Кіріспе

Хорватияның тәуелсіздік соғысының бір бөлігі

Мильевци жазығының шайқасы – 1992 жылғы 21-23 маусымда Хорватияның тәуелсіздік соғысы кезінде Хорватия армиясы (Hrvatska vojska – HV) мен Сербия Кражина Республикасы (RSK) күштері арасында болған қақтығыс. Бұл шайқас Ванс жоспарының іске асырылуы және Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғау күштерінің (UNPROFOR) орналасуы басталғаннан кейін Солтүстік Далмациядағы HV және RSK күштері арасындағы бірқатар шайқастардың нәтижесі болды. Қақтығыстар «қызыл аймақтарда» – RSK бақылауындағы, бірақ Ванс жоспарымен белгіленген БҰҰ қорғалатын аймақтарына кірмейтін жерлерде жүрді. Екі HV бригадасының бөлімдері Шибеникке бірнеше километрге солтүстікке жылжып, Мильевци жазығын, оның ішіндегі аумақты және жеті ауылды басып алды. Шайқас аяқталғаннан кейін UNPROFOR HV-дан 21 маусымдағы позицияларына қайтуды талап етті, ал БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 762 қарары Хорватияны жазықтан шығуға шақырды, бірақ HV өз орнында қалды. Оқиғадан кейін Хорватия билігі бұл шабуылға Бас штабтың бұйрық бермегенін және оның бірнеше қауқыртпақтарға жауап ретінде жасалғанын мәлімдеді. Шайқас аяқталғаннан кейін, қаза тапқан RSK сарбаздарының денелері кейбіреуі карст шұңқырына тасталды және тамыз айына дейін табылмай қалды, содан кейін босатылған соғыс тұтқындары UNPROFOR-ға денелердің орналасқан жері туралы хабарлады.

Өмірбаян

1990 жылы Хорватия Социалистік Республикасы үкіметінің сайлауда жеңілгенінен кейін этникалық шиеленістер күшейді. Югослав халық армиясы (Югославская народная армия – JNA) қарсылықты азайту үшін Хорватияның аумақтық қорғаныс күштерінің (Teritorijalna obrana – TO) қару-жарағын тәркіледі. 17 тамызда шиеленістер сербтердің ашық көтерілісіне ұласты, ол Книннің айналасындағы Далмацияның ішкі аймақтарында, серб халқы басым тұратын Лика, Кордун, Бановина аймақтарында және Шығыс Хорватияның бір бөлігінде орын алды. 1991 жылғы наурызда серб көтерілісшілері мен хорват арнайы полициясының арасындағы Пакрач қақтығысынан кейін жанжал Хорват Тәуелсіздік соғысына дейін жетті. JNA хорват сербтерінің көтерілісін қолдап, араласты. Сәуір айының басында хорват сербтері көтерілісінің басшылары өздері бақылап отырған аймақты, SAO Krajina деп аталатын аймақты Сербиямен біріктіру ниетін жариялады. Мамыр айында Хорватия үкіметі Хорватия ұлттық гвардиясын (Zbor narodne garde – ZNG) құрып, жауап берді, бірақ оның дамуына қыркүйек айында енгізілген Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) қару-жарақ эмбаргосы кедергі келтірді. 8 қазанда Хорватия Югославиядан тәуелсіздігін жариялады, ал бір айдан кейін ZNG Хорват армиясы (Hrvatska vojska – HV) деп аталды. 1991 жылдың соңында соғыстың ең қызыл қарсаңы болды, 1991 жылғы Югославтың Хорватиядағы әскери науқаны Дубровник қамалымен және Вуковар шайқасымен аяқталды. Қараша айында Хорватия, Сербия және JNA Женева келісімінде қамтылған Ванс жоспарына келісті. Жоспар атысты тоқтатуды, БҰҰ қорғалатын аймақтар деп белгіленген нақты аймақтардағы азаматтарды қорғауды және Хорватиядағы БҰҰ бейбітшілік күштерін орналастыруды көздеді. Атысты тоқтату 1992 жылдың 3 қаңтарында күшіне енді. 1991 жылдың желтоқсанында Еуропалық қауымдастық 1992 жылдың 15 қаңтарында Хорватияны дипломатиялық тұрғыдан мойындау туралы шешім қабылдады. SAO Krajina 1991 жылдың 19 желтоқсанында Серб Крайина Республикасы (RSK) болып қайта аталды. Женева келісімінде Хорватиядан JNA әскерлері мен техникасын дереу шығару талап етілгеніне қарамастан, JNA кейбір аймақтарда сегіз айға дейін қалды. Әскерлері кері қайтқанда JNA өз жабдықтарын RSK-ға қалдырды. Ұйымдастыру мәселелері мен атысты тоқтату ережелерін бұзу салдарынан БҰҰ-ның Қорғау күштері (UNPROFOR) 8 наурызға дейін орналастырыла бастаған жоқ. UNPROFOR-дың БҰҰ қорғалатын аймақтарында (UNPA) толық жиналуына екі ай уақыт кетті. Сонымен қатар, RSK күштері 1992 жылдың 3 қаңтарындағы атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылған кезде RSK бақылауында болған UNPA емес аймақтарда қалды. Кейіннен «қызғылт аймақтар» деп белгілі болған бұл аймақтар жоспарды іске асыру басталғаннан бастап Хорватияның бақылауына қайтаруға тиіс болды. Ванс жоспарын іске асырудың осы аспектісінің сәтсіздігі «қызғылт аймақтарды» Хорватия мен RSK арасындағы негізгі даудың себебіне айналдырды.

