Кіріспе

Әлем тарихының бір саласы
Анатолия тарихы (тарихи көздерде Кіші Азия деп жиі аталады) шамамен былай бөлінеді: Анатолияның тарихына дейінгі кезең (б.з.д. III мыңжылдықтың соңына дейін), Ежелгі Анатолия (хатт, хетт және хетттен кейінгі кезеңдерді қамтиды), Классикалық Анатолия (Ахеменид, эллинистік және рим кезеңдерін қамтиды), Византиялық Анатолия (кейіннен, 11-ғасырдан бастап, Селжұқтар мен Османдықтардың біртіндеп жаулап алуымен қабаттасады), Османдық Анатолия (14-20 ғасырлар) және Түркия Республикасы құрылғаннан бергі Қазіргі Анатолия.

Тарихқа дейінгі дәуір

Анатолияның тарихқа дейінгі кезеңі – Анатолияда адамның алғашқы археологиялық қалдықтарынан басталып, жазу және Анатолия аумағына қатысты тарихи дереккөздердің пайда болуымен белгіленетін тарихи дәуірге дейінгі мерзімені қамтиды (б.з.д. 2000 жыл). 2014 жылы Гедиз өзенінен 1,2 миллион жыл бұрын жасалған тас құрал табылды. Кула және Карейн үңгіріндегі 27 мың жылдық *homo sapiens*-тің іздері осы кезеңде Анатолияда адамның болғанын көрсетеді. Азия мен Еуропаның тоғысқан жерінде орналасқан Анатолия тарихи дәуірден бері көптеген өркениеттердің орталығы болып келген. Неолиттік елді мекендерге Чаталхьюк, Чайөнү, Невали-Чори, Хачилар, Гёбекли-Тепе және Мерсин кіреді.

Ерте қола дәуірі

Бронза металлургиясы Анатолияға біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдықтың соңында Транскавказдық Кура-Араксес мәдениетінен тарады, бұл аймақта қола дәуірінің басталуын қадағалады. Анатолия 24 ғасырда Саргон I тұсында Аққад империясының ықпал аймағына кіргенге дейін тарихқа дейінгі кезеңде қалып қойды. Анатолиядағы кез келген аймақтың ең ерте тіркелген атауы оның орталық аймақтарымен байланысты, ол "Хатти елі" деп белгіленеді. Бұл атау бастапқыда ежелгі хатты тайпаларының жері үшін қолданылған, бірақ кейіннен ежелгі хеттердің билігіндегі барлық аумақ үшін ең көп таралған атауға айналды. Аққадтың бұл аймаққа қызығушылығы, белгілі болғандай, түрлі өндіріс материалдарын экспорттаумен байланысты болды. Анатолия мыс кендерімен мол қамтамасыз етілгенімен, қола дәуірінде қола жасау үшін қажетті қалайының ірі кен орындары табылмады. Аққад Месопотамиядағы қолайсыз климат өзгерістеріне және сонымен қатар саудаға кері әсер еткен жұмыс күшінің жетіспеушілігіне тап болды. Осының салдарынан шамамен 2150 жылы аққадтар гутийлердің қолынан құлады.

Орта қола дәуірі

Ежелгі Ассирия империясы гутиандар жеңілгеннен кейін ресурстарды, әсіресе күмісті өздеріне қабылдады. Анатолиядағы Канеш қаласында табылған көптеген ассириялық клинопись жазбаларының бірі саудалық есептеулер мен несие желілерінің жетілген жүйесін пайдаланады.

Қола дәуірінің соңы

Хетт империясы б.з.д. 14 ғасырындағы ең гүлденген кезеңінде болды, оған Орталық Анатолия, Солтүстік-Батыс Сирия Угаритке дейін және Жоғарғы Месопотамия кірді. Оңтүстік Анатолиядағы Кидзуватна, Хатти мен Сирияны бөлетін аймақты бақылап, сауда жолдарына зор ықпал етті. Екі империяның да бейбітшілігі, бақылау шекараларын белгілейтін келісімдер арқылы сақталды. Хетт патшасы II Шоппилулиума билікке келгенге дейін Кидзуватна толығымен жаулап алынбады, ал хеттер Киликияның солтүстігіндегі Куманни (қазіргі Шар, Түркия) және Лазавантиядағы мәдени жетістіктерін сақтап қалды. Б.з.д. 1180 жылдардан кейін, Левант аймағындағы жалпы алабұдыраң кезінде, Теңіз халықтарының күртен келгеніне байланысты империя бірнеше тәуелсіз "Жаңа Хетт" қала-мемлекеттеріне ыдырады, олардың кейбіреулері б.з.д. 8 ғасырға дейін сақталды. Хетт өркениетінің тарихы көбінесе олардың империясы аумағында табылған клинопись мәтіндерінен, сондай-ақ Мысыр мен Таяу Шығыстағы түрлі мұрағаттардағы дипломатиялық және саудалық хаттардан белгілі.

