Мемлекеттік бюджет жобасы

Кіріспе

Үкіметтік құжат, үкіметтің белгілі бір қаржы жылына арналған жоспарланған кірістері мен шығыстарын көрсетеді.

Мемлекеттік бюджет – белгілі бір кезеңдегі, көбінесе қаржы немесе фискалдық жыл деп аталатын, үкіметтің кірістері мен шығыстарының болжамы. Бұл кезең күнтізбелік жылмен сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Мемлекеттік кірістердің көп бөлігін салықтар құрайды (мысалы, мұрагерлік салық, табыс салығы, корпоративтік салық, импорттық салықтар), ал шығыстар үкіметтік шығыстардан тұрады (мысалы, денсаулық сақтау, білім беру, қорғаныс, инфрақұрылым, әлеуметтік төлемдер). Мемлекеттік бюджетті үкімет немесе басқа да саяси институт дайындайды. Көптеген парламенттік жүйелерде бюджет заң шығарушы органға ұсынылады және көбінесе оның мақұлдауын қажет етеді. Үкімет осы бюджет арқылы экономикалық саясатын іске асырады және бағдарламалық басымдықтарын жүзеге асырады. Бюджет бекітілгеннен кейін, жекелеген баптар бойынша қаражатты пайдалану құқығы үкіметтік министрліктер мен басқа да мекемелерге беріледі. Мемлекеттік бюджеттің кірістері негізінен салықтардан, кедендік баждардан, алымдардан және басқа да түсімдерден түседі. Мемлекеттік бюджет шығыстары мемлекеттік қызметті қамтиды, ол заңмен немесе конституциямен белгіленеді. Бюджеттің өзі мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландырмайды, сондықтан қосымша заңнамалық шаралар қажет. "Бюджет" сөзі көне француз тіліндегі "bougette" ("кішкентай сөмке") сөзінен шыққан. Сенімді бюджеттердің екі маңызды салдары болды: 1. Олар парламенттің жаңа салықтарды мақұлдау ықтималдығын арттырды және 2. Соғыс кезінде әскери шығындарды ұлғайтып, соғыста жеңіске жету мүмкіндігін арттырды. Бюджет пен фискалдық саясатты парламентке ұсыну тәжірибесін 1720 жылы "Солтүстік теңіз көпіршігінің" құлауынан кейін жұртшылықтың сенімін қайта жаңарту мақсатымен казнашылық министрі ретінде Сэр Роберт Уолпол бастады. Он үш жылдан кейін Уолпол өзінің салық жоспарларын жариялады, онда шарап пен темекі сияқты тауарлар мен қызметтерге акциздік салық енгізу және жер иелерінің салық жүктемесін азайту көзделді. Бұл жұртшылықтың наразылығын тудырды, соның ішінде Уигтерден шыққан Уильям Пултенидің қатысты айыптаулары, ол "Бюджет ашылды немесе Бюджетке жауап" атты памфлет жазды. Осылайша "бюджет" сөзі алғаш рет үкіметтің фискалдық саясатымен байланысты қолданылды. Ұсынылған акциздік заң жобасы кейіннен күштен шығарылды. Бюджеттің жылдық есебі институты 18 ғасырдың бірінші жартысында қалыптасты және 1760 жылдарға қарай толыққанды дамыды. Джордж Гренвилл 1764 жылы Ұлыбританияның Өкілдер палатасына жасаған бюджеттік мәлімдемесінде мөр бажы салығын енгізді.

