Кіріспе
Жорғалаушылардың түрлері
бір ғана тасбақа түрі
a single species of tortoise
Гофер тасбақасы (Gopherus polyphemus) – Testudinidae тұқымдасына жататын тасбақа түрі. Бұл түр АҚШ-тың оңтүстік-шығысына тән. Гофер тасбақасы – өте маңызды түр саналады, себебі ол 360-тан астам басқа жануар түріне пана болатын қуыстар қазады. G. polyphemus хищніктік және ортаның жойылуынан қорқады. Гофер тасбақасының IUCN Қызыл тізімінде осал түр ретінде тіркелуінің басты себебі – ортаның нашарлауы, бірақ кейбір штаттарда олар қорғауға алынған, ал басқаларында жойылу қаупі бар деп есептеледі. Гофер тасбақасы – Солтүстік Америкада табиғатта өсетін жалғыз тасбақаны қамтитын Gopherus туысының өкілі. Гофер тасбақасы – Джорджия штатының ресми жорғалаушысы және Флорида штатының ресми тасбақасы.
Этимология
Gopherus туысына жататын тасбақалар кейбір түрлерінің гөферлер сияқты үлкен, терең қуыстар қазу әдеттеріне байланысты осылай аталған. Түрлік атауы, polyphemus, грек мифологиясындағы үңгірде мекендейтін алып Полифемге сілтеме жасайды.
Сипаттама
Гофер – құрлықта тіршілік ететін бауырымен жорғалаушы, алдыңғы аяқтары қазба жасауға жақсы бейімделген, артқы аяқтары пілдей ірі. Бұл ерекшеліктер көптеген тасбақаларға тән. Алдыңғы аяқтарында қазған кезде қорғау үшін қабықшалар бар. G. polyphemus жалпы түсі қара қоңырдан сұр қараға дейін, астыңғы қабықшасы (пластрон) сары түсті. Басы қабықтан шығатын жерінде, алдыңғы пластронның бөлігінде гулярлық проекция байқалады. Жыныстық ерекшеліктер айқын, еркек гофердің пластроны ойыс, ал аналықтың пластроны жалпақ. Сонымен қатар, еркек пластронының гулярлық проекциясы әдетте аналыққа қарағанда ұзын. Ересектердің қабықшасының тік сызықты ұзындығы әдетте 20-ден 25 см-ге дейін, ең көп дегенде 30 см. Қабықшаның ұзындығы биіктігінен кем дегенде екі есе артық. Олар Миссисипи өзенінің шығысында таралған осы туыстың жалғыз қазіргі кезде сақталған түрінің бірі.
Диета
Гопф торналары – шөпқоректі, өлексе жейтін және мүмкіндікті пайдаланатын жайылымшылар. Олар сондай-ақ саңырауқұлақтар мен гопф алмасы, папая, қара жидек, ара пальмасы сияқты жемістерді жейді. Сонымен қатар, гопф торналары Cnidoscolus (қырыққабық), Tillandsia (испан және шарлы мүк), Richardia және Dyschoriste туыстас гүлдерді жейді. Торналардың рационының өте шағын бөлігін саңырауқұлақтар, лишайлар, өлекселер, сүйектер, жәндіктер және нәжіс құрайды, оларды әйелдер көбінесе ұя салғанға дейін және кейін жейді.
Қазбалау
Гофер торналары, Гофер тұқымдасына жататын басқа торналар сияқты, қазу қабілетімен белгілі. Гофер торналары өмірінің көп бөлігін ұзын қуыстарда өткізеді (уақытының 80% дейін). Қуыстар терең болуы мүмкін, бірақ ұзындығы 48 футқа (15 м) дейін, ал тереңдігі 9,8 футқа (3 м) дейін жетеді. Қуыстың ұзындығы мен тереңдігі құмның тереңдігіне және жер асты суы деңгейіне байланысты өзгеріп отырады. Бұл қуыстар әсіресе ұзын жапырақты қарағайлы далаларда көп кездеседі, онда торналар негізгі шөп жеушілер болып табылады және олардың экожүйесінде маңызды рөл атқарады. Бұл түр сонымен қатар азық іздеген кезде қысқа қашықтықтарға жылжып, көбінесе 100 метрден аспайтын жерде қалады. Дегенмен, жаңа азық іздеу орындарын іздеген кезде гофер торналары 3,2 шақырымға дейін саяхаттауы мүмкін.