Темір дәуірі

Бронза дәуірінің құлдырауымен, б.з.д. 2-мыңжылдықтың соңында, Анатолияның батыс жағалауын иониялық гректер қоныстандырып, олар бұрынғы, бірақ ертерек Микендік гректердің орнын басып алды. Бірнеше ғасыр бойы Анатолия жағалауында көптеген ежелгі грек қала-мемлекеттері құрылды. Гректер Батыс философиясын Анатолияның батыс жағалауында бастады (сократқа дейінгі философия). Фригия патшалығы негізінен Хетт империясының 12 ғасырда ыдырауынан кейін құрылды және 7 ғасырға дейін тәуелсіздігін сақтап тұрды. Фригиялықтар өздерінің астанасын Гордий қаласына (қазіргі Яссихуюк, Полатлы) орналастырды. Ассириялықтар Мушки деп атаған фригиялықтардың басқару жүйесінде орталықтандырылған билік болмады, бірақ олар кең жол желісін құрды. Олар хеттік мәдениеттің көптеген элементтерін сақтап, уақыт өте келе оларды өзгертіп бейімдеді. Фригия патшалығының соңғы патшасы Мидас туралы ежелгі грек және рим авторларының таратып айтқан мифтер мен аңыздар көп. Мидастың мифологиясы Дионис сыйлағандай, қолымен тиген нәрсені алтынға айналдыру қабілеті және Аполлонмен болған бақытсыз кездесуі, нәтижесінде құлақтары есектің құлағына айналған оқиғаларға байланысты. Мидастың тарихи жазбалары оның шамамен б.з.д. 740 және 696 жылдар аралығында өмір сүргенін және Фригияны ұлы патша ретінде ұсынғанын көрсетеді. Көптеген тарихшылар оны ассириялық жазбалардағы Мушкилердің патшасы Мита деп есептейді. Ассириялықтар Митаны қауіпті жау санады, сондықтан сол кездегі билеуші Саргон II б.з.д. 709 жылы бейбіт келісімге қол жеткізуге мүміндік танытты. Алайда, бұл келісім Фригияға шабуыл жасаған және б.з.д. 696 жылы Мидас патшаның құлауына және өзін-өзі өлтіруіне әкелген киммерийліктерге ешқандай әсер етпеді.

Мейония мен Лидия патшалығы

Лидия немесе 687 жылға дейін Мeония деп аталған, батыс Анатолия тарихының маңызды бір бөлігі болды, бұл 1300 жыл шамасында пайда болған Атиад әулетімен басталды. Одан кейінгі Гераклидтер әулеті, Жерорта теңізі жағалауында гректердің ықпалы күшейгеніне қарамастан, б.з.д. 1185 жылдан 687 жылға дейін үзбей билік етті. Смирна, Колофон және Эфес сияқты грек қалаларының өркендеуімен Гераклидтердің күші әлсіреп кетті. Соңғы патша Кандаулды оның досы және сүңгі ұстаушысы Гигес өлтірді, содан кейін ол билікке ие болды. Гигес басып кірген гректерге қарсы соғыс ашты, бірақ көп ұзамай патшалықтың шет аймандарындағы қалаларды тонап, қиратып жатқан киммерлердің шабуылына тап болды. Осы шабуылдардың нәтижесінде бұрынғы тәуелсіз Фригия және оның астанасы Гордий Лидия құрамына қосылды. Садиатт пен Алиатт билік еткенге дейін, 560 жылы аяқталған, киммерлердің шабуылдары тоқтамады. Соңғы лидиялық патша Крездің тұсында Персияға алғашқы шабуыл Птерия шайқасында жасалды, бірақ ол жеңімпазсыз аяқталды. Персия ішінде тереңдей түскен Крез 546 жылы Тимбра шайқасында парсы патшасы Кир II-ге жеңіліп қалды.