A government budget is a projection of the government's revenues and expenditure for a particular period of time often referred to as a financial or fiscal year, which may or may not correspond with the calendar year. Government revenues mostly include taxes (e. g. inheritance tax, income tax, corporation tax, import taxes) while expenditures consist of government spending (e. g. healthcare, education, defense, infrastructure, social benefits). A government budget is prepared by the government or other political entity. In most parliamentary systems, the budget is presented to the legislature and often requires approval of the legislature. Through this budget, the government implements economic policy and realizes its program priorities. Once the budget is approved, the use of funds from individual chapters is in the hands of government ministries and other institutions. Revenues of the state budget consist mainly of taxes, customs duties, fees and other revenues. State budget expenditures cover the activities of the state, which are either given by law or the constitution. The budget in itself does not appropriate funds for government programs, hence need for additional legislative measures. The word budget comes from the Old French bougette ("little bag"). Credible budgets had two main effects: 1. They made parliament more likely to approve new taxation, and 2. They enhanced wartime military spending and increased the chance of victory in war. The practice of presenting budgets and fiscal policy to parliament was initiated by Sir Robert Walpole in his position as Chancellor of the Exchequer, in an attempt to restore the confidence of the public after the chaos unleashed by the collapse of the South Sea Bubble in 1720. Thirteen years later, Walpole announced his fiscal plans to bring in an excise tax on the consumption of a variety of goods and services, such as wine and tobacco, and to lessen the taxation burden on the landed gentry. This provoked a wave of public outrage, including fierce denunciations from the Whig peer William Pulteney, who wrote a pamphlet entitled The budget opened, Or an answer to a pamphlet. Concerning the duties on wine and tobacco the first time the word 'budget' was used in connection with the government's fiscal policies. The proposed Excise Bill was eventually rescinded. The institution of the annual account of the budget evolved into practice during the first half of the 18th century and had become well established by the 1760s; George Grenville introduced the Stamp Act in his 1764 budget speech to the House of Commons of Great Britain.

Ұрпақ

Шынайы мемлекеттік бюджет, қазіргі заманғы мемлекеттік бюджет капиталистік қоғам дәуірінде туды және буржуазия мен феодалдық билеуші класс арасындағы күрес барысында біртіндеп қалыптасты. Капитализмнің өндіріс күштерінің дамуымен бірге буржуазияның экономикалық күші артып, демократия талаптары күшейе түсті. Бюджеттің дамуының бастапқы кезеңдерінде заң шығарушы органның міндеттерін белгілеу көзделіп, монархиямен ұзақ күрес салдарынан заң шығарушы органға салық салуды бақылау құқығы берілді. Салық салу, салық заңдарын өзгерту және салық ұсыныстарын бекіту құқығын алғаннан кейін заң шығарушы орган шығыстарды бақылауға назар аударды. Осыған байланысты заң шығарушы орган шығыстар мен кірістер туралы есептерді қамтитын жылдық бюджеттік есепті талап етті. Англия әлемде алғаш рет қазіргі заманғы мемлекеттік бюджетті құрды. 1640 жылы буржуазиялық революция жеңіске жеткеннен кейін Англия парламенттік монархия ретінде барлық қаржылық билігін Парламентке жүктеді. 1689 жылғы Құқықтар туралы заң патша үкіметінің Парламенттің келісімінсіз ешкімді салық төлеуге мәжбүрлеуге құқығы жоқ екенін растады, сондай-ақ салықтардың қалай жұмсалуын және бюджеттік шығыстардың баптарын Парламент бекітуін, кірістер мен шығыстардың жыл сайын бөлінуін, кірістер мен шығыстар жоспарының алдын ала жасалып, Парламентке бекітуге және бақылауға ұсынылуын талап етті. Басқа капиталистік елдерде мемлекеттік бюджеттер кейінірек құрылды, мысалы, Францияда 1817 жылы, ал АҚШ-та 1921 жылы. Қысқасы, мемлекеттік бюджет жүйесі тарихи тұрғыдан қалыптасып, Ұлттық жиналыстың үкіметтің (атқарушы биліктің) қаржылық қызметін бақылау және ұйымдастыру жолы ретінде дамыды, заң шығарушы биліктің атқарушы билікті тиімді бақылау мақсатын көздеді. Мемлекеттік бюджет – мемлекеттік басқарудың да, саяси демократияландырудың да нәтижесі. Капиталистік өндіріс тәсілінің және тауар экономикасының жоғары деңгейде дамуы мемлекеттің қаржылық ресурстарын кеңейтіп, кірістер мен шығыстардың күрт өсуіне әкелді. Қаржылық кірістер мен шығыстардың ұлғаюы және мемлекеттік мекемелер мен қызметкерлердің көбеюі үкіметтің қаражатын жоспарлау қажеттігін тудырды, осыдан мемлекеттік бюджет тұжырымы пайда болды. Мемлекеттік бюджет – қазіргі заманғы саясаттың демократиялануының да нәтижесі. Батыста капиталистік өндіріс тәсілінің және буржуазияның біртіндеп экономикалық билігінің пайда болуы саяси құқықтарға деген талаптардың артуына себеп болды. Буржуазия мемлекет пен жеке өмірдің толық ажыратылуын және үкімет кірістері мен шығыстарын парламент арқылы бақылауды талап етті. Осы мақсатта буржуазиялық теоретиктер "қатысу принципін" алға тартты, ол халық өкілдері талқылап, бекіте алмаған салықтар мен шығыстарды мойындамауға және оларды төлеуден бас тартуға халықтың құқығы бар екенін білдіреді. Осы принципке сүйене отырып, буржуазия жұмысшылармен бірлесіп феодалдық аристократияға қарсы ұзақ күрес жүргізді, ол ақыры келісімге келді. 1689 жылы Англияда конституциялық монархия орнатылды, онда буржуазия басымдығымен Халықтар палатасы құрылды, ол қатысу принципінің мәртебесін растады: біріншіден, Парламенттің келісімінсіз салық алуға болмайды; екіншіден, үкімет бюджет құрды, ол Парламенттің мақұлдауымен ғана іске асырылуы мүмкін және т.б. Салық салу және бюджет құқығын иелену арқылы буржуазия ақыры саяси аренаға енді.

