Кіріспе

Лоис Дунканның кітабы

"Уақытта тұтқындалған" – Лоис Дунканның 1985 жылғы күдік тудыратын романы. Оқиға 17 жасар Нораның әкесімен және жаңа отбасымен жаңа үйге көшіп келуі төңірегінде өрбиді. Нора өгей анасы, өгей ағасы және өгей әпкесімен алғаш рет танысқаннан кейін, өгей отбасында бірдеңе дұрыс емес екеніне күдік көреді. Автор роман мәңгілік өмірге ие болумен байланысты мәселелерді зерттейді деп мәлімдейді. Дункан роман идеясын қыздарының бірі он үш жасқа толғанда, дене бейнесіне қатысты қиындықтарды бастан өткергенде ойлап тапқанын айтады. Дункан қызының "өзін кінәлап, барлық ашуын оған төккенін" айтып, егер қызы ешқашан жасөспірім шағынан шықпаса, қандай болатынын ойлай бастады. Роман бірнеше сыйлық пен наградаға ие болды, соның ішінде 1988 жылғы Оңтүстік Каролина жасөспірімдер кітабы сыйлығы, 1989 жылғы Невада жас оқырмандар сыйлығы және 1989–1990 жылдардағы Теннесси ерікті штатының кітап сыйлығы. 2011 жылы "Уақытта тұтқындалған" романы мазмұнын жаңарту үшін қайта басылды. Сол жылы жаңартылған мәтінге негізделген аудиокітап жарық көрді.

