Кіріспе

Қамо но Чомейдің Камакура кезеңінің қысқаша шығармасы – Ходжоки (方丈記), «Менің үйім туралы есеп» немесе «Он фут шаршы үй» деп әртүрлі аударылады. Бұл Камо но Чомейдің Жапониядағы Камакура кезеңінің (1185–1333) алғашқы кезеңіндегі маңызды және танымал қысқаша шығармасы. 1212 жылдың наурыз айында жазылған бұл шығармада буддалық тұрақты емес ұғым (муджо) түрлі апаттар – жер сілкінісі, ашаршылық, дауыл және өрт сияқты құбылыстар арқылы бейнеленеді, олар капитал қаласы Кёто халқын қамшиды. Автор Чомэй, мансабының басында сарай ақыны болған және бива мен котоны да шебер ойнаған, елу жасында буддалық монахқа айналып, тауларға қарай жылжыды, ақырында Хино тауында орналасқан 10 фут шаршы үйінде тұрды. Шығарма зүйхицу жанрына да, будда әдебиетіне де жатады. Қазір жапон әдебиетінің классикасы саналатын бұл шығарма жапон мектептерінің оқу бағдарламасына енген. Ходжокидің ашылу сөйлемі жапон әдебиетінде муджо – нәрселердің өткіншілігін білдіретін мәшһүр сөз ретінде танымал: «Өзеннің ағысы ешқашан тоқтамайды, Су ешқашан бірдей болмайды. Көлдердің бетіндегі көпіршіктер жарылып, қайта пайда болады, бірақ ешқашан тоқтап қалмайды. Олар осы әлемдегі адамдар мен олардың тұрғын үйлері сияқты». (Ставрос) Бұл Гераклитке жатқызылатын «panta rhei» (барлығы ағып жатыр) афоризмімен, онда өзгеріп жатқан өзеннің сол бейнесі қолданылады, сондай-ақ латын тіліндегі «Omnia mutantur» және «Tempora mutantur» деген сөздермен салыстыруға шақырады. Мәтін Йошиге но Ясутаненің 982 жылғы «Читейки» еңбегінен күшті әсер алды. Сонымен қатар, Чомэй өзінің кішкентай үйін және философиялық көзқарасының көп бөлігін Вималакирти Сутрасынан үнді данасы Вималакиртидің баяндамаларына негіздеді.