Өмір сүру ұзақтығы
Қопарыш бақалар 40 жылдан астам өмір сүре алады. Қазіргі кездегі бір мысал, Гас (101 жаста – 2024 жылғы мәлімет бойынша ең қарт тірі қопарыш бақа), 2018 жылдан бері 75 жылдан астам уақыт Галифакстағы Жаңа Шотландия табиғи тарих мұражайында тұтқында өмір сүріп келеді және ол 1920-1925 жылдар аралығында туған деп есептеледі. Сонымен қатар, Солтүстік Техаста 75-78 жастағы бір бақаның жасы расталған туралы журналистік хабарламалар бар. Қопарыш бақа шамамен 10-15 жасқа келгенде, қабығы белгілі бір ұзындыққа жеткенде ересекке жетеді. Еркек бақалар шамамен 9-12 жаста ересек болады, ал әйел бақалар ересекке жететін мерзімі 10-21 жылға дейін созылуы мүмкін.
Өсімдіктер мен өсімдіктер
Гопферлік тасбақалар 15-20 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі, бұл түрдің қай аймаққа қоныстануын таңдауына байланысты. Жыныстық көбею құдалану ритуалдарын қамтиды. Жұптасу маусымында аналықтары сәуірден қарашаға дейін жылына 1 жұмыртқа салады, шамамен 1-25 жұмыртқа туады және оларды 70-100 күн бойы жер астында инкубациялайды. Жұмыртқаның жынысы құмның астындағы ұядағы температураға байланысты анықталады. Егер құмның температурасы 30 градустан жоғары болса, онда ұрғашы болады, ал 30 градустан төмен болса, ұрғашы емес. Инкубация кезеңі Флоридада 80-90 күн, ал Оңтүстік Каролинада 110 күнге созылады. Жұмыртқалар аналық жатырында 60 күн бойы сақталады, одан кейін туады, олар жатын эпителиін "су сору" үшін пайдаланады және жұмыртқаларға қажетті қоректік заттарды жеткізеді. Гопферлік тасбақалар ақпаннан қыркүйекке дейін жұптасады, ең жоғары шарықталуы мамыр және маусым айларында болады. Аналықтары 3-14 жұмыртқадан тұратын жұмыртқа салады. Ұялардың таралуы мен жақын орналасуы тасбақалар арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастың салдары болуы мүмкін. Кейбір аналықтары басқа тасбақалардың жанында болса да, белгілі бір аналықтың ұясына бірнеше рет баратыны байқалды. Бұл «достық» сияқты нәрсе болуы мүмкін, бірақ мұндай терминдер әдетте жануарлар арасындағы қарым-қатынасты сипаттау үшін қолданылмайды. Аналық гопферлік тасбақалар әдетте колонияға қоныстанғаннан кейін басқа жерге көшпейді, ал ірі аталықтар көктемде аналықтардың жанындағы ұяларын салады. Аталықтардың аналықтарына және олардың ұяларына дейін 500 метрге дейін жүре алатыны анықталды.
