопов; 1898 жылдың маусымы – 1953 жылдың 23 желтоқсаны) – советтік аға мемлекеттік қауіпсіздік қызметкері және дипломаты. Кеңес Одағы Жоғарғы Сотының Әскери алқасы берген үкімге сәйкес, ол "Лаврентий Берияның" бандасының мүшесі болды және 1953 жылы өлім жазасына кесілді. Үкім орындалуы көп уақыт алған жоқ.

Ерте өмір

Өзінің ресми өмірбаянына сәйкес, Владимир Деканозов Баку қаласында, Әзірбайжанда, Грузияның Социал-федералистер партиясының негізін қалаушы Георгий Деканозишвилидің отбасында дүниеге келген. Грузия тіліндегі Деканозишвили есімі «диаконның ұлы» деген мағынаны білдіреді. (Орыс тіліндегі оның аты-жөні Протопопов, орыс православие шіркеуінің «протопоп» дәрежесімен салыстырыңыз – lang ru – «протопоп» немесе «декан» деп аударылады). Деканозов өзін грузин деп танылса да, кейбір қауесеттер оның орысшаланған атынан армян тегі болуы мүмкін деген жалған пікірлерді тудырды. Бұл қауесеттер Грузияда туған Иосиф Сталиннің әзіл-қалжыңы ретінде пайда болған, ол Деканозовты жиі мазақтап, сықақтап жүретін. Кейбір тарихшылар оның нағыз шығу тегін жасыру үшін «Деканозов» есімін және грузин ұлттығын қабылдағанын, мұндай әрекет большевиктер арасында жиі кездесетінін болжайды. Литвалық жазушы Лиудас Довиденас айтуынша, көк көзді, ақ сұңғақ Деканозов грузин емес, эстондық адам болған. Довиденас Деканозовтың әкесі этникалық орыс, ал анасы балтық неміс мәдениетіне сіңген еврей отбасынан екенін мәлімдеді. Бұл пікірді британдық барлау қызметіне негізделген Дж. Эдгар Гувердің Деканозов Эстонияда туғанын және оның нағыз аты Иван Васильевич Протопопов екенін айтқан мәлімдемесі де растайды. Деканозовтың ресми өмірбаянында ол Саратов университеті мен Баку университетінің медицина факультеттерінде оқығаны көрсетілген. 1918 жылы Қызыл Армия қатарына қосылып, 1920 жылы большевиктер партиясына мүше болды. 1918 жылдан бастап ол Транскавказда құпия агент ретінде жұмыс істеді, алдымен қысқа ғұмырлы (1918-1920) Әзірбайжан Демократиялық Республикасының Денсаулық сақтау халық комиссариатында, содан кейін жеке мұнай компанияларында қызмет етті. Қызыл Армия Әзірбайжанға басып кіргеннен кейін (1920 жылдың сәуірінде) Деканозов Әзірбайжан КСР-інің Чекасында жұмыс істеді, онда ол Лаврентий Бериямен достық қарым-қатынас орнатты, ол кейіннен Деканозовты қолдады. 1921-1927 жылдары Деканозов Чека және оған байланысты Азербайжан, Грузия және Транскавказиядағы ұйымдарда жұмыс істеді. 1927 жылы Грузия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің оқытушысы болды. 1928-1931 жылдары Грузия және Закавказье ОГПУ-ның жетекшілерінің бірі болып жұмыс істеді. 1931 жылы Грузия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы тағайындалды. 1936 жылдан бастап Грузияның тамақ өнеркәсібінің наркомы қызметін атқарды, ал 1937 жылдан бастап бір мезгілде Грузияның Госпланының төрағасы және Грузияның Совнаркомы төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді. 1937-1950 жылдары КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. 