Ахеменидтер империясы

550 жылға таман жүз жыл ғана өмір сүрген Мидия империясы күрт парсылардың көтерілісінен ыдырады. Лидия патшасы Крез мол байлыққа ие болды және оны Персия патшасы Ұлы Кирға қарсы соғысқа жұмсады. Соңында Крез батысқа шегінді, ал Кир Лидияның астанасы Сардиді 546 ж.б.д. өртеп, Лидияны бағындырды. Қалған Иония мемлекеті мен Лидияның бірнеше қалалары парсы билігіне мойынсұнудан бас тартып, оларға қарсы қорғанысқа дайындалды және Спартадан жәрдем сұрады. Бірақ оларға елшілері арқылы Кирден ескерту ғана берілді, сондықтан олардың позициясы тасталды және олар мойынсұнып немесе Фокеядан Корсикаға, Теостан Тракиядағы Абдераға қашқандарымен, қашқадар болды. Осылайша Ұлы Кир құрған Ахеменидтік парсы империясы Дарий Ұлы патшалығында кеңейе берді, онда жергілікті басшылардың сатрап жүйесі жақсартылып, басқа да үкіметтік реформалар жүзеге асырылды. 502 ж.б.д. Наксостың көтерілісі Милеттен Аристагорды Лидия сатрапы Артафернге Наксостың байлығынан үлес беру туралы жоспар жасауға итермеледі, оның орнына ол көтерілісті басуға көмектесуді сұрады. Аристагордың уәде берген сыйлықтарын орындамауы және оның мінез-құлқы парсыларды қынжырды, сондықтан ол иониялықтарды парсыларға қарсы көтерілуге көндірді. Иондық көтеріліс деп аталған бұл көтеріліс Анатолияға тарады, ал Афинаның көмегімен Аристагор Эфес шайқасында жеңілгеніне қарамастан, біраз уақытқа дейін тұғыр тапты. 498 ж.б.д. Сардисті өртеу Дарийді ашуға толы қылды және ол Афинадан кек алуға ант берді. Бұл оқиға Аристагордың құлауына себеп болды, парсы әскері Ионияны басып алып, қаладан қалаға иелік етті. 494 ж.б.д. Милеттен тыс жердегі Ладе шайқасы Иондық көтеріліске біржола нүкте қойды. Парсы империясы кариялықтарды сатрап ретінде ресми басқарса да, тағайындалған жергілікті билеуші Геккатомн өзінің позициясын пайдаланды. Ол парсыларға тұрақты салық төлеп, отбасына провинцияны басқаруда тәуелсіздік берді, алдауға ұқсамайтындықтан. Оның ұлы Мавзол осы жолды жалғастырып, әкесінің салған негізін кеңейтті. Ол сатраптың ресми астанасын Миласадан Галикарнасқа көшірді, өйткені жаңа астана теңіз жағасында орналасқандықтан стратегиялық теңіз артықшылығына ие болды. Ол осы жерде мықты бекініс салды және күшті теңіз флотын құруға мүмкіндік беретін құрылыстар жасады. Ол Хиос, Кос және Родос азаматтарын қорғау үшін осы билігін ақылмен пайдаланды, олар Афина Грециясынан тәуелсіздік жариялады. Мавзол өзінің жоспарларын толық іске асырғанша көре алмады, ал оның орнына әйелі Артемизия келді. Карияны жергілікті басқару Геккатомн отбасында Александр Ұлы келгенге дейін тағы 20 жыл сақталды.