Тарихи тұрғыдан
1987 жылдың 7 шілдесінен бастап АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі (USFWS) Алабама, Миссисипи және Луизиана штаттарында Мобил және Томбигби өзендерінің батысында таралған Gopherus polyphemus түрін "Қауіпті жағдайға түсуі мүмкін" деп тіркеді. 2009 жылдың 9 қарашасында USFWS Gopherus polyphemus-тың шығыс популяциясын Қауіпті жағдайға түсуі мүмкін жабайы табиғат тізіміне қосу үшін ереже шығаруды ұсынды. 2022 жылдың қазан айында USFWS түрдің жалпы және оның шығыс ерекше популяция сегментінің (DPS) сол кезде тізімге енгізілуі қажет емес екенін мәлімдеді. G. polyphemus IUCN Қызыл тізімінде "Әлсіз" деп көрсетілген; алайда, бұл түр 1996 жылдан бері осы тізімге сәйкес бағаланбады. 2018 жылы IUCN Торғайлар және тұщы су торнайлары мамандар тобы Gopherus тұқымдасының барлық алты түрін қайта бағалау және жіктеуді ұсынды. Бұл қайта жіктеу G. polyphemus-ты "Әлсіз" (VU) санатынан "Қауіпті жағдайға түсуі мүмкін" (EN) санатына көшіруге әкелер еді. Флорида университетінің Левин құқық колледжінің Conservation Clinic торналар популяциясына қауіп төндіретін бес негізгі қауіпті сипаттады: (1) адам қызметінен туындаған мекендеу орындарының жоғалуы, (2) тиісті бақылаудың болмауынан мекендеу орындарының жоғалуы, (3) адамдардың оны үй жануары ретінде ұстау немесе ет ретінде пайдалану ниеті (аң ауруға қараңыз), (4) көшірудің нәтижесінде популяцияның бұзылуы және (5) көшіруден туындаған аурулар. Миссисипи штатындағы 63-ші тас жол бойында жол апаттарынан торналардың өлімін қалпына келтіру үшін тізбекті қоршаулар орнатылды. Беріктігі үшін қалың сымнан жасалған бұл қоршаулар үш фут биіктікте және жер бетінен бір фут тереңдікте орнатылған. Қоршаулардың екі шетінде бұрышта орналасқан қоршаулардан тұратын "кері бұрылыстар" бар, олар торналарды олар келген жерге қайта бағыттайды. 2003 жылға дейін 63-ші тас жол бойында қоршаулар салынысымен байланысты торналардың өлімі туралы ешқандай хабарлама түспеді. 2016 жылдың 27 шілдесінде Флорида Балық және жабайы табиғатты сақтау комиссиясы тұрғындар мен штатқа келген қонақтарға торналардың қабығын боямауға ескерту жасады, себебі бояу олардың күннен қажетті витаминдерді сіңіруіне кедергі келтіруі, тыныс алу проблемаларын тудыруы, уытты химиялық заттардың қанға енуіне және басқа да зиянды әсерлерге әкелуі мүмкін. Комиссия мұндай әрекеттің заңсыз екенін де мәлімдеді. Алдын ала өсіру және босату бағдарламалары торналар популяциясының төмендеуімен күресудің тиімді әдістері екені көрсетілді. 2014 және 2015 жылдары Джорджия штатының Берк округіндегі Ючи жабайы табиғатты басқару аймағында 145 торна босатылып, қадағаланды. Зерттеу барысында тіршілік ету деңгейі өзгеріп отырды, бірақ олар босатылған жерге адалдығы жоғары болды. Торналар босатылғаннан кейін сол аймақта қалып отырғандықтан, бұл популяцияны қалпына келтірудің тиімді әдісі болуы мүмкін. Оның сәттілігі үшін босату стратегиясы және жыртқыштардың зиянын азайту маңызды.