Қысқаша мазмұны

Чёмей эссеге табиғаттың тұрақсыздығын көрсететін мысалдармен кіріседі, бұл жұмыстың қалған бөлігіне пессимистік көзқарас қалыптастырады. Ол Анген 3 жылғы төртінші айда болған қасіретті өртті еске алады, онда үйлер мен мемлекеттік ғимараттар "күл мен шаңға айналды". Жел өртті күшейтіп, қаланың бәріне таратып жіберді. Жанындағылар тұншығып, құлап қалды, ал кейбіреулері дереу қаза тапты. Чёмей Jishō 4 жылғы төртінші айда Nakanomikado мен Kyōgoku аралығында Rokujō-ға дейін соққан зор дауылды да баяндайды. Жел бірнеше көше бойы соғып, үйлердің бәрін қиратты, кейбіреулерін тік бағаналар мен жоталарға дейін азайтты, ал қалғандарын толығымен жайратты. Жел үйлерден тақтайшалар мен черепицаларды, сонымен қатар көкке көтерілген шаңды бірге алып кетті. Jishō 4 жылғы алтыншы айда Жапонияның астанасын Киотодан Фукухараға көшіру туралы шешім қабылданды. Халық наразы болғанымен, император, министрлер және жоғары шенеуніктер көшіп кетті. Астанаға тәуелді болғандар олармен бірге кетті, ал қалғандары артта қалды. Үйлер қирады, ал жерлер шөлейттенді. Чёмей Фукухараға баруға мүмкіндік алады, онда қаланың дұрыс көшелері жоқ, тым көп адамдар тұратынын және табиғат Фукухараны үздіксіз зор күшпен соққан желмен жазатынын көреді. Тұрғындар Фукухарадағы жаңадан құрылыс жұмыстарының қиындығына шағымданады. Әдетте сарайлық киім киетін шенеуніктер енді қарапайым киім киеді. Астанадағы тәртіпсіздік алаңдатушылық тудырды, ал қорқыныштар ақиқатқа айналды. Астана Киотоға қайта көшірілді. Көшіп келгендердің үйлері бұрынғыдай болмады. Yōwa дәуірінде екі жылдық құрғақшылық, тайфундар, су тасқыны және астықтың піспеуі салдарынан ашаршылық болды. Адамдар жерлерін тастап, кейбіреулері тауларға көшіп кетті. Жағдайды түзету үшін буддалық дұғалар мен рәсімдер оқылды, бірақ ешқандай нәтиже болмады. Көшелерде тіңкірлер көбейді, ал екінші жылы ашаршылық эпидемияға айналды. Аштықтан өлгендердің денелері көшелерге жатақтап, аттар мен арбалардың өтуіне кедері келтірді. Кейбіреулері аз ақшаға сату үшін үйлерін бұзып, ал басқалары будда мүсіндерін және храм мүліктерін ұрлап сатты. Чёмей өзінің осы дәуірде туғанын айтады және ең қайғылы оқиғалардың бірі - жақындарының отбасын немесе жақындарын азықтандыру үшін аштықтан қайтыс болуы екенін еске алады. Чёмей қорқынышты түрде: "Мен кішкентай баланың анасы өлгенін білмей, оның жанында жатып, оның кеудесін сорып тұрғанын көрдім", - дейді. Ninna храмының діни қызметкері Рюго өлгендердің маңдайына санскрит әліпбиінің бірінші әрпін жазып, оларды Буддамен байланыстырды. Ол солтүстіктегі Ichijō-дан оңтүстіктегі Kujō-ға дейін және шығыстағы Kyōgoku-тан батыстағы Suzaku-ға дейін жатқан 42 300 мәйітті санады, бірақ одан да көп болды. Құрылыстарды қиратқан, суды құрлыққа ағызған және храмдарды қиратқан қатты жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі соншалықты қауіпті болды, адамдардың үйлері кез келген сәтте құлап түсуі мүмкін еді. Жер сілкінісі басылғаннан кейін үш айға созылған қайта жер сілкіністері болды. Бұл Саико дәуірінде (шамамен 855 жыл) үлкен жер сілкінісі және Тодай храмындағы Будданың басының түсуі сияқты маңызды оқиғалар орын алды. Чёмей төменгі дәрежелі адамдардың өздерінің мәртебесіне қатысты сезінген наразылығын сипаттайды: олар қатыгез қиындықтарға тап болады және ешқашан тыныштық таба алмайды. Чёмей осы кезеңдегі өзінің тәжірибесімен бөліседі. Ол әжесінің үйін мұраға алып, біраз уақыт сол жерде тұрды. Әкесінен айырылғаннан кейін ол бұл үйді тастап кетті, өйткені ол оған өткен шақтарды еске түсірді. Содан бері ол өзі үшін ғана, жер және бамбуктан жасалған үй салды. Қар мен жел соққанда, үйі құлап қалу қаупі туады. 50 жасында Чёмей үйінен кетіп, әлемнен оқшауланды, үйленбеді және балалары болмады. Оны тастап кету қиын болған туыстары да жоқ еді. Чёмей жұмыссыз және табысы болмады. Чёмей Охара тауында бес жыл өмір сүрді. 60 жасқа келгенде, ол өмірінің соңына дейін жететін жаңа үй салуды шешті. Бұл үй ол бұрын салған үйлерге қарағанда әлдеқайда кішкентай болды: ауданы он шаршы фут, биіктігі жеті фут. Чёмейге жердің қажеті жоқ, өйткені ол уақытша үйін оңай жылжыта алады. Чёмей құрбандықтар қоюға арналған су сөресін, жапон поэзиясы жазылған бамбук сөрелерін және Амида Будданың суретін қалай іліп қойғанын сипаттайды. Оның он шаршы футтық үйі Тоямадағы орманның жанында орналасқан. Орманға жақындығы отын жинауды жеңілдетеді. Чёмей таудың түбінде таудың күзетшісі мен баласы тұратын киіз үйдің бар екенін айтады. 50 жылдық айырмаға қарамастан, олар жақын дос болып табылады. Олар бірге тауға саяхаттайды, Исияма храмын аралайды және құрбандықтар жинайды. Түнде ол өзінің жас кезі мен ескі достары туралы ойлап көңілі толқып, эмоцияға беріледі. Чёмей он шаршы футтық үйіндегі өмірі уақытша болады деп ойлаған. Алайда, ол онда бес жылдан бері тұрып келеді және оны өз үйі сезінеді. Ол астанадағы өмір туралы аз біледі және ондағы адамдармен байланыс таппайды. Оның ешқандай амбициясы жоқ және ол тек тыныштық іздейді. Чёмей адамдардың қалай киінгенін және өзінің денесіне қалай қарайтынын сипаттайды. Көңілі толмағанда, ол демалады. Күшті сезінгенде, жұмыс істейді. Ол сонымен қатар қоғамның стандарттарына бейімделмейді және сыртқы түріне ұялмады. Чёмей "Үш Әлем тек бір санада ғана бар" дейді. Бұл буддалық сенімдерге негізделген: тілек әлемі, форма әлемі және формасыздық әлемі.