Ұлы Ескендір

336 жылы Македония патшасы Филип күтпеген жерден қаза тауып, оның ұлы Александр Македонияның жаңа билеушісі болды, өйткені ол халыққа өте танымал еді. Ол бірден жұмысқа кірісіп, парсыларға қарсы тұрарлық үлкен әскер жинады, олардың күшті теңіз флотына қарсы тұру үшін жеткілікті теңіз күштерін құрды. 334 жылы Галиполидегі Сестос маңындағы Анатолия жағалауына қонған Александр алғаш рет парсы әскерімен Граник шайқасында кездесті, онда парсылар толық жеңіліске ұшырады. Осы жеңісті табысқа бастайтын мүмкіндік ретінде пайдаланып, Александр батыс жағалаудағы қалған аймақтарға көшті, Лидия мен Ионияны бірінен соң бірі азат етті. Милет қаласының түсуі Александрдың парсы теңіз флотын жеңу стратегиясына әкелді – ол теңізде жоғары тәуекелді шайқас бастаудың орнына Жерорта теңізі бойындағы барлық қалаларды басып алды. Осы қауіпті сейілтіп, Александр ішкі аймақтарға бет бұрып, Фиргия, Каппадокия және соңында Киликия арқылы Аман тауына жетті. Александрдың барлаушылары парсы әскерінің, оның патшасы Дарий III басқаруымен, Исс жазығынан Александрды іздеп келе жатқанын анықтады. Осы сәтте Александр жергілікті жағдайдың өзінің кішігірім әскеріне артықшылық беретінін түсінді, содан кейін Исс шайқасы басталды. Дарийдің әскері македониялықтар тарапынан қысымға ұшырады, бұл Дарий үшін ғана емес, сонымен қатар ол Еуфрат өзенінен қашып, отбасының қалған бөлігін Александрдың қолында қалдырды. Осылайша Анатолия парсы үстемдігінен толық азат болды.

Диадохи соғыстары және Александр империясының бөлінуі

323 жылдың маусым айында Александр күтпеген жерден қайтыс болып, Македонияда билік бос орын қалдырып, ол үшін жасаған барлық еңбегіне қауіп тудырды. Оның жартылай бауыры Арридей ауыр кемістігіне байланысты тиімді басқаруға шамасы келмегендіктен, оның бағындырған жерлеріне құқық үшін Диадохтар соғыстары деп аталатын соғыстар өтті. Пердикка, жоғары ранкті атқыштар офицері, және кейін Фригия сатрабы Антигон, Александрдың Азиядағы империясы үшін басқа да талапкерлерден біраз уақыт бойы басымдық танытты. Александрдың күшті серкерлері Египет әкімі Птолемей, Лисимах және Селевк, олардың ортақ жауы Антигонды жеңген Ипсус шайқасынан кейін өздерінің бекіністерін нығайтты. Александрдың бұрынғы империясы былай бөлінді: Птолемей Оңтүстік Анатолиядағы жерлерді, Мысырдың және Леванттың көп бөлігін алды, олар бірігіп Птолемей империясын құрды; Лисимах Батыс Анатолия мен Фракияны бақылады, ал Селевк Анатолияның қалған бөлігін Селевкид империясы деп жариялады. Тек Митридат I басқарған Понт мемлекеті ғана Антигонның ортақ жауы болғандықтан Анатолияда тәуелсіздік алуға қол жеткізді.

Селевкидтер империясы

Селевк I Никатор 12 жыл ішінде (б.з.д. 299–287 жж.) өзінің әкесі Антиохтың есімімен аталатын, өзіне лайық астана қаласын құрды. Ол сонымен қатар үлкен тұрақты армия құруға және империясын басқаруды жеңілдету үшін 72 сатрапияға бөлуге күш салды. Бейбіт бастамамен, Лысимах пен Селевк арасында араздық туды, ол 281 жылы ашық соғысқа ұласты. Селевк бұрынғы досын жеңіп, Корпедий шайқасында оның территориясын басып алғанмен, Лисимахияда Македонияның болашақ патшасы Птолемей Кераунның қолынан қаза тапты. Селевктің өлімінен кейін оның империясы ішкі және сыртқы күштер тарапынан көптеген сынақтарға тап болды. Антиох I галлдардың шабуылына сәтті қарсы тұрды, бірақ 262 жылы Пергамон патшасы Евмен I-ді жеңе алмады, осылайша Пергамонның тәуелсіздігін сақтады. Антиох II, «Құдай» атанған, бірінші әйелінің қолынан уланды, ол өз кезегінде Антиохтың екінші әйелі Береника Фернофорусты, Птолемей III Евэргеттің қызын улады. Бұл оқиғадан кейін Антиох II-нің бірінші әйелінен туған ұлы Селевк II Каллиник Селевкидтер мемлекетінің билеушісі болды. Бұл жағдай Птолемей III-ті қатты ашуландырып, 246 жылы империяға шабуыл жасауға (Үшінші Сирия соғысы) әкелді. Бұл шабуыл Птолемей III-тің Антиохия мен Селеукияда жеңіске жеткізді, ол 245 жылы Фригия жерлерін Понттың Митридат II-іне тойына сыйлық ретінде берді.