Негізгі түрлер
Гофер торпақтары – түйінді түр ретінде белгілі. Флориданың Балық және жабайы табиғатты қорғау комиссиясы гофер торпағының 350-ден 400-ге дейін түрлерге уақытша немесе тұрақты пана екенін мәлімдейді, гофер торпағы болсын болмасын. Гофер торпағының қоныстарымен байланысты бірнеше түрлер АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметімен жойылу қаупі төніп тұрған, қорғалатын немесе ерекше қорғауға алынған түрлер тізіміне енгізілген. Сонымен қатар, гофер торпағының қоныстары өсімдіктерге пайдалы болуы мүмкін, себебі олар өсіп-өнуге қолайлы минералды топыраққа ие. Ракун, жұмыртқа мен балапандарды жейтін басты жыртқыш, сұр түлкілер, жолақты скунстар, тоғыз жолақты армадиллер, иттілер және жыландар сияқты көптеген басқа да түрлер гофер торпақтарымен қоректенеді. Қызыл импорттық отты құмырсқалар да балапандарды жейді. 1980 жылғы есепте, балапандар мен жұмыртқалардың жоғалуы 90 пайызға жуық екені көрсетілген. Бұрын шамамен 83 955 гофер торпағы кездейсоқ түрде алынып (жойылған) және Флоридада 137 759 гектар гофер торпағының мекендеу орындары құрылыс үшін рұқсат алған, өйткені құрылыс салушылар Флорида Балық және жабайы табиғатты қорғау комиссиясынан кездейсоқ залал алуға рұқсат алып, гофер торпақтарының табиғи мекендеу орындарында құрылыс жүргізе алатын еді. Арнайы және стандартты көшіру рұқсаттарын беру арқылы қосымша гофер торпағының мекендеу орындары жоғалды, бірақ осы екі түрдегі рұқсаттарға байланысты жоғалған мекендеу орындарының жалпы ауданы мен көшірілген гофер торпақтарының жалпы саны бағалануы мүмкін емес. Қазіргі таңдағы заңдармен торпақтар мен олардың қоныстары қорғалады. 2007 жылдың 31 шілдесінде Флорида Балық және жабайы табиғатты қорғау комиссиясы құрылыс салушылардан торпақтарды көшіруді талап ететін жаңа рұқсат беру ережелерін енгізді. 2009 жылдың 22 сәуірінен бастап Флоридада гофер торпағының мекендеу орындарында құрылыс салуға ниеттенген құрылыс салушыларға үш түрлі рұқсат берілді. Осы рұқсаттардың екеуі гофер торпақтарын құрылыс жүргізіліп жатқан жердің басқа бөлігіне немесе Флорида Балық және жабайы табиғатты қорғау комиссиясы сертификаттаған қабылдау ортасына көшіруге мүмкіндік береді. Рұқсаттың үшінші түрі ірі коммуналдық желілер орнатылған кезде торпақтарды уақытша көшіруге мүмкіндік береді. Үшінші жағдайда құрылыс аяқталғаннан кейін торпақтар өздерінің мекендеу орындарына қайтарылады. Бұл дауылдардың салдарынан торпақтар биікке көтеріліп, дауылдардан қорғану үшін тереңірек тасталған қоныстарға қоныстанды. Дауылдардың жиілеуі биікке қарай аумақтың өзгеруіне әкелуі мүмкін, бұл адаммен байланыстың күшеюіне және уақыт өте келе олардың популяциясының азаюына әкелуі мүмкін. Флоридадағы көптеген жағажайлар қозғалысқа толы жолдарға параллель орналасқандықтан және фрагменттелген экожүйелер болып табылатындықтан, бұл жағалау гофер торпақтарының экологиялық маңыздылығын түсіну үшін жеткілікті зерттеулер жүргізілгенге дейін олардың тіршілігіне тікелей әсер етуі мүмкін.
Адамның жыртқышы
Тасбақалар басқа жануарлардың, соның ішінде адамдардың да шабуылына ұшырайды. Адамдар мыңдаған жылдар бойы тасбақа етін жеп келеді. Ұлы депрессия кезінде жұмыссыз, кедей адамдар тасбақаны жегендіктен оны "Гувер тауығы" деп атаған. Бұл олардың тым көп ауланып, кейбір топтарының жойылуына әкелді. Тасбақаны бір жерден екінші жерге көшіру оның өскен ортасына зиян келтіруі мүмкін, себебі тасбақа көбінесе табылған жеріне қайтарылмайды. Сонымен қатар, тасбақа жарыстары бірнеше тасбақаны жақын арада ұстайтындықтан, аурулар бір тасбақадан екіншісіне оңай жұғуы мүмкін. Егер ауру жұққан тасбақа табиғатқа қайтарылса, басқа тасбақалар да ауруға шалдығуы мүмкін.