Сюжет

17 жасар Норе Роббинс жаз бойы Луизианадағы плантацияда әкесі Чак, өгей анасы Лизет Берже, өгей ағасы Гейб және өгей әпкесі Джозимен бірге тұрады. Осыдан бір жыл бұрын анасы қайтыс болған Нораның әкесі қайтадан үйленген еді. Ол жаңа отбасының ерекше мінез-құлқын байқап қалады. Бірінші кешкі асқа қатысқанда Джози Ринглинг циркінің шатырында өрт шыққан кезде Хартфордта болғанын айтады. Нора мұны Джозидің жасөспірім екенін және оқиғаның 1940 жылдары болғанын ескергенде, таңғалдырады. Супермаркеттегі Элейн Шеннон есімді әйел Лизетті жиырма жыл бұрын танығандай болды, бірақ Лизет өз анасын ойлап жүрген болуы керек дейді, Лизеттің айтуынша, оның аты бірдей. Бұл сөз Нораны таңғалдырады, өйткені Берге оның қыздық аты емес, ол бұрынғы некеден алған есімі. Бір күні Лизетт Норға Гейб оны балық аулауға шақырғанын айтады. Өзенде Гейб қайықты жүзіп бара жатқан бүркемеге соқтырады, ал Норе суға құлайды. Суға жүзе алмайтын Норе жүзіп бара жатқан бүркені ұстап алып, құрлыққа жетеді. Нора әкесіне Гейб қайықты атаулы түрде бүркемеге соғып, оны сол жерде қалдырды деп айтуға тырысады, бірақ әкесі мұны апатқа байланысты деп санайды. Норе әкесіне жаңа отбасында бірдеңе дұрыс емес екеніне сендіру үшін дәлел іздеп жүргенде, ол Лизеттің, Джози мен Гейбтің киімдері мен шаштарын қоспағанда, қазірге ұқсаған өте ескі суретті табады. Нора өзінің жазғы үйінің шатырында жұмыс істеген Дейв Парланжмен сөйлескенін еске алады, онда ол оған 1930 жылдары сол жерде жұмыс істеген Чарли Лакутер есімді адамды білетінін айтады. Дейв оны Чарлидің үйіне апарып, Берже отбасы туралы көбірек білуге мүмкіндік береді. Ол үйді бір отбасы қызына Анри Бержеге тұрмысқа шыққанда сыйға беріп отырғанын айтады. Ол Генри мен оның әйелі 1920 жылдары қайтыс болғанын, ал немерелері Ұлы депрессия кезінде балаларымен бірге қайта оралғандығын, содан кейін ол сол жерде жұмысқа орналасқанын айтады. Ол әйелдің жеке өмірін қадір тұтып, жеке құжаттары мен заттарын кілтпен бекітілген кабинада сақтағанын айтады. Жаңа отбасының ерекше мінез-құлқы мен жинаған ақпаратын түсіну үшін Норе оның өгей отбасы қартамайды және кілтпен бекітілген кабинада маңызды ілмек болуы мүмкін деп күдіктенді. Норе мен Дейв келесі күні кездесуге келісіп, келесі қадамдарын талқылайды. Түнде Норе Лизеттің бөлмесіне кіргізіп, кабинаға кіру үшін оның кілттерін алады. Ол жерден ол Лизеттің алты бұрынғы некелерін баяндаған неке куәліктерін және Анри Бержедің романдық қатынасы бар әйелге қарсы тұру туралы сөйлейтін журнал жазбасын табады. Әйел Лизетке күйеуінің компаниясына алмасу үшін мәңгілік жастыққа ие болуды ұсынады, ал Лизет өздерінің балалары оған қосылу шартымен келіседі, өйткені ол олардың өмірінен асып кеткісі келмейді. Нора неке куәліктері мен күнделікті бөлмесіне апарады, бірақ Гейб оны көрмей тұрып. Сол күні Нораның әкесі Нью-Йоркке іс сапарына дайындалып жатыр. Ол бөлмеден шығып, әкесіне өзінің кейбір жаңалықтарын жеткізбекші болған кезде, Гейб жинаған дәлелдерді алып кетеді. Норе дәлел келтіре алмағаннан кейін, Лизетт Норе әкесін әуежайға апарады. Дейв пен Нора кездесуден бұрын, Нора үйдің қақпасына жүгіріп барып, оның кілтпен бекітілгенін байқайды. Ол көгершінге көтеріліп, қоршаудан секіру жоспарын жасайды, бірақ алдымен үйден өзінің кейбір жаңалықтарының дәлелін жинауға шешім қабылдайды. Алайда, Гейб оны күтіп, кабинаның ішінде және Нораның кетуіне кедергі жасайды. Ол Лизеттің оны да, оның әкесі екеуін де өлтіру жоспарын түсіндіреді, өйткені оның өсиетінде Норе мен Лизеттің екеуі де бар. Лизетт бұрынғы күйеулерінің бірнешеуін өлтірді, өйткені олардың табиғи өлімге ұшырауын күтудің орнына, олар ешқашан қартаймайтынын байқауларын қаламады. Көліктен секіріп, қақпадан өткен Дейв, Гейб сөйлесіп жатқанда, кіргізеді. Дейв Гейбті сыртқа шығып, анасынан кілт сұрауға мәжбүрлейді, бірақ Лизетт кабинаның сыртында қарумен күтіп тұр. Дейв пен Нора үйде тұтқындалып, үй өртенді. Оларды Джози құтқарады, оған Гейб кабинаның кілтін берді. Гейб Джозиге өзінің және анасының өрт сөндірушілерге бара жатқанын айтты, және ол Джозиге Дейв пен Норды кабинадан шығарғаннан кейін, ол анасымен бірге кеткеннен кейін кілттерді берді. Алайда Гейб жолдың бұрылысынан өтіп, ағашқа соқты, ол да, анасы да сол сәтте-ақ қаза тапты. Бұл оқиғадан кейін плантация Луизиана штатына сатылып, тарихи мұражайға айналдырылды. Джози Нью-Йоркке Нора мен Чактың үйіне көшіп барады.