The true government budget, the modern government budget, arose during the period of capitalist society and was gradually established during the struggle between the bourgeoisie and the feudal ruling class. As the productive forces of capitalism developed, the economic power of the bourgeoisie gradually grew and the political demands for democracy became more and more vocal. In the early stages of its development, the budget aimed to establish the duties of the legislature and, after a long struggle with the monarchy, it finally gave the legislature control over taxation. After obtaining the taxation, the power to amend tax laws and approve tax proposals, the legislature turned its attention to controlling expenditure. As a result, the legislature required an annual budget report, including a statement of expenditure and a statement of revenue. England was the first country in the world to establish a modern government budget. After the triumph of the bourgeois revolution in 1640, England, as a parliamentary monarchy, had all of its financial powers controlled by Parliament. The Bill of Rights of 1689 reaffirmed that the royal government could not force anyone to pay taxes without the approval of Parliament for adoption, and also required that how taxes were to be spent and the items of budgetary expenditure be approved by Parliament, and that revenues and expenditures be allocated on an annual basis and that a plan of revenues and expenditures be made in advance and submitted to Parliament for approval and monitoring. In other capitalist countries, government budgets were created later, such as in France in 1817 and in the United States in 1921. In short, the government budget system was historically established and developed as a way for the National Assembly to control and organise the financial activities of the government (the executive), with the aim of effective control of the executive by the legislature. The government budget is both a product of government administration and of political democratisation. The emergence of the capitalist mode of production and the high level of development of the commodity economy led to an expansion of the state's financial resources and a massive increase in both revenue and expenditure. The expansion of fiscal revenues and expenditures and the increase in government departments and personnel required the government to plan its funds, which gave rise to the concept of the government budget. The government budget is also a product of the democratisation of modern politics. From the West, the emergence of the capitalist mode of production and the gradual economic power of the bourgeoisie led to increasing demands for political rights. The bourgeoisie demanded the complete separation of the state from the home and the control of government revenues and expenditures through parliament. To this end, the bourgeois theorists put forward the famous "principle of participation", which states that the people have the right not to recognise taxes and expenditures that have not been discussed yet and adopted by the representatives of the people, and to refuse to pay them. On the basis of this principle, the bourgeoisie united with the workers in a long struggle against the feudal aristocracy, which was finally compromised. In 1689, a constitutional monarchy was established in England, with a bourgeoisie dominated House of Commons, which confirmed the status of the principle of participation: firstly, no taxes could be levied without the consent of Parliament; secondly, the government established a budget, which could only be implemented with the approval of Parliament, etc. By gaining the right to tax and budget, the bourgeoisie finally entered the political arena.