Өркеннің жоғалуы
1987 жылы Миссисипи, Луизиана және Алабама штаттарындағы адамдардың қалаға қоныстануы және әртүрлі шаруашылық қызметі тасбақа популяциясының күрт төмендеуіне әкелді, соның салдарынан АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі оларды "құрып жойылуға жақын" деп тізімге енгізді. Флорида, Джорджия және Оңтүстік Каролина штаттарында да популяция төмендегенімен, сол кезде олар әлі де қауіп астында деп саналмады. Алайда, соңғы жылдары оңтүстік штаттардағы адам санының өсуі және тас жол құрылысының кеңеюіне байланысты мекендеу орындарының жоғалуы күшейді. 1990-2000 жылдар аралығында оңтүстік-шығыста адам саны 20%-ға өсті. Оңтүстік-шығыстағы ареалында тасбақаның кең аумақты мекендеу орындарын және жағажай жазығының биологиялық әртүрлілігін қорғауға мүмкіндік беретін төрт ірі негізгі аймақ әлі де бар. Олар (батыстан шығысқа қарай) – Де Сото ұлттық орман паркі, Эглин әуе күштері базасы, Апалачикола ұлттық орман паркі және Флоридадағы Окефеноки батпағы. Бұл аймақтар орман массивтерін және мекендеу орындарының фрагментациясынан қорқыныш көрген омыртқалы жануарлар популяциясын қамтитын жерлерді қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Әсіресе, өрт және су тасқыны сияқты табиғи факторларды қалпына келтіру өсімдіктер мен жануарлар қауымдастығын жаңартуға көмектеседі. Егер Флорида халқы екі есе өссе, Вермонт штатының ауданымен тең болатын жер пайдаланылуы мүмкін. Оның ішінде ауыл шаруашылығы жерлері мен пайдаланылмаған жерлер игеріледі. Бұл жануарлар мен адамдар арасындағы су ресурстары үшін бәсекелестікті күшейтеді. Тасбақаның төмен репродуктивтік қабілеті оны ұзын жапырақты экожүйенің құлдырауы мен жойылу қаупіне осал етеді.
Өркеннің бөлшектелуі
Антропогендік әрекет тіршілік ортасының жоғалуына ғана емес, сонымен қатар тіршілік ортасының фрагментациясына да алып келеді. Құрбақалар мен тасбақалар теміржолдардың әсеріне ұшырайды, олар қозғалысқа кедергі келтіретін фактор ретінде әрекет етеді. Радиотелеметриялық деректер көрсеткендей, тасбақалар күтілгеннен гөрі теміржолды әлдеқайда сирек кесіп өтеді. Тасбақалар рельстер арасына кіргеннен кейін одан қашу мүмкіндігі де төмен. Теміржолға бейімделген тасбақалар (теміржолға жақын жерде өмір сүріп, олармен байланыс жасайтындар деп есептеледі) және тәжірибесіз тасбақалар (теміржолмен жиі байланыс жасайтындары емес) теміржолдан қашу әрекеттерінде айтарлықтай ерекшеленбейді, бұл бұрынғы тәжірибе тасбақалардың теміржолға кіргеннен кейін қашу қабілетін жақсартпайды дегенді көрсетеді. Жоғарғы тыныс жолдарының ауруларының (URTD) симптомдарына мұрыннан серозды, шырышты немесе іріңді шығарылым, шамадан тыс көз жасы, іріңді көз шығарылымы, конъюнктивит және қабақтар мен көз бездерінің ісігі жатады. M. agassizii белгілі бір симптомдарсыз тасбақаларда кездеседі. Кейбір тасбақалар ауруды анықтағаннан кейін көп жылдар бойы тірі қалады, ал басқалары ауыр сырқаттанып өледі, бірақ URTD-ге ем жоқ. Ұзақ мерзімді зерттеулер URTD-нің алғашқы жұққаннан кейін 10–15 жыл өткен соң шөл далалық тасбақалар популяциясының төмендеуіне себеп болатынын көрсеткенімен, G. polyphemus-қа қатысты мұндай ұзақ зерттеулер жүргізілмеген. 