Хэйан классикалық кезеңінен ортағасырлық Жапонияға өту

Камо но Чомей отыз жасында аристократиялық Хэйан дәуірінің қыржынды Шогун билігіне ауысуын бастан кешті. Әскери билеушілер сарайды басып алып, ортағасырлық феодалдық құрылымды орнатуға кірісті. Осы дәуірде буддизмнің ықпалы айтарлықтай азайды. Циклдік космология оның құлдырауын болжады, нәтижесінде аристократтар қалалық өмірден бас тартып, буддалық діни ізденістер үшін табиғатқа уытты. Бұл Чомейдің қарапайым және рухани өмірге ұмтылуына әсер етті. Билік күшейе берген сайын, оптимистік буддизмнен пессимистік буддизмге көшу де орын алды. Мұны Чомейдің еңбектерінен мына сөздер арқылы көруге болады: «Барлық адамның тырысы ақымақтық, бірақ олардың ішінде, осындай қауіпті астанада үй салу үшін байлықты ысыраптап, сананы мазалау әсіресе бекершілік». Мұнда Чомей адамның ниеттерін ғана емес, астанада өмір сүрудің нашар жақтарын да білдіреді. Контекст бойынша, Чомей Киотоның дерлік барлық үйлерін қамтыған үлкен өрт туралы айтады. Осы бір оқиғадан кейін ол басқаларға елордадағы тұрғын үйге инвестиция салудың ақылға қонымсыз екенін кеңес береді. Чомейдің пессимистік философиясының тағы бір мысалы: «Күшті адам ашкөздікке беріледі; жалғыз тұрған адам қорланады. Байлық көптеген қорқыныш әкеледі, кедейлік қатал қиындықтарға ұшыратады. Көмекке біреуге жүгінсең, оның құлы болып қаласың. Біреуді қанатың астына алсаң, жүрегің махаббатпен шектелген болады».

Қамо ғибадатханасындағы қызметтен бас тарту

Шинто дінінің құрметті рухани қызметкерлерінің әулетінен шыққан Чомей, әулеттік дәстүрі орнатылған Камо қасиетханасында қызметке орналасуға табандылық танытады. Бірақ ол осы жолында сәттілікке жете алмайды. Император Го-Тоба оған қасиетханада басқа лауазым ұсынғаннан кейін де Чомей тауға кетеді. Осы оқиға оның өмірге деген көзқарасын күңкейтіп, уақытты жеке өзіне тартуға (қайта қалуға) себеп болады.

