Кіріспе

Вьетнамдағы католик шіркеуі – Римдегі Папамен рухани байланыстағы Вьетнам епископтарының басшылығымен әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі. Вьетнам Азиядағы католиктер саны бойынша Филиппин, Үндістан, Қытай және Индонезиядан кейін бесінші орында тұр. Вьетнамда шамамен 7 миллион католик бар, бұл елдің жалпы халқының 7,4% құрайды. 27 дін аймағы (оның ішінде үш архиепархия) бар, оларда 2228 приход және 2668 священник қызмет етеді. Вьетнамда негізгі құлшылық рәсімдері латын шіркеуінің рәсімдері болып табылады.

Ерте кезеңдер

Алғашқы католик миссионерлері 16 ғасырда Португалия мен Испаниядан Вьетнамға келді. Алғашқы миссиялар күрделі нәтижелер бермеді. Христиан діні 17 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында иезуиттердің келуінен кейін ғана Джанг Аун (Тонкин) және Джанг Тронг (Кочинчина) аймақтарындағы жергілікті халық арасында өз орнын табуға бастады. Бұл миссионерлердің көпшілігі итальяндықтар, португалдықтар және жапондықтар болды. Франческо Бузоми мен Диого Карвалхо 1615 жылы Хойан қаласында алғашқы католик қауымын құрды. 1627-1630 жылдары Авиньондық Александр де Родс және португалдық Перо Маркес Тонкинде 6000-нан астам адамды дінге көштірді. 17 ғасырда Франсиско де Пина, Гаспар до Амарал, Антонио Барбоса және де Родс сияқты иезуит миссионерлері латын әрпіне диакритикалық белгілер қосып, вьетнам тілі үшін жаңа әліпби жасады. Бұл жазу жүйесі бүгінге дейін қолданылып келеді және "chữ Quốc ngữ" (сөзбе-сөз "ұлттық тіл жазуы") деп аталады. Ал, Гироламо Майорика жақсы білген дәстүрлі "chữ Nôm" жазуы 19 ғасырдың соңына дейін вьетнамдықтарға католик дінін жеткізудің негізгі құралы болды. 17 ғасырдың соңынан бастап, Шетелдік Миссиялар Қоғамының француз миссионерлері мен Доминикан орденінің испан миссионерлері Вьетнамдағы дін тарату ісіне қатыса бастады. Қазіргі Вьетнамда белсенді болған басқа миссионерлер – францискандықтар (Кочинчинада), итальяндық доминикандықтар және босаң августиндіктер (Шығыс Тонкинде), сондай-ақ "Propaganda Fide" тарапынан жіберілгендер.