1938 жылдың қарашасында Лаврентий Берия басшы болып тағайындалған кезде НКВД-ға ауыстырылды. Деканозов ГУГБ бастығының орынбасары болды және сонымен бірге 1938-1939 жылдары оның сыртқы барлау және қарсы барлау бөлімдерін басқарды. Деканозов Қызыл Армияны тазартуға, сондай-ақ Николай Ежовтың жақтастарын НКВД-дан тазартатын жұмыстарға жауапты болды. Литваның Кеңес Одағына қосылуын ұйымдастыру үшін Деканозов сол күні келді. Литва Коммунистік партиясы, басшысы Антанас Сничкус, оның қарамағында болды. Кеңес әскері Деканозовқа Кеңес Коммунистік партиясының өкілі ретінде өз міндеттерін орындауға мүмкіндік беретін бақылауды орнатты. Литва Совет Социалистік Республикасын құру процесі Деканозовтың еңбегі болды. Ол өзін Кеңес елшілігінде орналастырды және дәстүрлі үкіметтік нысандар екінші реттік маңызы бар Кеңес партиялық мемлекет құрылымын Литваға енгізді. Деканозов литвалық үкіметті қайта құрылымдап, премьер-министр болып коммунистік партия мүшесі емес литвалық солшыл Юстас Палецкисті тағайындады. Кеңес әкімшілігінің мамандары мен Мәскеуден жіберілген Кеңес қауіпсіздік органдарының көмегімен Деканозов Литва Коммунистік партиясы арқылы жұмыс істеді, ал Палецкис басқарған министрлер кабинеті әкімшілік функцияны атқарды. Деканозов пен Палецкис коммунистік партияға мүше емес прокоммунистерді алғашқы «халық үкіметінің» құрамына енгізді, бірақ кейіннен олар кеңестік билікті басып алу үшін жасанды безендіру болғаны анықталды. Өз кезегінде, Деканозов өз бағдарламасын мұқият іске асырды, алдымен Литвадағы Сметона режимін айыптады, содан кейін жеке меншікті құрметтеуге уәде берді, литвалықтарды ауыл шаруашылығы коллективтендірілмейтініне сендірді және шілде айының ортасына дейін Кеңес Одағына қосылу мүмкіндігі туралы кез келген талқылауды ұстап тұрды. 6 шілдеде Деканозовтың үкіметі 14 шілдеде жаңа парламент сайлаулары өтетінін жариялады, яғни «халық сеймі». Литва Коммунистік партиясы Литваның Еңбекші халқының одағын құру туралы хабарлады, ол сайлауға кандидаттар тізімін ұсынды, оның ішінде жаңа парламентқа сайлауға қойылған орындар санына тең мөлшерде коммунистік партияға мүше емес он шақты адам бар еді. 11 және 12 шілдеде кеңес билігі ескі режимнің жетекші тұлғаларын тұтқынға алып, олардың кейбіреулерін Кеңес Одағының ішкі аймақтарына депортация жасау арқылы қарсылықтың мүмкін болатын ошақтарын азайтты, әйтсе де Литва формальды түрде тәуелсіз мемлекет болып қала берді. Деканозов Литва үкіметін және Литва Коммунистік партиясын Кеңес Одағының Коммунистік партиясының (большевиктер) басшылығының қалауын орындау үшін құрал ретінде пайдаланды. Бүкіл процестің бойында кеңес үгітшілері ел үшін бір ғана қабылданған жол бар екенін, және барлығы оған бағынуға міндетті екенін әріқарай нығайтты. Олар жаппай қолдау имиджін жасауға күш салды және 14 шілдедегі сайлауды саботаждауға тырысқандарға қатысты шешуші шаралар қабылдауға шақырды. Литва сталиндік кеңестік партиялық мемлекеттің бір бөлігіне айналды, ол Кеңес Одағының үкіметтік құрылымына формальды түрде енгізілгенге дейін Кеңес Одағының Коммунистік партиясының (большевиктер) құрылымында басқарылды. Литвада жаңа кеңестік мемлекеттік құрылым формальды түрде қалыптасқан кезде Деканозов бұл елден бұрын кетіп қалған еді. 1940 жылдың шілдесінде ол жұмысы аяқталғаннан кейін Мәскеуге оралды, осы кезде Халық сеймі КСРО-ға мүшелікке қабылдау туралы өтініш берді. Ол бір айдан астам уақыттың ішінде литвалық мемлекетті қайта ұйымдастырып, Литваның әлеуметтік және экономикалық дамуын жаңа бағытқа бұрып, кеңестік мемлекеттің кеңеюіне үлес қосты. Деканозов бастаған Литваның кеңестендірілуі Поздняков, Николай Георгиевичпен жалғастырылды.