Парфия мен Пергамон б. з. д. 200 жылға дейін

Шығыс оқиғалары Селевкидтердің осалдығын көрсетті, өйткені 245 ж.б.д. оның сатрапы Андрагор бастаған Парфиядағы Бактриядан шабыт алған көтеріліс Парсиямен шектес аумақтардың жоғалуына әкелді. Бұл 238 ж.б.д. көшпелі парндардың солтүстік Парфияға күтпеген шабуылымен және олардың басшыларының бірі Тиридаттың Парфияны толығымен басып алуымен ұласты. Селевкидтердің Антиох II Теосы бүлікке тоқтамады, сондықтан Тиридаттың бауыры Арсак I басқаратын Парф империясы құрылды. Парфия өркендеген шағында Эвфрат өзеніне дейін жетті. Атталидтер әулеті тұсындағы Пергамон патшалығы Филетердің туысы Эвмен I билігінен кейін құрылған тәуелсіз мемлекет болды. Эвмен Пергамонды Мизия мен Эолиданың бөліктерін қамтитын етіп кеңейтіп, Элайя мен Питан порттарын берік ұстады. Эвмен I-нің ізбасары Аттал Пергамон шекарасынан тыс жерлерде де белсенділік танытты. Ол Галаттарға қорғау ақысын төлеуден бас тартып, 230 ж.б.д. олармен шайқаста жеңіске жетті, содан кейін үш жылдан соң Антиох Иераксты жеңіп, Селевкидтер билігіндегі Анатолияны номиналды түрде бақылауға алды. Жеңіс ұзаққа созылмады, өйткені Селевк III өзінің империясын қайта орнатты, бірақ Атталға Пергамонның бұрынғы аумақтарын басқаруға рұқсат берілді. Атталмен болған келісімдер Селевкидтер үшін Анатолиядағы соңғы маңызды табыс болды, себебі Рим империясы көкжиекте пайда болды. Осы жеңістен кейін Селевкидтердің мұрагерлері ешқашан империяларын кеңейте алмады. Анатолияның ішкі аймақтары Галаттардың сирек шабуылдарына қарамастан, б.з.д. II ғасырда Понт және Каппадокия патшалықтарының күшеуіне дейін салыстырмалы түрде тұрақты болды. Каппадокияның Ариарат IV бастапқыда Римге қарсы соғыста Селевкидтермен одақтасты, бірақ ол ойын өзгертіп, неке және өзінің мінез-құлқы арқылы олармен қарым-қатынасын жаңартты. Оның ұлы Ариарат V Филопатор әкесінің Риммен одақтасу саясатын жалғастырды және тіпті 131 ж.б.д. қайтыс болған Битинияның Прусий I-іне қарсы шайқасқа қатысты. Понт Митридат билігінен бастап, Македонияның қауіп-қатері жойылғаннан кейін тәуелсіз патшалық болды. Селевкидтер империясының Понтты жеңуге бірнеше рет тырысқанына қарамастан, тәуелсіздік сақталды. Рим Фарнак I тұсында Анатолия істеріне араласқанда, патшалықты қорғауға кепілдік беретін одақ құрылды. Анатолиядағы тағы бір маңызды патшалық – Никомед I Никомидияда құрған Битиния – Риммен әрқашан жақсы қарым-қатынас ұстады. Тіпті Битинияның жек көрілген Прусий II тұсында да, қарым-қатынас шиеленіскен кезде, ол көп қиындық тудырмады. Митридат римдік Азия провинциясына басып кіріп, гректерді мүмкіндігінше көп итальяндықтарды өлтіруге көндірді (Азиялық кешкі ас). Римде билік үшін күрес болғанына қарамастан, консул Корнелий Сулла Понт патшасын жеңу үшін Анатолияға барды. Сулла оны толығымен жеңіп, Дарданос шарты бойынша Митридатты тек Понтпен қалдырды.