Кейінгі Нгуен әулеті

Вьетнамдағы конфуциандық классикалық жүйемен қатар католицизмнің бейбіт өмір сүруі ұзаққа созылмады. Гиа Лонгтің өзі конфуцийшіл көзқараспен қараған. Мұрагер принц Нгуен Фук Чан қаза болғандықтан, Чанның ұлы Гиа Лонгтың орнын басады деп есептелді, бірақ 1816 жылы Гиа Лонгтың екінші әйелінен туған Нгуен Фук Дам тағайындалды. Гиа Лонг оны мықты мінезі және батыстықтарға деген терең консервативті наразылығы үшін таңдады, ал Чанның ұрпақтары католицизмге көшкен және ата-бабаларға табыну сияқты конфуцийшіл дәстүрлерін сақтауға құлшынбады. Нгуен Анх – болашақ император Гиа Лонгқа Тэй Сон көтерілісін басуға, Вьетнамды біріктіруге және Нгуен әулетін құруға көмектескен Вьетнам генералы Ле Ван Дуйет, сондай-ақ көптеген жоғары дәрежелі мандариндер Гиа Лонгтың мұрагерлік жоспарына қарсы болды. Дуйет және оның оңтүстік серіктерінің көпшілігі христиан дінін жақтады және Нгуен Чанның ұрпақтарын таққа отырғызуды қолдады. Осының нәтижесінде Дуйет католик қауымында жоғары бағаланды. Тарихшы Марк МакЛеодтың айтуынша, Дуйет әлеуметтік емес, әскери қажеттіліктерге көбірек мән берді, сондықтан ол батыстың ықпалының әлеуметтік салдары туралы алаңдаудың орнына еуропалықтармен мықты қарым-қатынас орнатуға қызығушылық танытты, осы арқылы қару-жарақ алуға мүмкіндік алатын еді. Ол «католик дінін тыйым салатын ережелер» шығарды және христиан дінін «еретик доктрина» деп айыптады. Ол католиктерді ықтимал дау тудырушы күш ретінде қарастырды. Дуйет вьетнамдық католиктерді және батыстықтарды Мин Мангтың саясатынан қорғады, императордың бұйрықтарына бағынбай. Мин Манг миссионерлерге өз аймақтарын тастап, императорлық қалаға көшіп кетуді бұйрықтайтын императорлық жарлық шығарды, себебі сарайға аудармашылар қажет болды, бірақ католиктердің насихаттауын тоқтату мақсатында. Орталық және солтүстік Вьетнамдағы үкімет шенеуніктері бұйрыққа бағынған кезде, Дуйет бұйрыққа бағынбады және Мин Манг уақытын күтуге мәжбүр болды. Мин Манг Дуйеттің өлімінен кейін оны қорлауға бұйрық берді, нәтижесінде оның қабірі қиратылды, он алты туысы өлімге кесілді және әріптестері тұтқындалды. Дуйеттің ұлы Ле Ван Хой, сондай-ақ олардың және Дуйеттің билігі шектелгенін көрген оңтүстік тұрғындары Мин Мангқа қарсы көтерілді. Хой принц Чанның әулетін қайта орнатуды жақтады. 1833 жылы көтерілісшілер оңтүстік Вьетнамды басып алды, католиктер маңызды рөл атқарды. Көтеріліс үш жылдық соғыстан кейін басылды. Париждің шетелдік миссиялық қоғамының миссионері Жозеф Маршан қоршауда тұтқындалды, ол Хойға қолдау көрсеткен және Сиамдағы әріптесі Жан Луи Табердке хабарласып, сиамдық әскерден көмек сұрады. Бұл көтеріліске католиктердің белсенді қатысқанын көрсетті және Маршан әкесі өлім жазасына кесілді. Христиандарға қарсы жаңа шектеулер енгізілді және қалған миссионерлерді табу және өлім жазасына кесу туралы талаптар қойылды. Христиандардың ауылдары қиратылып, мүліктері тәркіленді. Отбасылар бөлініп кетті. Христиандардың маңдайларына «жалған дін» деген мағына беретін tà đạo деген таңба салынды. Әртүрлі қуғын-сүргін кезінде 130 000-нан 300 000-ға дейін христиан қаза тапты деп есептеледі. 117 жарияланған әулиелер – белгісіз көптеген шейіттерді білдіреді.

Оңтүстік Вьетнамдағы католиктік дін (1954 1975)

1954 жылдан 1975 жылға дейін Вьетнам Солтүстік және Оңтүстік Вьетнамға бөлінді. Екі жақтың арасындағы шекара уақытша ашық болған 300 күндік кезеңде көптеген Солтүстік Вьетнамдық католиктер Вьетминдің қуғын-сүргіннен қорқып, оңтүстікке қашты. Буддистер көпшілік болған елде президент Нго Динь Дием көптеген буддистік ұйымдарды демеушілік етіп, қолдаса да, оның саясаты діни жақпару туралы айыптауларға әкелді, тіпті буддизм оның режимі кезінде гүлденді. Католик азшылығының өкілі ретінде ол буддистік көпшіліктің наразылығын тудырған саясатты жүргізді. Үкімет мемлекеттік қызметте және әскери жатқаруда, жер бөлуде, бизнеске артықшылық беруде және салық жеңілдіктерінде католиктерге жағдай жасады. Бір күні Дием жоғары шенді офицерге, оның буддист екенін ұмытып: «Сенімді жерлерге католик офицерлеріңізді орналастырыңыз. Оларға сенуге болады», – деді. Вьетконг партизандарына қарсы тұру үшін ауылдық өзін-өзі қорғау жасақтарына қару-жарақ таратылғанда, қару тек католиктерге берілді. Кейбір католик дін қызметкерлері жеке әскерлерін құрып, кейбір аймақтарда мәжбүрлі түрлендіру, тонау, оқ жаудыру және пагодаларды қирату орын алды. Кейбір ауылдар көмек алу немесе Дием режимінен мәжбүрлі түрде көшірілмеу үшін жаппай дін ауыстырды. Католик шіркеуі елдегі ең ірі жер иесі болды, оның жерлері реформадан босатылды және буддизмге қатысты шектеулер күшінде қалғанда, қосымша жер сатып алу құқығына ие болды. Католиктер де үкіметтің барлық азаматтарды атқаруға міндеттеген жұмыстан де-факто босатылды; АҚШ көмегі католиктер көпшілік ауылдарға пропорционалды емес түрде бөлінді. 1959 жылы Дием елін Әулие Марияға арнады. Ақ және алтын «Ватикан туы» Оңтүстік Вьетнамдағы барлық маңызды қоғамдық шараларда тұрақты түрде желбіретілді. Жаңадан салынған Хуэ және Далат университеттері католиктік академиялық ортаны дамыту үшін католиктік басқаруға бағындырылды. 1963 жылдың мамырында, Диемнің үлкен ағасы Пьер Мартин Нго Динь Тхук архиепископ болған Хуэ қаласында буддистерге қасиетті буддалық Весак мерекесінде буддалық туды көрсетуге тыйым салынды. Бірнеше күн бұрын католиктер Тхуктың епископ ретіндегі мерейтойына арналған мерекеде діни – яғни, папалық – туларды желбіретуге шақырылды. Екі әрекет те ұлттық тудан басқа туды желбіретуге тыйым салатын, бірақ іс жүзінде тек буддалық туларға тыйым салынған заңды бұзды. Жақындағы зерттеулер Диемнің жеке күндерін және саяси философиясын жақсы түсінуге мүмкіндік берді. Оның режимімен жүргізілген Персоналистік революция коммунизмнің дінсіздігіне қарсы тұру үшін діни еркіндік пен әртүрлілікті насихаттады. Алайда, бұл саясаттың өзі діни белсенділерге олардың діни еркіндігін қолдаған мемлекетке қауіп төндіруге мүмкіндік берді.