According to his official biography, Vladimir Dekanozov was born in Baku, Azerbaijan, to the family of Giorgi Dekanozishvili, founder of the Party of Georgian Social Federalists. The Georgian name Dekanozishvili, meaning Son of a Deacon, allegedly indicated a noble Georgian family belonging to the Georgian Orthodox Church. (Compare his Russian language alleged surname, Protopopov, with the Russian Orthodox Church rank of "protopop" – lang ru – translated as "protopope" or "dean"). Although Dekanozov identified as a Georgian, some rumors falsely suggested that he might have had Armenian heritage due to his russified name. These rumours are known to have originated as a joke made by Georgian born Joseph Stalin, who frequently teased and mocked Dekanozov. Some historians have concluded that he assumed the name "Dekanozov" and a Georgian ethnic identity in order to hide his true origin, an action that was quite common among the Bolsheviks. According to the Lithuanian writer Liudas Dovydenas, who knew him, the blonde and blue eyed Dekanozov was not Georgian, but rather a person from Estonia. Dovydenas asserted that Dekanozov's father was an ethnic Russian and that his mother was from a Jewish family assimilated to Baltic German culture. This is also supported by a statement by J. Edgar Hoover, presumably based on British intelligence, that Dekanozov was born in Estonia and that his real name was Ivan Vasilyevich Protopopov. Dekanozov's official biography states that he studied in the medical schools of Saratov University and Baku University. In 1918 he entered the Red Army, and in 1920 he joined the Bolshevik Party. From 1918 he allegedly worked as a secret agent in Transcaucasia, first in the People's Commissariat for Health of the short lived (1918 to 1920) Azerbaijan Democratic Republic, then in private oil companies. After the Red Army invaded Azerbaijan (April 1920), Dekanozov worked for the Cheka of the Azerbaijan SSR, where he befriended Lavrenty Beria, who subsequently supported Dekanozov. In 1921–27 Dekanozov worked for the Cheka and associated successor organisations in Azerbaijan, Georgia, and Transcaucasia. In 1927 he became an instructor of the Central Committee of the Communist Party of Georgia. In 1928–1931 he worked as one of the leaders of the Georgian and Transcaucasian OGPU. In 1931 he became a secretary of the Central Committee of the Communist Party of Georgia. From 1936 he served as the Narkom of the food industry of Georgia, and from 1937 he simultaneously worked as the Chairman of Gosplan of Georgia and a deputy Chairman of Georgian Sovnarkom. He was a deputy of the Supreme Soviet of the USSR from 1937 to 1950. He was transferred to the NKVD in November 1938, when Lavrentii Beria was appointed its head. Dekanozov was the deputy chief of GUGB and at the same time headed both its foreign intelligence and counterintelligence departments from 1938 to 1939. Dekanozov was responsible for purges of the Red Army as well as for purging Nikolai Yezhov's supporters from the NKVD. Dekanozov arrived on the same day to organise the incorporation of Lithuania into the Soviet Union. The Communist Party of Lithuania, headed by Antanas Sniečkus, was at his disposal. The Soviet military established a controlling presence that allowed Dekanozov to fulfil his function as representative of the Soviet Communist Party. The process establishing the Lithuanian Soviet Socialist Republic was Dekanozov's work. He installed himself in the Soviet embassy and imposed on Lithuania the Soviet party state structure in which the traditional governmental forms were of only secondary importance. Dekanozov restructured the Lithuanian government, naming Justas Paleckis, a Lithuanian leftist who was not yet a member of the Communist Party, as Prime Minister. Aided by specialists in Soviet administration and by Soviet security organs sent in from Moscow, Dekanozov worked through the