Рим дәуіріндегі Анатолиядағы христиандық

Рим өзінің билігін нығайта келе, Анатолиядағы яһудилердің ықпалы аймақтың діни құрамын өзгертті. шамамен б.з.д. 210 жылы Селевкид империясының Антиох III 2000 еврей отбасын Вавилониядан Лидия мен Фригияға қоныстандырды, және осы сияқты көші-қон империяның қалған өмірі бойы жалғасты. Аудандағы яһудилердің ықпалының көлемі туралы қосымша мәліметтерді Цицерон берді, ол б.з.д. 66 жылы бір римдік губернатордың яһудилер Иерусалимге жіберген салықты тоқтатқанын және Ефестегі халықтың Агриппинадан яһудилерді діни іс-әрекеттерде белсенді болмағандықтары үшін қууға шақырғанын атап өтті. 1-ші ғасырдың басында Анатолияда христиан дінінің гүлденуі байқалды. Жаңа өсиеттегі Пауылдың хаттары осы өсімді көрсетеді, әсіресе оның туған жері Азияда. 54-56 жылдары Ефесте болған кезде ол "Азияда тұратындардың бәрі Жақсы жаңалықты естіді" деп жазды және Колассада, сондай-ақ Троаста шіркеудің бар екенін растады. Кейіннен ол Антиохиялық Игнатийді қолдаған шіркеулері, епископтары және ресми өкілдері бар Магнезия мен Траллестен хат алды. Пауыл осы институттарды атағаннан кейін, Аян кітабында Азияның жеті шіркеуі: Ефес, Магнезия, Тиатира, Смирна, Филадельфия, Пергам және Лаодикея туралы айтылады. Тіпті христиан емес адамдар да жаңа дінге назар аудара бастады. 112 жылы Рим билеушісі Траянға хат жазып, көптеген түрлі адамдар христиан дінін қабылдап жатқанын, ал ғибадатханалар бос қалғанын мәлімдеді.

IV ғасырдан бұрынғы Анатолия: Бейбітшілік және готтар

Август билігінен бастап Константин I билігіне дейін Анатолияда салыстырмалы бейбітшілік орнады, бұл аймақтың өсуіне жағдай жасады. Император Август сол аймақтағы провинциялар мен тәуелділіктегі жерлердің Рим империясына қарыздарлығын толығымен жойды, соның арқасында үлкен прогресс жасау мүмкін болды. Сауда мен көлікті жақсарту үшін ірі қалаларды байланыстыратын жолдар салынды, ал ауыл шаруашылығындағы жоғары өнімділік барлық қатысушыларға көбірек табыс әкелді. Жаңа елді мекендер құруға ынталанды, ал жергілікті билеушілер халыққа салық жүктеуде шектен тыс қаталдық танытпады. Бейбітшілік пен гүлденуден түскен байлық, аймақты қатты қалтөбелерге ұшыратқанда, үлкен трагедияның алдын алды, Рим үкіметі мен басқа да тараптардан көмек келді. Осы жылдарда сол кезеңнің ең беделді ғалымдары дүниеге келді: Битиниялық философ Дион, Пергамалық дәрігер Гален, Гераклеялық тарихшы Мемнон және Никеялық тарихшы Кассий Дион. 3 ғасырдың ортасына қарай, бейбітшілікпен құрылғанның бәрі жаңа жау – готтардың қауіп төндіруіне тап болды. Римдіктер Македония, Италия және Германия арқылы Орталық Еуропаға жасалған шабуылдарды сәтті тойтарғандықтан, готтар Анатолияның байлығы мен әлсіреген қорғанысына тойтарыс бере алмайтынын түсінді. Босфордан тартып алынған кемелер мен Қара теңізді кесіп өтуге арналған салдақты қайықтарды пайдаланып, 256 жылы олар шығыс жағалауымен жүзіп, жағалаудағы Трапезунд қаласына қонды. Бұл Понт үшін үлкен ұятқа айналды – қаланың байлығы тоналып, көптеген кемелер тәркіленді, ал олар ішкі аймаққа енді, оларды тоқтатуға ешқандай мүмкіндік болмады. Анатолияға Битиния арқылы жасалған екінші шабуыл ел ішінде одан да үлкен қорқыныш пен қиратуға әкелді. Готтар Халкидонға кірді және оны өздерінің операцияларын кеңейту үшін база ретінде пайдаланды, Никомедия, Пруза, Апамея, Циус және Никея қалаларын тонады. Күздегі ауа райының өзгеруі ғана провинция шегінен тыс жерлерге зиян келтіруден сақтады. Готтар үшінші шабуылды Батыс Анатолияның жағалауында ғана емес, Грекия мен Италияда да жасады. Римдіктер император Валерийан басшылығымен оларды кері қайтарғанмен, бұл готтарды 263 жылы Эфестегі Диана храмын және қаланың өзін қиратудан тоқтатпады.

