Кіріспе

Бзыб немесе Бзипи (/b//z//ɪ//b/ немесе /b//z//i//p//i/; ; ; Бзыбь) – (Кодоримен бірге) Абхазияның ең ірі екі өзенінің бірі. Өзен аңғарында шөптесін бақша өсімдіктерінің бай биологиялық әртүрлілігі бар, әсіресе жоғарғы ағысындағы тар шатқалда Campanula mirabilis – ең әдемі және түрлі-түсті саңырауқұлақ гүлі, бір өсімдікте 100-ге дейін гүл жарады, оған "Абхазия флорасының патшайымы" деген атақ берілген. 1904-1917 жылдары бұл өзен Ресей империясының Сухуми округі мен Қара теңіз облысы арасындағы шекара болып саналған.

Этимология

Бзипи – өзеннің салыстырмалы түрде жаңа грузин атауы. 1820 жылдарға дейін өзеннің басқа аты болған, ол сөзбе-сөз "Капоэти суы" деген мағынаны білдіреді (грузин тілінде "храмюля" деп те аталатын шабақ балығы). Грузин ғалымдары Бзип атауын грузин тіліндегі шаған ағашының атауымен байланыстырады. Осылайша, Абхазияның шаған ағаштарының жанынан ағатын немесе Бзип шатқалында орналасқан өзен Бзипи деп аталады. Абхаз тарихшыларының мәліметінше, өзеннің аты көршілес убых халқының тіліндегі "су" немесе "өзен" деген сөзден немесе оның абхаз тіліндегі туыс сөзден шыққан. Тағы да басқа нұсқалар бар.

География

Кавказ тауларының ылғалды субтропиктік аймағында орналасқан Бзыб алабы. Бзыб Абхазия өзендерінің арасында ұзындығы бойынша бірінші, ал жылдық орташа су шығыны және су жиналатын алабының ауданы бойынша Кодориден кейін екінші орында тұрады. Бзыб өзенінде саз, марль, доломит және құмтастар кездеседі. Өзен Кавказдың Батыс бөлігіндегі биіктіктен басталып, екі салаға бөліне Қара теңізге құяды. Бұл мүйіс уақыт өте келе Бзыбпен келген шөгінділердің жиналуынан пайда болған. 1967 жылы Манджик жинаған мәліметтерге сәйкес, Бзыб жылына шамамен 170 000 тонна ұсақ материал тасымалдайды, бұл Мзимта және Псу өзендерінің бірлескен көлеміне (жылына 200 000 тонна) жақын. Олардың әрқайсысының өзіндік диалектісі бар. Гудауд – Бзыбтың тағы бір кіші тобы. Өзен жоғарыдағы орманды аймақтардан ағаштарды тасымалдауға пайдаланылады.

Флора мен фауна

Өзен аңғарында флораның бай биологиялық әртүрлілігі бар, ол өзеннің Пицунда сағасынан басталып, Рица көліне дейін жоғары қарай созылады. Жоғарғы аңғарды құрайтын өзен – екі жағалауында тік жартасты беткейлері бар, биіктігі 150 метрден асатын шатқал. Осы беткейлерде шөптесін өсімдіктер өседі. Бұл өсімдіктердің ең танымал өкілі – «Абхазия флорасының патшайымы» деп аталатын Campanula mirabilis гүлшаңы. Бұл өсімдіктердің көк гүлдері (бір өсімдікте 100 гүлге дейін гүлдейді) маусым мен тамыз айларында бүкіл шатқалды жабады. Рица көлінің жанында жақында табылған тағы бір өсімдікке Campanula paradoxa деген ат берілді, ол «ірі жапырақтарынан гүлшоғырлы ақ гүлдер шығаратын бүйірлік бұтақтардан тұратын розетка құрайды». Аңғарда кездесетін басқа да бау-бақша өсімдіктері – жергілікті қоңырау гүлдері, атап айтқанда C. albovii және C. dzyschrica. Мұнда танымал, бірақ сирек кездесетін басқа да гүлді өсімдіктер: Aquilegia gegica (ақшыл көк түсті аққобыз), Ranunculus suukensis (диаметрі үлкен гүлдері бар сарыбас) және Geum speciosum эндемикалық түрі; бұл соңғы түр қарапайым авенмен тығыз байланысты болғанымен, гүлдері мен жапырақтарының ірілігімен одан ерекшеленеді. Бзыб өзенінің алабында шырша ағаштарының да маңызды популяциясы бар. Bzyb өзенінің жоғарғы ағысында IUCN-ның қауіпті түрлеріне жатқан Darevskia alpina-ның айтарлықтай популяциясы тіркелді. Бзыб аңғарының кең бөлігінде әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген өсімдік түрлері енгізілген үлкен ауыл шаруашылығы тәжірибелік станциясы орналасқан. Ағымдағы климаттық жағдайларға жақсы бейімделген сирек коллекциялардың ішінде – мәңгі жасыл секвойя Sequoia sempervirens және деодар Cedrus deodara бар. Бұл 50 жылдық секвойялар, биіктігіне дейін өскен.

Көңіл көтеру және пайдалану

Кеңес Одағының бас хатшысы Никита Хрущев бір кезде Бзыб өзенінде ірі бөгет және гидроэлектр станциясы салуды ұсынған еді, себебі оның сүйікті демалыс орны осы өзеннің сағасына жақын, Пицундада орналасқан. Бірақ, оның сарапшылары бұл ұсынысты мақұлдамады, өйткені Бзыбқа салынған бөгет Пицунда жағалауының эрозиясына қатысты ауыр салдарлар тудыратынын айтты. Соңында бөгет Энгюри өзеніне салынды, онда жағалауға тигізетін әсері аз деп бағаланды. Сондай-ақ, Кеңес президенті Пицунда курортында болғанда, оның қызметтен алынуы туралы әңгімелерді естіді. 1964 жылдың 13 қазанында оны Политбюро Мәскеуге шақырып алып, жемқорлық, туысқандыққа қалайыстық және басқа да қылмыстық істер бойынша айыптама тақты, бұл оның қызметтен алынғанын білдірді. 14 қазанда ол отставкаға кетіп, портфелін ұлы Сергейге беріп: "Соңғы нүкте. Мен зейнеткерлікке шықтым", – деді. Бұл өзен каякпен және рафтингпен жүзуге танымал. Абхазияның Рица қорығындағы Рица көлінің таулы аймағы орман мен тау өзендері арасында өсірілген шараптарымен әйгілі. Абхаздық сувенирлік шараптардың ішінде "Рица" және "Жаңа Афон" сияқты көптеген сорттар бар. Бзыб өзенінің сағасындағы Пицунда мүйісінде ежелгі Питиунт қаласы, маяк, 10 ғасырлық ғибадатхана, музей және 1926 жылдан бері сақталған ескі қарағай ағашы сияқты маңызды ескерткіштер көп.