Lithuanian Communist Party, while the cabinet of ministers, headed by Paleckis, served an administrative function. Dekanozov and Paleckis brought a number of pro communist non members of the Communist Party into the first "people’s government", but in retrospect it is clear that they constituted window dressing for the Soviet takeover. For his part, Dekanozov pushed his program carefully, concentrating first of all on denouncing the Smetona regime in Lithuania, then promising to respect private property, assuring Lithuanians that agriculture would not be collectivized, and restraining any discussion of the possibility of joining the Soviet Union until mid July. On 6 July Dekanozov's government announced that on 14 July there would be elections for a new parliament, a so called People's Seimas. The Lithuanian Communist Party announced the formation of the Union of the Toiling People of Lithuania, which offered a slate of candidates, including some ten non members of the Communist Party, with as many people as there were seats in the new parliament up for election. On 11 and 12 July, the Soviet authorities reduced the possible points of opposition by arresting leading figures of the old régime and deporting some of them to the interior of the Soviet Union, although Lithuania was still formally an independent state. Dekanozov used the Lithuanian government and the Communist Party of Lithuania, as his instruments to carry out the will of the leadership of the Soviet All Union Communist Party (Bolsheviks). Throughout the process, Soviet propagandists insisted there was only one acceptable path for the country, and that all were obliged to follow it. They concentrated on creating an image of mass support, and they called for determined measures against those who somehow opposed the new order and wanted to sabotage the elections of 14 July. Lithuania became a part of the Stalinist Soviet party state, administered within the All Union Communist Party (Bolsheviks) structure, long before it was formally incorporated into the governmental structure of the Soviet Union. By the time of the formalization of the new Soviet state structure in Lithuania, Dekanozov had long since left Lithuania. In July 1940 he had returned to Moscow, his job completed, when the People's Seimas voted to ask for membership in the USSR. In barely more than a month, he had reorganized the Lithuanian state, set the social and economic development on Lithuania onto a new course, and contributed to the enlargement of the Soviet state. The Sovietisation of Lithuania started by Dekanozov was continued by Поздняков, Николай Георгиевич.

Берлиндегі жұмыс

1940 жылдың қарашасынан 1941 жылдың маусымына дейін Деканозов, НКИД бастығының орынбасары қызметін атқара жүріп, бірқатарда Берлиндегі Кеңес елшісі де болды. 1943 жылдың қыркүйегінде ол Стокгольмге құпия сапар жасады, оны неміс сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроп нацистік Германиямен жеке бейбіт келісім жасауға КСРО-ның ынтасының белгісі деп бағалады. Бірақ Адольф Гитлер фон Риббентроптың Швецияға өкіл жіберуге рұқсат беру туралы ұсынысын қабылдамады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Деканозов 1947 жылға дейін ХШИД-нің, содан кейін Сыртқы істер министрлігінің бас орынбасары болып қызмет етті. 1953 жылдың сәуір айында Грузин КСР Ішкі істер министрі болып тағайындалғанға дейін басқа да жоғары лауазымдарды атқарды (Берия 1953 жылдың наурыз айында КСРО Ішкі істер министрі болғаннан кейін). Берияның жақын серіктесі болған Деканозов, Берияның 1953 жылдың маусым-шілде айларында қызметтен алынуынан кейін дереу қызметтен босатылды. Деканозов 1953 жылдың маусым айында тұтқындалып, 1953 жылдың 23 желтоқсанында өлім жазасына кесілді. Үкім сол күні орындалды. Оның ісі КСРО-ның гласность кезеңінде және 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін Ресей Федерациясында қарастырылды. Екі де тексеру оны ақтауға жарамсыз деп тапты.