Цухицу

Цухицу стилі - адамның айналасындағы оқиғаларға жауап бере отырып жазатын стиль. Ходжокиде бұл стиль Чёмейдің өзінің айналасында болып жатқан жайттарды баяндауы және басқалардың түрлі жағдайларға қалай ден қоятынын ойша талдауы арқылы көрінеді. Цухицу туындылары көбінесе жазылған заманның рухани атмосферасын көрсететін тақырыптарға толы болады. Чёмей, әсіресе, төмен дәрежелі адамдардың наразылығы мен олардың осы себепті кешетін қиындықтар туралы мәселеге ден қояды. "Қысқасы, осы дүниеде өмір қиын. Денелеріміз бен мекендеріміздің нәзіктігі мен уақытшалығы мен айтқандай. Біз қай жерде тұратынымызға және қандай мәртебеге ие екенімізге қарай жүрегімізді қаншалықты мазалағанымызды толық есептей алмаймыз."

Юген

Жапон эстетикасында Юген – ғаламдағы "жайдарлы сұлулық сезімін" және адамның қайғылы сұлулығын зерттеуді білдіреді. Чёмей өзінің заманында болған зор жер сілкінісін суреттегенде, осы ғаламдағы сұлулық сезімін және адамның қайғылы сұлулығын аңғартты, бұл мына цитатада көрінеді: "Қорқынышты жер сілкінісі жерді дірілдетті. Оның салдары таң қалдырды. Таулар құлап, өзендерді тоғатты, теңіздер қозғалды, жер суға батты. Жер жарылып, су ағып шықты, үй ішіндегі адамдар бір сәтте көміліп қалуы мүмкін."

Қытай ықпалы

Бо Цзюй (772 - 846) – танымал қытай ақыны және Тан әулетінің мемлекеттік қызметкері. Бо Цзюй мансабына немесе күнделікті өмірінен алған әсерлері туралы өлеңдер жазумен белгілі болды. Бо Цзюйдің шығармалары Ходжокиге әсер еткендігін айтуға болады, себебі оның көптеген туындылары Ходжоки жазылған байқау стилінде, Цухицу стилінде жазылған.

Мудзо

Чёмей жұмысты дереу өзен мен үйдің мысалы арқылы бастайды, мужоны көрсету үшін. Ол былай деп түсіндіреді: "Ағып жатқан өзеннің ағысы тоқтамайды, бірақ су бұрынғы су емес. Көпір тұрқыған суларда пайда болып, жоғалады, ешқашан ұзаққа тоқтамайды. Солай, әлемдегі адамдар мен үйлер де өзгеріп отырады." Очерк бойы ол өмір мен оқиғалардың тұрақсыздығын көрсету үшін салыстырулар қолданады. Чомейдің шығармаларында буддизмнің ықпалы байқалады. Чомей Будданың материалдық заттарға байланыспау идеясын түсінеді, бірақ оның пікірінше, маңыздысы – нәрселерге қатысты қалай әрекет ету. Адамдардың қандай іс-әрекеттер жасауы немесе қайда баруы өмірде аса маңызды емес, себебі ешбір нәрсе мәңгілікке сақталмайды. Бұған ғимараттар, байлық және үйлер де кіреді.

Дұқа

Чомэй өмірдегі азапты тәжірибелерге үнемі назар аудару арқылы дуккханы көрсетеді. Ол былай дейді: "Қорыта айтқанда, осы дүниедегі өмір қиын. Біз қай жерде тұрғанымызға және әлеуметтік статусымызға қарай жүрегімізді мазалаған сан алуан жағдайды санап шығара алмаймыз. Байлық көптеген қорқынышпен келсе, кедейлік қатал қиындықтарға ұшыратады."