2003 жылдан 2006 жылға дейін Флоридада G. polyphemus тасбақаларын бақылаған бір зерттеуде URTD антиденелеріне оң нәтиже берген тасбақалардың осы кезеңде антиденесі жоқ тасбақаларға қарағанда өлу ықтималдығы төмен екені анықталды. Алайда, URTD антиденесі оң нәтиже берген популяциялардың мекендейтін жерлерінде өлген тасбақалардың қалдықтары көбірек болды. Зерттеушілер URTD антиденесі оң нәтиже берген тасбақалардың алғашқы жұққаннан кейін тірі қалғанын, содан кейін созылмалы ауруға шалдыққанын түсіндірді. Бұл деректер өлімге жедел әсер етуі мүмкін екенін, содан кейін тірі қалғандарда созылмалы ауру дамуы мүмкін екенін көрсетеді. URTD-нің осы түрге тигізетін әсерін толық түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет. Бір зерттеуде Флоридадағы 35 тасбақаның 14-і "Candidatus Anaplasma testudinis" деп аталатын бактерияға оң нәтиже бергені анықталды. Бұл тасбақалар анемиямен және цитоплазмалық вакуолизациямен мал дәрігерлік клиникасына түсті. Бұл бактерияның болуы анаплазмозды тудырады, ол қызыл қан жасушаларын зақымдайды. Ол құйрықтар немесе басқа да биологиялық векторлар арқылы таралуы мүмкін және бұл ауру жұқпалы, бірақ жұқпалы емес. Зерттелген тасбақаларда бұл аурудың кең таралғаны анықталғандықтан, бұл ауру жиі кездеседі және жабайы популяцияларда кең таралғанына сенімді. Осылайша, бұл аурудың популяция санына тигізетін әсерін азайтуға бағытталған консервациялық шаралар маңызды мәселе болып табылады. Жабайы тасбақаларды тиімді диагностикалау және емдеу үшін қосымша диагностикалық тесттер қажет, сондай-ақ әлеуетті биологиялық векторларды анықтау және жою әдісін әзірлеу қажет. Осы ормандарды сақтау тасбақаларға қажетті табиғи ортаны қамтамасыз етеді. Бұрын тасбақалардың географиялық ареалы Оңтүстік-Шығыс АҚШ-тың ұзын жапырақты қарағай ормандарының көп бөлігін қамтыған. Орманды қайта өсіру жұмыстары сәтті жүргізілді. Environmental Defense Fund веб-сайтында айтылғандай, экологтар мен жеке жер иелері өсімдіктердің өнімділігін сақтай отырып, жабайы табиғаттың мекендеу ортасын сақтау үшін бірлесіп жұмыс істеп жатыр. Топтар жеке жер иелеріне жерлерінде жануарлар дүниесін сақтауға дайын жер иелеріне консервациялық стимулдар үшін қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін көмек көрсетеді. Шығыс аймақтағы жерлердің көп бөлігі жеке меншікте. Жер иелері қолайлы жағдайды қалпына келтіру үшін "бақыланатын өрттерді" қолданды. Safe Harbor Agreement бойынша басқарылатын бақыланатын өрттер U. S. Fish & Wildlife қызметіне пайдалы, Федералды жойылып бара жатқан түрлер туралы заңға сәйкес тасбақаларға қауіп төндіретін инвазивті түрлердің санын азайтуға және болдырмауға көмектеседі; тасбақалардың мекендеу ортасын бұзатын және тасбақалардың жұмыртқаларын өлтіретін cogongrass (Imperata cylindrica) және қызыл құмырсқалар сияқты инвазивті түрлерді бақылауға болады. Бақыланатын өрт тасбақа мен оның жұмыртқаларының тірі қалуы үшін жеткілікті жерді қамтамасыз етудің және биоәртүрлілікті сақтаудың бір әдісі болып табылады.