Кіріспе

UNPROFOR толыққанды орналасу алдында ХВ 1992 жылғы 2 наурызда сағат 16:45-те Шибеник маңындағы қызыл аймақта орналасқан Нос Калик ауылында РСК қарулы күштерімен қақтығысып, ауылды басып алды. Жауынгерлік ұлт армиясы (ЖҰА) келесі күні қарсы шабуыл жасау үшін ұрыс тобын құрды. ЖҰА ұрыс тобы, 9-шы әскери полиция батальонының элементтерімен күшейтілді, таңғы сағат 5:50-де орналастырылды және Нос Каликте ХВ күштерімен қақтығысты. Алайда, ЖҰА қарсы шабуылы сәтсіз аяқталды. ХВ Нос Каликте 21 РСК әскерін тұтқынға алды, оларды Книнде тұтқындалған хорваттарға айырбастауды жоспарлады. Келіссөздер нәтижесінде ХВ 11 сәуірде кері шегінуге келісті, бірақ кейіннен одан бас тартты, өйткені майданның қауіпсіздігі нашарлағандықтан шегіну мүмкін болмады. ХВ ауылды басып алғаннан кейін Нос Каликтегі бірнеше сербтерге тиесілі үйлер өртелді. ХВ 17-22 мамырда Задар маңындағы қызыл аймақта ЖҰА-ның 180-ші мотоатқыштар бригадасына бағынышты бөлімшелермен қақтығысты. ЖҰА Задар және Станковци маңындағы көптеген шабуылдарды тойтарған кезде, ХВ 17 мамырда Криж төбесіндегі ЖҰА базасын күштен оқшаулады. ЖҰА аванпосты айналасындағы аймаққа, соның ішінде Задар қаласына да қарап тұрған биік жерде орналасқан еді. Онда радарлық жабдықтар орнатылған және артиллериялық бақылау пункті ретінде пайдаланылған. ЖҰА келесі бірнеше күнде қоршаудағы гарнизонды босатуға тырысты, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды және база 22 мамырда ХВ-ге берілді. Криж төбесіне шабуыл және басып алу, «Жагуар» кодолық атымен белгіленген операция, ХВ 159-шы жаяу әскер бригадасының 2-ші батальоны, 112-ші жаяу әскер бригадасының артиллериясының қолдауымен жүзеге асырылды.

Уақыт шкаласы

21 маусымда ХВ Шибеникке солтүстікке қарай қызыл аймақта орналасқан Мильевци платосындағы РСК позицияларына шабуыл жасады. Аймақтағы ТО күштері (1-бригаданың 1-батальоны) ТО 1-бригадасына және генерал-лейтенант Милан Торбицаға бағынышты болды. ХВ бригадалық Круно Мазалин басқарған 113-ші және 142-ші жаяу әскер бригадаларының элементтері 250 сарбазды жұмылдырды. ХВ 20-21 маусым түнінде үш бағыт бойынша қызғылт аймаққа енді – Нос Калик арқылы, Чикола өзені арқылы және Крка өзенімен ағысқа қарсы жүзіп келе жатқан қайықпен. Шабуыл таңғы сағат 5-те басталды, ХВ күштері 26 топқа бөлініп, таңның соңына дейін платодағы жеті ауылдың алтауын басып алды. Сағат 20:00-де ХВ Ключ ауылын және барлық платоны басып алды. Бұл шабуыл ХВ-ның Книннің оңтүстігінде бірнеше километрге созылған басып алынған аймақты құрды. Сонымен қатар, 22 маусымда РСК артиллериясы Шибеникке оқ жаудырды, ал ХВ жауап ретінде Книнге оқ жаудырды. Артиллериялық атыс 23 маусымға дейін күшейді, ал РСК әскер жинап, Мильевци платосындағы ХВ позицияларына қарсы шабуылға көшті. Бірақ, әскер жинау нәтижесінде бар болғаны 227 қосымша сарбаз жиналды, ал қарсы шабуыл сәтсіз аяқталды. БҰҰ Миссиясының (UNPROFOR) бағалауынша, жағдай одан әрі нашарлап, барлық қызғылт аймақтарды қамтуы мүмкін еді. Жағдайды реттеу үшін БҰҰ Миссиясының әскери қолбасшысы генерал-лейтенант Сатиш Намбиар сол күні Загребте Хорватия Премьер-Министрінің орынбасары Милан Рамлякпен және Хорватия Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бастығы генерал Антон Туспен кездесті, Мильевци платосындағы жағдайды талқылады. 24 маусымда артиллериялық атыспен бірге шайқастар жалғасты. Дегенмен, РСК әскерлерінің рухы құлдырады, нәтижесінде жақын маңдағы Трбуньедегі ТО гарнизоны казармасын тастап кетті.