Маңыздылығы

Мемлекеттік қаржының институционалдық негізі – мемлекеттік бюджет немесе қазыналық бюджет. Бюджеттік жүйе – мемлекеттің қаржылық қызметін халық бекіту және бақылау жүйесі. Конституциялық саясат тарихын қазіргі заманғы бюджеттік жүйенің қалыптасу тарихы деп сипаттауға болады. Бюджет экономикалық және техникалық тұрғыдан мемлекеттік кірістер мен шығыстарды салыстыру кестесі, қазіргі экономикалық қоғамда ресурстарды бөлу механизмі болып табылады. Саяси процесте анықталатын бюджет, ең алдымен, қоғамның барлық ресурстарын түрлі салалар арасында бөлу үлесі мен құрылымын, содан кейін ресурстарды бөлу ауқымын және бағытын анықтайды. Бюджет – салық төлеушілер мен олардың өкілді органдары мемлекеттік қаржылық қызметті бақылайтын механизм, ресурстарды бөлу құралы ретінде мемлекеттік биліктің түрлі субъектілер арасындағы үлесуі, тексеру және тепе-теңдік жүйесі және демократиялық саяси процесс. Салық төлеушілер, жеке мүлікке құқығы бар азаматтар ретінде, мемлекеттің қаржылық тұрақтылығына жауапты, бұл мемлекеттің қаржысын бақылауды және мемлекеттік кірістер мен шығыстар салық төлеушілердің мүддесіне қайшы келмеуін қамтамасыз ететін заңды тәртіпті талап етеді. Қорытындылай келе, мемлекеттік бюджет – мемлекеттік биліктің ресурстарды бөлу қағидасы ретінде, мемлекеттік қаржының жұмысын бақылау және ұйымдастыру жүйесі, сондай-ақ демократиялық қаржы құндылықтарының негізі болып табылатын өкілдік саясаттың тірегі.

Элементтер

Кез келген бюджеттің негізгі екі элементі – кірістер мен шығыстар. Үкіметке қатысты айтсақ, кірістер негізінен салықтардан түседі. Үкімет шығыстарына ағымдағы тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын қаражат, экономистер бұны мемлекеттік тұтыну деп атайды; инфрақұрылымға инвестициялар немесе ғылыми зерттеулерге жұмсалатын қаражат сияқты мемлекеттік инвестициялық шығындар; сондай-ақ жұмыссыздық жәрдемақысы немесе зейнетақы сияқты трансферттік төлемдер кіреді.

Мемлекеттік кірістер

Мемлекеттік кірістер – әлеуметтік өнімдерді қайта бөлу арқылы мемлекетке түсетін табыс. Бұл – мемлекеттің жұмыс істеуі үшін қажетті қаржылық ресурс. Мемлекеттік кірістердің құрамы бірнеше рет өзгерген. Бүгінде олар негізінен мыналардан тұрады:

Салықтық түсімдер: Әртүрлі салық түрлерін салу арқылы мемлекетке түсетін кіріс. Салықтар көбінесе көптеген мемлекеттердің кірісінің басым бөлігін құрайды. Мұндай салықтарға табыс салығы, сату салығы, мүлік салығы және корпоративтік салық жатады. Ақылар мен төлемдер: Мемлекет тарапынан ұсынылатын қосымша қызметтер үшін төленетін ақылар, оларды мемлекеттік қызметтер деп те атауға болады. Мұндай ақыларға кәрізді тазартуға төлем, білім беруге төлем, рұқсаттар беруге төлем, тіпті заң бұзу үшін салынатын айыппұлдар кіреді. Қарыздар: Мемлекет облигациялар және басқа да бағалы қағаздар шығару арқылы ақша алуға және қарызын арттыруға мүмкіндік алады. Гранттар мен көмек: Гранттар халықаралық ұйымдармен нақты жобаларды қаржыландыру үшін мемлекетке беріледі. Көмек жеке тұлғалардан, басқа мемлекеттерден немесе халықаралық ұйымдардан түсуі мүмкін. Мүлікті сату: Мемлекет қосымша кіріс алу үшін жер, ғимараттар немесе жабдықтар сияқты мемлекеттік мүлікті сата алады. Мұндай әрекеттерді жекешелендіру деп атайды.

Мемлекеттік шығыстар

Мемлекеттік шығыстар – үкімет жинаған қаражаттың түрлі мақсаттарға бағытталуы, азаматтардың қажеттіліктерін қанағаттандыру және әртүрлі бағдарламалар арқылы экономикалық өсімді қамтамасыз ету. Шығыстарды Мемлекеттік функциялардың жіктемесі (COFOG) бойынша бөлуге болады:

Жалпы мемлекеттік қызметтер: Тұтас халыққа көрсетілетін қызметтерді қаржыландыру. Мысалдарға үкіметтің атқарушы және заңнамалық органдарына жұмсалатын қаражат, фискалдық шаралар, халықаралық экономикалық көмек және трансферттер жатады. Қорғаныс: Үкіметтің әскери және азаматтық қорғанысқа, сондай-ақ шетелдік көмек пен ғылыми зерттеулерге бөлген қаражаты. Қоғамдық тәртіп және қауіпсіздік: Үкімет тарапынан қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында көрсетілетін қызметтер. Қорғаныс шығындарынан өзгеше, бұл тек полиция немесе өрттен қорғау қызметтері сияқты халықты қорғауға қатысты. Экономикалық істер: Экономикалық өсімді қамтамасыз ету үшін экономиканың түрлі салаларына бөлінетін қаражат. Қоршаған ортаны қорғау: Үкіметтер климаттың өзгеруімен күресу, ауа мен су сапасын жақсарту және жануарлар дүниесін сақтау сияқты шараларға қаражат жұмсай алады. Тұрғын үй және қоғамдық жабдықталу: Бұл шығыстар тұрғын үй құрылысы, сумен жабдықтау немесе көшелерді жарықтандыру сияқты жалпыға ортақ игіліктерге қатысты. Денсаулық сақтау: Денсаулық сақтауды, оның ішінде профилактикалық шараларды және ғылыми зерттеулерді қолдауға жұмсалатын қаражат. Демалыс, мәдениет және дін: Демалыс тауарлары мен қызметтерін, сондай-ақ мәдени қызметтерді ұсынуға бөлінетін қаражат. Бұған діни шараларға жұмсалатын шығындар да кіреді. Білім беру: Мемлекеттік білім беру жүйесін қолдауға бөлінетін қаражат. Бұл барлық білім беру деңгейлері мен түрлеріне қатысты шығыстарды қамтиды. Әлеуметтік қорғау: Халықтың белгілі бір топтарына теңдікке қол жеткізу және қосымша әлеуметтік кепілдемелер беру мақсатында ұсынылатын қосымша қызметтер. Бұл шығыстардың көп бөлігі зейнетақылар мен жұмыссыздыққа байланысты төлемдерден тұрады.

Ерекше ескерту

Мемлекеттік бюджеттің экономикалық, саяси және техникалық негіздері болады. Таза экономикалық бюджеттен өзгеше, олар тек қана сирек ресурстарды ең тиімді экономикалық қолдануға бағытталмайды. Мемлекеттік бюджеттің саяси негізі де бар, онда түрлі топтар өздеріне пайда әкелу және жауапкершіліктен қашу үшін күш жіберіп, тартысқа түседі. Техникалық жағы – күтілетін кірістер мен шығыстардың болжамы.