Аскетизм

Маңыздысы, осы туындының атымен аталған Чомейдің үйі – он футқа шаршы ғана қарапайым шатыр. Чомей былай дейді: «Өмірдің ағынында жылдар жиналды, ал менің тұрғын үйлерім одан әрі кішірейді. Оның ауданы он футқа шаршы, ал биіктігі жеті футтан да төмен». Одан әрі ол: «Негіз салып, қарапайым шатыр тіктеймін, әрбір буынды құлыппен бекітемін. Бұл менің ештеңеге наразы болсам, ғимаратты оңай жылжытуыма мүмкіндік береді», – дейді. Чомей аскетизмді ұстанады, онда оның барлық мүлкі оған қымбат, және ол өзінің иелігін бағалайды.

Үйдегілер

Кейіннен Чомей тауға көшіп кетеді. Жалғыз өмір сүру Чомейдің өміріне зор әсер етеді, оған Амида Буддамен рухани байланысын нығайтуға мүмкіндік береді. Ол былай деп сипаттайды: "Қолға тиген нәрсенің бәрін пайдаланып, мен терімді вистерияның қабығынан тоқылған киіммен және қара жусаннан жасалған жамылғымен жабамын, ал өмірімді дала гүлдерімен және тау басындағы ағаштардың жемістерімен жалғастырамын. Басқалармен араласпағанымдықтан, мен сыртқы түрімнен ұялмаймын."

Табиғи апаттар

Адамның барлық ақымақтық істерінің ішінде, ең бессiзi – қазына мен жанды қауіпті орын, әсіресе елорда сияқты жерде үй салуға жұмсау. Чёмей жиі қайда болса да, әлем әр адамға әсер ететінін айтады. Чёмейдің пікірінше, көптеген адамдардың наразылығы олардың қоршаған ортасынан емес, жүректерінен туындайды. Себебі, табиғи апаттар адамдардың бағалы нәрселерін жойып, мүліктерінен айырып, олардың көңілін қынжылтады.

Тұрғын үй

Чомэй ешқандай тұрақты мекенге сенбейді. Ол көбінесе «адам» және «тұрғын үй» ұғымдарын қолданады. Ол үйді – нәрсенің өтімділігінің символы деп санайды. Чомэй шатырын ұзаққа сақтау үшін салған жоқ. Ол шатырын салған стильді қайта құру үшін аз күш жұмсауды қажет етеді. Бұл, адамдардың еңбегінің нәтижесі табиғат тарапынан тез жойылса да, қайта құруға бейімділігін көрсетеді. Ақиқатында, Чомэй ешқандай нәрсені жасау үшін күш салудың қажеті жоқ деп ойлайды, себебі жасалған нәрседе ешқандай мән жоқ. Чомэй уақытты шегініп өмір сүруге, усақ-түйек нәрселерден қашып, рухани өмірге арнады. Оның материалдық құштарлыққа берілмеуінің жалғыз жолы осы болды. Ол үйін салуға көп күш жұмсамады, өзінің «тұрғынынан» бөліну үшін. Чомэй қандай да бір қорқыныштан немесе өкініштен қашып, уақытша тұрғын үй салды.

Сфера

Чомэй сфераны "оны күнәға жетелейтін орта" деп атайды. Сфераны анықтау үшін адамның сезімдеріне сүйену қажет, және әр адам оны өзіндік тұрғысынан анықтай алады. Сфера (кёгай) бастапқыда буддизмде қолданылған термин болған, бірақ жапон мәдениетінің ықпалымен оның мағынасы қоршаған орта, жағдайлар немесе айналасындағы заттарды қамтуға дейін кеңейді. Чомэй сфераның өзі күнәлі емес, оның себебі сфера екенін айтады.