Қазіргі уақыт

Бірінші вьетнамдық епископ Жан Батист Нгуен Ба Тонг 1933 жылы Папа Пий XI Санкт-Петер базиликасында қасиеттілікке ие болды. 2014 жылдың қазан айында Рим Папасы Франциск Римде премьер-министр Нгуен Тань Дунгпен кездесті. Тараптар дипломатиялық қарым-қатынастарды қалыпқа келтіру мүмкіндігін талқылады, бірақ елшілер алмасудың нақты кестесін ұсынбады. Папа 2016 жылы Ватиканда Вьетнам басшысы Трэн Дай Куангпен және оның серіктестерімен тағы да кездесті. Вьетнам Азияда Ватиканның ресми емес өкілі бар жалғыз коммунистік ел болып қала береді және Вьетнамда да, Ватиканда да Ватикан өкілдерімен ресми емес кездесулер өткізіп келеді – бұл Қытайда, Солтүстік Кореяда және Лаоста байқалмайды. Вьетнам мен Католик шіркеуінің арасындағы ұзақ және тарихи қарым-қатынас Оңтүстік-Шығыс Азиядағы француз отарлау кезеңінен бұрын басталған. Бұл қарым-қатынас соңғы жылдары жақсарды, себебі Ватикан 2018 жылы Вьетнамда тұрақты өкілдік ашатынын жариялады. Вьетнамдағы католиктердің өміріне қойылған шектеулер және үкіметтің епископтарды тағайындауға араласуы екітарапты диалогтардағы кедергі болып табылады. 2007 жылдың наурыз айында Таддеус Нгуен Вэн Ли (1946 ж.т.), католик діни қызметкері, Вьетнам сотында «үкіметке қарсы қызмет» еткені үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Соңғы 24 жылдың 14-ін түрмеде өткізген Нгуен «8406» атты демократиялық қозғалыстың негізін қалаушы және Вьетнамның прогрессивтік партиясының мүшесі деп айыпталды. 2007 жылдың 16 қыркүйегінде, кардинал Нгуен Вэн Тхуеннің қайтыс болғанына бес жыл толуына орай, Католик шіркеуі оны қасиеттілікке алу процесін бастады. Бенедикт XVI қасиеттілікке алу ісінің ресми түрде ашылуына «шынайы қуаныш» білдірді. Вьетнамдық католиктер қасиеттілікке алу туралы жаңалыққа жағымды реакция білдірді. 2007 жылдың желтоқсанында мыңдаған вьетнамдық католиктер Ханойдағы бұрынғы апостолдық нунциатураға шерумен барып, екі рет дұға етіп, мүлікті жергілікті шіркеуге қайтаруға ниет білдірді. Ғимарат тарихи буддалық орында орналасқан, бірақ француз билігі оны тәркілеп, католиктерге берген. 1959 жылы коммунистік Солтүстік Вьетнам үкіметі оны Католик шіркеуінен тартып алды. Бұл 1970-жылдардан бері вьетнамдық католиктердің алғашқы жаппай азаматтық акциясы болды. Кейін бұл наразылықтарды Хошимин қаласы мен Ха-Донгтағы католиктер де қолдады, олар өз аймақтары үшін де сол талаптарды қойды. 2008 жылдың ақпанында үкімет ғимаратты Католик шіркеуіне қайтаруға уәде берді. Алайда 2008 жылдың қыркүйегінде билік өкілдері өз ұстанымын өзгертті және ғимаратты бұзып, қоғамдық саябақ құруға шешім қабылдады.

Кітап тараулары

Онлайн ресурс.

Қосымша көздер

Вьетнам ғылым академиясының әлеуметтік ғылымдар институтының Дінтәні зерттеу институты.