Салдары

Хорватиялық дереккөздерге сәйкес, ХВ шайқаста жеті немесе сегіз сарбазды жоғалтты. Серб дереккөздері шайқаста немесе одан кейін 40 РСК сарбазының қаза тапқанын, ал ХВ 17 тұтқынға алғанын хабарлайды. Тұтқындар Шибениктегі Кулин казармасына жеткізілді. 23 маусымда шайқастың бірінші күні Мильевци платосында қаза тапқан 29 РСК сарбазының денелері 113-ші жаяу әскер бригадасының командирі, бригадир Иван Бачич берген бұйрыққа қайшы келіп, Бачица шұңқырына тасталды. Бачич қаза тапқан РСК сарбаздарын жергілікті серб православие шіркеуінің зиратына жерлеуді бұйырды. Кейін, БҰҰ бейбітшілік сақтаушыларының делдалдығымен қаза тапқан сарбаздардың денелері карст шұңқырынан табылды. Сол күні Нос Каликте ХВ қызметкерлері тұтқын Мирослав Суботичті атып өлтірді. Ол шайқас аяқталғаннан кейін аумақты тазалауға тартылған тұтқындардың бірі болды. Хорватиялық дереккөздерге сәйкес, ХВ сонымен қатар он танк пен бронетранспортерді жойды, алты гаубицаны және көп мөлшерде басқа қару-жарақ пен оқ-дәріні жаулап алды. Шабуыл нәтижесінде жеті ауыл ХВ бақылауына көшті. Намбиармен кездесуде Рамляк пен Тус шабуылдың жоспарланбағанын және Загреб билігінен бұйрық келмегенін мәлімдеді. Олардың сөзіне қарағанда, бұл шабуыл РСК қарулы күштері жасаған бірқатар қастықтарға жауап ретінде жасалған. Бачич шабуыл жасау туралы нақты бұйрық алмағанын, бірақ Тус РСК күштері атысты тоқтату туралы келісімді өрескел бұзған жағдайда агрессивті түрде жауап беруге және мүмкіндігінше көп аумақты басып алуға нұсқау бергенін айтты. Дегенмен, Туджман президенті Бачичті шабуылға байланысты сөккен. РСК-да Торбица лауазымынан кетіп, оның орнына генерал-майор Миле Новакович тағайындалды. UNPROFOR және Еуропалық қауымдастық мониторингтік миссиясы (ECMM) ХВ-дан шабуылға дейін бақылаған позицияларға қайтуды сұрады, бірақ ХВ бұл сұранысты қабылдамады. Алайда, Хорватия UNPROFOR және ECMM мониторлары Хорватия оларды бақылауға алған кезде қызыл аймақтарда қалуына келісті. Бұл қадам серб халқына қызыл аймақтар оларға қауіпсіздік бере алатынына сендіру мақсатында жасалды. Шабуылдан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі (БҰҰҚ) БҰҰҚ 762 қаулысын қабылдады, онда БҰҰ ПА-да немесе оның маңындағы жауынгерлік әрекеттерді тоқтатуға және ХВ-ны 21 маусымға дейін бұрынғы позицияларына қайтаруға шақырды. Бірақ ХВ-ның 113-ші бригадасы платода қалды. Қаулыда UNPROFOR-ға қызыл аймақтарды бақылауға рұқсат берілді. Сондай-ақ, БҰҰ ПРОФОР өкілі төрағалық ететін, Хорватия үкіметі, жергілікті билік органдары және ECMM өкілдері бар бірлескен комиссия құру ұсынылды, ол қызыл аймақтарда Хорватияның бақылауын қалпына келтіруді қадағалауға тиіс болды. ХВ тұтқындаған тұтқындар тамыз айында босатылып, Бачица шұңқырындағы денелер мен Суботичтің өлімі туралы UNPROFOR-ға хабарлады. Денелер UNPROFOR және басқа да халықаралық ұйымдардың қатысуымен Хорватия билігі тарапынан алынып шығарылды. 2011 жылы Суботичтің өліміне қатысқан екі хорват әскери полициясы қылмыстық жауапкершілікке тартылды. 2013 жылы сот процесі жалғасуда. 2012 жылы, шайқасқа 20 жыл толуына орай, президент Иво Йосипович шайқасқа қатысқан командирлер мен бөлімшелерге Хорватия Республикасының Хартиясын табыс етіп, олардың әскери жетістіктерін жоғары бағалады. Бұл соңғы 20 жылдағы алғашқы мұндай қадам және ХВ-ның рұқсатсыз орналасуы деп жарияланған шабуылға қатысты ресми ұстанымның өзгеруі болды.