Византиялық Анатолия

Рим империясының тұтастай тұрақсыздығы оны басқаруды бірте-бірте қиындата түсті. 330 жылы император Константин билікке көтерілгенде, ол Римнен шығып, жаңа астанаға көшіп бару арқылы батыл шешім қабылдады. Бұл ежелгі Византия қаласында, қазіргі Константинополь деп аталатын жерде орналасқан. Константиннің христиан дінін қолдауы қаланың мәртебесін арттырды. Ол епископтар мен басқа да діни қайраткерлерге империяны басқаруға көмектесуге рұқсат берді және өзінің адалдығын көрсету үшін Никеяның бірінші сотында жеке қатысты. 337 жылы Константин қайтыс болғаннан кейін, оның ұрпақтары империяны бақылау үшін күреске түсті. Оның үш ұлы – Константин, Констанс және Констанций – бірлесіп билік жүргізе алмады және ақырында осы келісімді тоқтату үшін зорлық-зомбылыққа жүгінді. Билікті алғаннан кейін көп ұзамай олардың көптеген туыстары тазартылды және Константиннің ұрпақтарының қаны төгілді. Соңында Констанс Аквилея маңында Константин II-ні өлтірді, бірақ көп ұзамай өзінің әскерлерінің қолынан қаза тапты. Бұл Констанций II-ні византиялықтардың жалғыз императоры қалдырды, бірақ бұл да ұзаққа созылмады. Ол өзінің туысы Юлианды Галлиядағы әскерлердің бас қолбасшысы етіп тағайындағанмен, жағдай Юлианды Константиннің әскерлерін шығысқа жылжыту туралы бұйрығын елемеуге және тікелей Константинопольға жол тартуға мәжбүр етті, императорлық билікті иелену үшін. 361 жылы Тарста Констанций II-нің өлімінен кейін билікке бес күйіссіз ауысты. Юлиан бір жарым жыл ғана өмір сүрді, бірақ ол империяның негізі қаланғаннан кейін христиан дінінің жетістіктерін кері қайтаруға тырысты. Дегенмен, тіпті өлім төсегінде де ол: «Жеңдің, Галилеялық!» деген сөзді айтқан деседі, бұл христиан дінінің жеңісін білдіреді. Барбариялық шапқыншылықтың қаупі және оның батыстағы Рим империясына тигізген әсері шығысқа да тарады. Император Жовианның қысқа мерзімдік билігінен және батыстағы Валентиан II мен шығыстағы Валент екеуінің бірлескен билігінен кейін, жас император Грациан өте орынды шешім қабылдады. Ол өзінің сүйікті генералы Теодосий I-ді өзімен бірге билік етуге таңдап, оған 379 жылы Византия империясының барлық аймақтарына билік беруге рұқсат берді. Бұл оның жаңадан иеленген билігінің сақталуына қатысты дана шешім болды, өйткені ол бірден өткен жылдардағы қауіпсіздіксіздік кезінде пайда болған діни келіспеушіліктерді жоюға кірісті. Ариандық және пұтқа табынушылық амалдары жойылды, ал Константиннің Никеяда белгілеген қағидалары заңмен қайта орнатылды. 395 жылы, Рим империясы ресми түрде екіге бөлінген және Теодосий Ұлы қайтыс болған жылы, шығыс соншалықты күшті болды, оны тең деп санауға болады. Византия империясы – Рим империясының грек тілінде сөйлейтін жалғасы, ол Кейінгі Антикалық дәуірде және Орта ғасырларда өмір сүрді. Оның астанасы Константинополь (қазіргі Стамбул) болды, ол бастапқыда Византия деп аталды. Бастапқыда Рим империясының шығыс бөлігі (осы контексте көбінесе Шығыс Рим империясы деп аталады), ол 5 ғасырдағы Батыс Рим империясының бөлшектелуі мен құлдырауынан аман қалды және 1453 жылы Осман түріктеріне түскенге дейін қосымша мың жыл өмір сүрді.