Реклоз әдебиетіндегі маңызы

Азия мәдениетіндегі усақтап тұрған әдебиеттің (реклюз әдебиетінің) әсерін түсіну үшін, неге усақтап тұрғандар (реклюздер) қоғамнан бас тартып, жабайы далаға кетуге шешім қабылдағанын анықтау қажет. Ли Чидің «Қытай әдебиетіндегі усақтап тұру тұжырымдамасының өзгеруі» деген кітабына сәйкес, ер адамдардың усақтап тұруына әртүрлі себептер болған. Кейбіреулер усақтап тұру арқылы дүниелік құштарлықтан арылып, өмірді жақсырақ түсінуге жетеді деп сенді, әсіресе буддизмнің пайда болуынан кейін. Басқалары усақтап тұру оларға көбірек назар, мәртебе және материалдық пайда әкеледі деп ойлады, бұл жеке және/немесе буддалық ізгіліктің идеясына тікелей қайшы. Кейбір адамдар табиғи апаттар салдарынан құрылған өмірі қатты қирап, басқа таңдаулары болмағандықтан жабайы далаға көшті. Чомэйдің қажынатында, ол бір кезде өмір сүрген қиын қоғамнан пана іздеп, буддалық түсінікті іздеуде екенін көреміз. Азияның ежелгі дәуіріндегі усақтап тұрғандар (реклюздер) өз жазбалары үшін құрметтелді, өйткені олардың еңбектері қоғамдағы адамдарға қоғамдық өмірдің қалыптасқан идеалдарымен бұзылмаған көзқараспен таныстырды. Интеллектуалдардың жабайы далаға кетуінің себептері әртүрлі болғандықтан, бізге олардың көптеген жазбалары арқылы мол білім қалды, олар жылдар бойы сақталып, аударылды.

Қолжазбалар

Осы дәуірдегі туындылардың ерекшелігі – Чомейдің түпнұсқа қолжазбасы сақталған. Оның көптеген көшірмелері жасалып, таратылды, олардың кейбіреуі толық, ал кейбіреуі қысқартылған. Толық нұсқалары ескі және танымал деп екіге бөлінеді, ал қысқартылған нұсқалары Чокей, Энтoku және Мана деп аталды. Чокей мен Энтoku нұсқаларындағы атаулар түйіндемедегі дәуір көрсеткішімен байланысты, және екеуінде де қосымша мәтіндер бар. Мана нұсқалары толығымен канзимен жазылған, ол кохон нұсқаларындағы кана әрпінің орнын алмастырады.

Аудармалар

Ходжоки – батыс оқырмандарының назарына, негізінен буддалық элементтері үшін, әкелінген ең алғашқы жапондық классикалық шығармалардың бірі. Ағылшын тіліндегі бұл шығарма туралы алғашқы айтылу 1873 жылға дейін барып жетеді, осы жылы Эрнест Мейсон Сатов Жапония туралы мақаласында жапон әдебиетін талқылағанда осы туындыны қысқаша атап өткен. Дегенмен, бұл шығарманы алғаш рет ағылшын тіліне аударуға 1891 жылы Нацуме Сосеки, қазіргі заманғы ең көрнекті жапон әдебиетінің қайраткерлерінің бірі, тырысқан. Ол Токио императорлық университетінің ағылшын әдебиеті профессоры Джеймс Мэн Диксонның өтініші бойынша оны ағылшын тіліне аударды. Диксон одан кейін негізінен Сосекидің аудармасына сүйенген өз аудармасын жариялады. Кейін Уильям Джордж Астон, Фредерик Виктор Дикинс, Минаката Кумагусу және тағы да басқалар осы туындыны қайтадан ағылшын тіліне аударды. Ерекше көзге түсетін заманауи аудармаларды Ясухико Моригучи мен Дэвид Дженкинс (1998), Мередит МакКинни (2014) және Мэтью Ставрос (2020) дайындады. Бұл еңбек сондай-ақ көптеген басқа шет тілдеріне де аударылды.