Өмірбаян

"Locked in Time" тұңғыш рет 1985 жылғы сәуірде Little, Brown and Company баспасында қатты мұқабамен жарық көрді. Дунканның сюжеттік идеясы оның қыздарының бірі он үш жасқа толғанда туды, сол кезде ол дене бітіміне қатысты мәселелерге тап болды. Ол қызының өзіне "барлығын шығарып тастағанын" айтады, Дункан өзіне қызының өмірінің осы кезеңінен өсіп шығатынына сенсе де, қызының жасөспірім кезеңінен ешқашан арылмаса не болады деп ойлай бастады. Дунканның кітапқа берген алғашқы аты "Қолдары жоқ сағат" болды, бірақ оның редакторы оның орнына "Мұздап қалған уақыт" деген атауды ұсынды. Дунканға бұл атау ұнамады, себебі оқиға АҚШ-тың оңтүстігінде жаз айларында өтеді, онда мұзды кез келген нәрсе еріп кетеді. Сондықтан олар келісімге келіп, кітапты "Уақытқа тігіліп қалған" деп атады. 2011 жылғы қазан айында роман Little, Brown баспасынан мазмұнын жаңарту үшін өзгерістер енгізіліп, қайта басылды. Дункан бұл романды басқа романдармен салыстырғанда жаңартудың оңайырақ болғанын айтты, өйткені әңгіменің көп бөлігі тарихи деректерге негізделген, ол өзгермейді. Ол сондай-ақ, әңгіменің оқиғасы оқшауланған үйде өтетіні, "адамдар қазіргі жасөспірімдер білетін күнделікті өмірмен бетпе-бет келмейтіні" оған көп өзгерістер енгізудің қажеті болмағанын көрсетті. Жаңартылған басылымдағы бір өзгеріс кейіпкерлерге ұялы телефон беру болды, бұл қиындық тудырды, себебі кейіпкерлер көмек шақыруы мүмкін еді. Ұялы телефонды түсіндіру үшін Дункан оқиғаға Геб Нораны өзенге батыруға тырысқанда Нораның телефонының құрылғысы бұзылғанын жазды.

Негізгі тақырыптар

Дункан бұл әңгіме мәңгілік өмір туралы идеяны және физикалық жасқа қатысты туындайтын мәселелерді зерттейтінін мәлімдеді. Пікір білдірушілер атап өткен тағы бір тақырып – баласының қауіпте екенін айтқанда ата-ананың оған сенбейтіні. Бұл тақырып оның кітаптарында бірнеше рет кездеседі.

Қабылдау

"Locked in Time" 1986 жылы жасөспірімдер әдебиетінің ең үздік туындысы үшін Эдгар сыйлығына ұсынылды. Сол жылы Халықаралық оқу қауымдастығы мен Балалар кітабы кеңесі осы романды балалардың өздері таңдаған кітаптар тізіміне қосты. Айова университетінің қызметкерлері 1986 жылы "Locked in Time" кітабын жас ересектерге арналған кітаптар тізіміне енгізді, бұл Айова штатында жүргізілген сауалнама бойынша 10-12 сынып оқушылары арасындағы танымал оқу таңдауларын көрсетеді. 1988 жылы кітап Оңтүстік Каролина жасөспірімдер кітабы сыйлығын жеңіп алды, ал келесі жылы Невада жас оқырмандар сыйлығын жас ересектер санатында жеңді. Сонымен қатар, ол 1989-1990 жылдардағы Теннесси штатының Ерікті кітап сыйлығын 10-12 сыныптар санатында жеңіп алды. 1999 жылы Лорел Лиф баспасынан шыққан "Locked in Time" кітабының жұмсақ мұқабалы басылымы Америка кітапханалар қауымдастығы тарапынан жасөспірімдерге арналған танымал жұмсақ мұқабалы кітап ретінде таңдалды. Лоис Дункан 2009 жылы "Locked in Time" және "Stranger with My Face" романдарының өзінің сүйікті жасөспірімдер романдары екенін айтты. The Times Literary Supplement газетінен Сара Хейз романның "әсіресе әсем немесе күрделі емес: жай ғана оқуға қолайлы, қызықты және қатты қорқынышты" екенін сезінбеді. School Library Journals журналынан Кэролин Габбард Фугате осы әңгіменің Луизианадағы ескі үйдің қожайынында өрбуі күдік пен құпия атмосферасын тудырады деп ойлады. Лейла Рой Kirkus Reviews журналында Нораның баяндауының асыра драмалық екенін және жасөспірімге қарағанда қарт кісінің көзқарасынан жазылғандай сезілгенін жазды. Tor.com сайтынан Мари Несс бұл романның Данкан романы үшін "күтпегендей ақырын аяқталуы" бар екенін айтты, "мұнда біз бәріне не болатынын білеміз". Дегенмен, ол "көтерілген мәселелерде көптеген кемшіліктер бар, сондықтан толығымен сену қиын" екенін, сондай-ақ "заңды куәліктер/ақша/мүлік салығы сияқты нақты мәселелер жәй ғана айтылып, көбінесе назардан тыс қалдырылған" деді.