Кіріспе

Principia Ethica – 1903 жылы британдық философ Г. Э. Мур жазған кітап. Мур этиканың маңызды бір негізін, атап айтқанда "жақсы" деген ұғымның анықтамасын сұраққа тоқтатады. Ол "жақсы" ұғымын анықтау мүмкін емес деп қорытындылайды, себебі оны анықтауға жасалған әрбір әрекет натуралистік жаңылысқа ұшыратады. Principia Ethica үлкен әсер етті, ал Мурдың аргументтері моральдық философия саласындағы маңызды жаңалықтар деп есептелді.

Жариялану тарихы

Principia Ethica алғаш рет 1903 жылғы қазанда Кембридж университетінің баспасынан жарық көрді. 1922 және 1929 жылдары қайта басылды. 1964 жылы Bompiani баспасы Джанни Ваттимо жасаған итальян тіліне аудармасын, ал Никола Аббаньяноның алғы сөзін жариялады.

Қорытынды

Мур этика үш негізгі сұрақтан тұрады дейді: 1) «не жақсы?» (осы үш сұрақтың ең маңыздысы деп есептеледі), 2) «қандай нәрселер өзіндік жағынан жақсы немесе жаман?» және 3) «не мақсатқа жету құралы ретінде жақсы?»

Жақсылық деген не?

Бірінші сұрақ "жақсы" терминінің мәні мен анықтамасына қатысты. Мур бұл терминнің қарапайым және анықталмайтын екенін тұжырымдайды. Алайда, жақсылықтың екі түрін ажырату қажет: өзінен жақсы немесе ішкі жақсы және басқа нәрселерге себеп болатын құрал ретінде жақсы нәрселер. Құндылық туралы біліміміз өзінен-өзі түсінікті интуициядан туындайды және басқа нәрселерден шығарылмайды, құрал ретіндегі жақсылық немесе міндеттер туралы білімімізден өзгеше. Өзінен жақсы нәрселердің арасында, тұтастың құндылығы мен оның бөліктерінің құндылығы арасында маңызды айырмашылық бар. Көбінесе тұтастың құндылығы оның бөліктерінің құндылықтарының қосындысынан ғана тұрады деп есептеледі. Мур бұл пікірмен келіспейді және оның белгілі бір тұтас түрлері үшін дұрыс еместігін айтады: "органикалық бірліктер" немесе "органикалық тұтастар". Қайта жазалаудың жағдайлары – органикалық тұтастықтың мысалдары. Мұндай жағдайлар екі теріс нәрсені қамтитын тұтастықтар болып табылады: моральдық тұрғыдан нашар адам және осы адамға жаза ретінде келтірілген азап. Бірақ, тұтас құндылық екі бөлігінің құндылықтарының қосындысынан кем теріс (немесе тіпті оң) болуы мүмкін. Тағы да, тұтастың ішкі құндылығы оның бөліктерінің құндылықтарының қосындысынан қалай ерекшеленетінін анықтау үшін біз интуициямызға жүгінуіміз керек.

Қандай нәрселер өздігінен жақсы немесе жаман?

Екінші этикалық сұрақ қандай нәрселердің өзінен-өзі жақсы екендігі туралы. Мур осы сұраққа қатысты әртүрлі дәстүрлі жауаптарды, әсіресе натурализмді талқылайды, ол өзінің көзқарасымен қайшы келеді. Этикадағы натурализмнің басты мәселесі – оның құндылықты табиғи қасиеттермен теңестіруге бейімділігі, мысалы, гедонизмдегі ләззат немесе «Эволюциялық этикада» даму. Ол мұндай ұстанымдарды «жақсы» терминін, Мурдің пікірінше, талдауға келмейтін терминді табиғи қасиеттер арқылы анықтауға тырысуда натуралистік қателік жасады деп айыптайды. Егер мұндай анықтамалар рас болса, онда олар мәнсіз таутологиялар болар еді, «ләззат жақсы» дегені «ләззат – ләззат» дегенмен тең болар еді. Бірақ Мурдің пікірінше, бұл таутология емес, мұндай сөйлемдердің растығы ашық сұрақ болып табылады. Сондықтан жоғарыдағы анықтама және натурализм оның құрамында сәтсіздікке ұшырайды. Мур гедонизммен келіседі, ләззат өзінен-өзі жақсы, бірақ ол ғана құнды нәрсе емес. Өзінен-өзі құнды тағы бір маңызды нәрсе – әдемілік, мысалы, таулардың, өзендердің және күн батуының сұлулығы. Мур бір нәрсенің ішкі құндылығын анықтау үшін «оқшаулау әдісі» деп аталатын ой-тәжірибе ұсынады. Бұл тәжірибе ішкі құндылықтарды оқшаулау арқылы, нәрсенің құрал ретінде жақсы болуына қатысты барлық ойларды жоюға бағытталған. Әдіс тек сол нәрсені қамтитын әлемді көзге елестетуден тұрады, мысалы, тек әдемі ландшафттан ғибарат әлем. Мур мұндай әлем, ешкім оны бағаламаса да, жаман әлемнен жақсы болар дейді, бұл ләззаттың ғана өзінен-өзі жақсы нәрсе емес екенін көрсету үшін.