Парсы интервенциясы

Сасанидтер парсылары ғасырлар бойы Византиямен соғысқаннан кейін, өркендеген шағында аварлармен бірлесіп Константинопольді қоршағаннан соң, жаңа қауіптің пайда болуына мүмкіндік жасады: арабтар.

Арабтардың жаулап алулары мен қауіптері

Арабтардың империя бойынша жасаған шабуылдары Юстинианның билігінде болған бұрынғы аумақты едәуір азайтты.

Селжук және Анатолия бейліктері

600 жылы Анатолия мен Балқан, оның ішінде Грекияның халқы 10,7 миллионға бағаланды, ал Кіші Азияның орта ғасырдың басында (950-1348 жылдары) шамамен 8 миллионды құрады. 1204 жылы Кіші Азияның халқы шамамен 6 миллионды жеткізді, оның ішінде 3 миллионы Селжұқ территориясында болды. Қазіргі Түркия еліне түріктердің көші-қоны 6-шы мен 11-ші ғасырлар аралығында Орталық Азияның көп бөлігіне, Еуропаға және Таяу Шығысқа жасалған негізгі түрік көші-қоны кезінде жүрді. Селжұқ империясында тұратын түрік халқы 11-ші ғасырда Түркияға келді. Селжұқтар Византия империясының Анатолия бөлігін біртіндеп жаулап алды. Селжұқ әулеті – 10-шы ғасырда Оғыз конфедерациясының Ябғу хағанатында Каспий және Арал теңіздерінің солтүстігінде, мұсылман әлемінің шетінде тұрған Қынық Оғыз түркілерінің бір тармағы еді. 11-ші ғасырда Селжұқ империясында өмір сүрген түрік халқы өздерінің атамекендерінен Анатолияның шығысына қарай көшіп келе бастады, ол 1071 жылғы 26 тамыздағы Манзикерт шайқасынан кейін Оғыз түркі тайпаларының жаңа отанына айналды. Селжұқтардың жеңісі үлкен Селжұқ империясының жекеленген бөлігі – Рум Селжұқ сұлтанатының құрылуына және, көбінесе шығысқа қарай орналасқан, Селжұқ сұлтанатының қарауындағы немесе оған қарсы соғысқан бірнеше түрік биліктеріне (бейліктерге) әкеп соқты.

Крест жорықтары мен олардың әсерлері

Византиялықтар қатысқан төрт крест жорығы олардың күшін күрт әлсіретіп, ешқашан толыққан толық қалпына келтірілмейтін дағдарысқа ұшыратты.

Моңғол шапқыншылығы және оның салдары

1243 жылғы 26 маусымда Сельджук әскерлері Коседаг шайқасында монғолдардан жеңіліп, Рум Сұлтандығы монғолдардың бағынышқа түсті. Бұл Сельджуктардың күшін жоғалтуына әкеп соқты. Шыңғыс ханның немересі Хулегу хан Моңғол империясының оңтүстік-батыс бөлігінде Ілханатты құрды. Ілханат монғол әскери басшылары арқылы Анатолияны басқарды. Соңғы Селжұқ сұлтаны II Месуд 1308 жылы қайтыс болды. Монғолдардың Трансоксиана, Иран, Әзірбайжан және Анатолияға шабуылы түркімендердің Батыс Анатолияға қоныс аударуына себеп болды. Түркімендер Түркияда монғол үстемдігі кезінде Анатолияда бірнеше бейліктер құрды. Ең қуатты бейліктер – Қарамандықтар мен Гермияндықтар еді. Эгей теңізі жағалауында солтүстіктен оңтүстікке қарай Қарасид, Саруханид, Айдин, Ментеше және Теке княздықтары жайылған. Жандаридтер (кейіннен Исфендияридтер аталды) Кастамону және Синоп маңындағы Қара теңіз аймағын бақылады. Осман әулетінің билігі Анатолияның солтүстік-батысында, Соғұт маңында орналасқан, ол сол кезде шағын және маңызды емес мемлекет болды. Дегенмен, Осман бейлігі келесі 200 жылдың ішінде Осман империясына айналып, Балқан және Анатолияға дейін кеңейді.

Бөлекше мемлекеттер мен олардың құлдырауы

Түркілердің жаңадан құрылып келе жатқан мемлекеттері империяны осыншалықты қысымға салды, Константинополь 1453 жылы алынатыны сөзсіз болды.