Бұл қандай құрал?

Екінші этикалық сұраққа жауап бергеннен кейін Мур үшінші сұраққа көшеді: "Құрал ретінде не жақсы?". Бұл сұрақ ерекше маңызды, себебі ол дәстүрлі түрде этикамен байланысты: "Біз не істеуіміз керек?". Осы үшін үшінші сұрақты одан әрі шектеу қажет, өйткені басты қызығушылық – көптеген адамдардың қалауынша істей алатын әрекеттерге, және осыған қатысты, олардың қайсысы жақсы немесе жаман нәтиже беретінін ғана емес, сонымен қатар кез келген сәтте ерік-жігерге бағынатын барлық әрекеттердің ішінде ең жақсы жалпы нәтиже беретінін анықтау. Демек, дұрыс әрекеттер – ең жақсы нәтиже беретін әрекеттер. Мұндағы қиындық – көптеген әрекеттердің салдары біздің толыққанды ескеруімізге тым ауыр, әсіресе ұзақ мерзімді салдары. Осы себепті Мур борыштың анықтамасын салыстырмалы түрде жақын болашақта ықтимал баламаларға қарағанда жақсы нәтиже беретін нәрсемен шектеу керек деп санайды. Себеп-салдарлық байланысқа сілтеме жасағандай, біздің міндеттерімізді анықтау үшін әрекеттердің салдарын егжей-тегжейлі эмпирикалық зерттеу қажет, ол өзінен-өзі түсінікті интуитивті түйсікке қол жетімді емес. Әрекет ережесінің міндет болып табылатыны белгілі бір дәрежеде тиісті қоғамның жағдайына байланысты, бірақ міндеттер көбінесе салауатты ақылмен келіседі. Адалдық сияқты қасиеттер де міндеттерді орындауға бейімділіктің тұрақты сипаты ретінде анықталуы мүмкін.

Қабылдау

Principia Ethica ықпалды болды және көптеген адамдарды мораль туралы пікірлердің фактілерден туындамайтынына көндіруге көмектесті. Клайв Белл Спенсер мен Миллге қарсы шығу арқылы Мурдың өзінің буынын утилитаризмнен босатқанын айтты. Principia Ethica – Блумсбери тобының қасиетті кітабы және олардың эстетикалық құндылықтарының философиялық негізі болды. Леонард Вулф оның мағынасыз әлемде өмір сүруге мүмкіндік беретінін есептеді. Мурдың органикалық тұтастық туралы эстетикалық идеясы Вирджиния Вульф сияқты модернистерге көркемдік бағыт-бағдар берді және Беллдің эстетикасына әсер етті. Мурдың этикалық интуиционизмі эмотивизм сияқты моральға қатысты танымдық емес көзқарастардың жолын ашты. «Әділет теориясында» (1971) Джон Роулз Мурдың пікірлерін Гастингс Рашдалдың «Жақсылық және жамандық теориясы» (1907) еңбегіндегі пікірлермен салыстырады. Мурдың көзқарастары Франц Брентано, Макс Шелер және Николай Хартманның пікірлерімен де салыстырылды. Джеффри Уорнок Principia Ethica-ны Мурдың этикадан басқа салалардағы еңбектерінен кем әсерлі және берік деп санады. Principia Ethica-ның ерте жақтасы Джон Мейнард Кейнс 1938 жылғы «Менің ерте сенімдерім» атты мақаласында Мурдың адамгершілік пен адалдыққа деген негізгі сенімін утопиялық деп жоққа шығарды.