Мақта ағашы (Bombax ceiba) – Азия тропиктерінде өсетін, мамыр айында гүлдейтін, жұмсақ мақта талшықтарын беретін биік ағаш. Сипаттамасы мен ерекшеліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағаш түрі
Species of tree
Бомбакс цеиба, Бомбакс туысына жататын басқа да ағаштар сияқты, көбінесе мақта ағашы деп аталады. Нақтырақ айтқанда, оны Малабар жібек мақта ағашы; қызыл жібек мақта; қызыл мақта ағашы; немесе беймазды түрде жібек мақта немесе капок деп те атайды, олардың екеуі де Ceiba pentandra-ға қатысты болуы мүмкін. Бұл Азия тропикалық ағашының тік, биік діңі бар және оның жапырақтары қыста қурап түседі. Көктемде жаңа жапырақтар біткенге дейін 5 құлпынайлы қызыл гүлдер гүлдейді. Ол піскен кезде мақтаға ұқсас ақ талшықтардан тұратын қапшық түзеді. Оның діңі жануарлардың шабуылынан сақтану үшін тікенектермен жабылған. Діңінің қалыңдығы оны ағаш ретінде пайдалануға болатындай көрінгенмен, ағашы тым жұмсақ.
Bombax ceiba, like other trees of the genus Bombax, is commonly known as cotton tree. More specifically, it is sometimes known as Malabar silk cotton tree; red silk cotton; red cotton tree; or ambiguously as silk cotton or kapok, both of which may also refer to Ceiba pentandra. This Asian tropical tree has a straight tall trunk and its leaves are deciduous in winter. Red flowers with 5 petals appear in the spring before the new foliage. It produces a capsule which, when ripe, contains white fibres like cotton. Its trunk bears spikes to deter attacks by animals. Although its stout trunk suggests that it is useful for timber, its wood is too soft to be very useful.
Сипаттама
Бомбакс цеиба орташа есеппен 20 метрге дейін өседі, ал ескі ағаштар ылғалды тропиктік аймақтарда 60 метрге дейін жетеді. Көндігі мен тармақтарында, әсіресе жас кезінде көптеген конус тәрізді тікендер болады, бірақ есейгенде олар тозады. Жапырақтары құршаулы, орталық нүктеден (жапырақ сағағының ұшынан) шамамен 6 жапырақшасы сәулеленеді, орташа ені, ұзындығы. Жапырақтың ұзын, иілгіш жапырақ сағағы 1 метрге дейін жетеді. Кесе тәрізді гүлдер жалғыз немесе топталған, қабықтың астында немесе ұш жақын орналасқан, гүл шоғырлары бұтақтардың ұштарында немесе жанында, жапырақтары түскен кезде, орташа ені, ені, жапырақтарының ұзындығына дейін, кесе пішіндес, әдетте 3 бөлікті, орташа диаметрі. Аталық түтік қысқа, 5 шоғырда 60-тан астам. Аналықтың мойны ақшыл қызыл, 1 мм-ге дейін ұзын, жұмыртқалық қызғылт, 1 мм-ге дейін ұзын, жұмыртқалықтың қабығы 1 мм ұзындығындағы ақ жібектей түкпен жабылған. Тұқымдары көп, ұзын, жұмыртқа тәрізді, қара немесе сұр түсті және ақ мақтаға оралған. Жемісінің орташа ұзындығы 1,5 метрге жетеді, піспеген жемістері ашық жасыл, піскен жемістері қоңыр түсті болады.
Bombax ceiba grows to an average of 20 meters, with old trees up to 60 meters in wet tropical regions. The trunk and limb bear numerous conical spines particularly when young, but get eroded when older. The leaves are palmate with about 6 leaflets radiating from a central point (tip of petiole), an average of wide, in length. The leaf's long flexible petiole is up to long. Cup shaped flowers solitary or clustered, axillary or sub terminal, fascicles at or near the ends of the branches, when the tree is bare of leaves, an average of wide, in width, petals up to in length, calyx is cup shaped usually 3 lobed, an average of in diameter. Staminal tube is short, more than 60 in 5 bundles. The stigma is light red, up to in length, ovary is pink, in length, with the skin of the ovary covered in white silky hair at 1mm long. Seeds are numerous, long, ovoid, black or gray in colour and packed in white cotton. The fruit, which reaches an average of in length, is light green in color in immature fruits, brown in mature fruits.
Өсіру
Ағаш Оңтүстік-Шығыс Азия елдері мен аймақтарында (мысалы, Мьянма, Таиланд, Вьетнам, Малайзия, Филиппин, Индонезия, Оңтүстік Қытай және Тайвань және т.б.) кеңінен отырғызылады. Қытай тарихи деректеріне сәйкес, Нам Юэттің (қазіргі Қытайдың оңтүстігінде және Солтүстік Вьетнамда орналасқан) патшасы Чжао Туо б.з.д. II ғасырында Хан әулетінің императорына ағаш сыйлаған. Бұл ағаш көбінесе Let pan (Бірма тілі: လက်ပံ), semal, shimul немесе ximolu (Ассам тілі: শিমলু) деп аталады. Оны кеңінен саябақтарда және жол жиегінде наурыз-сәуір айларында гүлдейтін әдемі қызыл гүлдері үшін отырғызады. Бұл ағаш Нью-Делиде өте көп кездеседі, бірақ жартылай құрғақ климаттың салдарынан толық 60 метрлік биіктікке жете алмайды. Бұл ағаштың мақта талшықтары мамыр айының басында желмен бірге желді ағыстарда жүзіп жүретінін көруге болады. Үндістанда бұл ағаш көктемде және муссондық айларда екі рет қарқынды өседі. Субтропикалық климат пен мол жауын-шашынның арқасында Солтүстік-Шығыс Үндістанда тығыз өседі. Мьянмада оның гүлдері кептіріліп пісіріледі, бұл Мьянманың дәстүрлі тағамдарының бірі. Бұл ағаш Пакистанның шығыс бөлігінде, әсіресе Лахор қаласында кездеседі. Жергілікті урду және панджаби тілдерінде бұл ағаш сумбал, семал, сайнбхал деп аталады. 1889 жылы жарық көрген «Австралияның пайдалы өсімдіктері» кітабында бұл ағаш сол кезде Bombax malabaricum деп аталғаны, оның жалпы атаулары «Симоол ағашы» немесе «Индияның Малабар жібек мақта ағашы» болғаны және гүлдің бүршігі Үндістанда көкөніс ретінде желінгені жазылған.
The tree is widely planted in southeastern Asian countries and regions (such as in Myanmar, Thailand, Vietnam, Malaysia, Philippines, Indonesia, southern China and Taiwan, etc.). According to Chinese historical record, the king of Nam Yuet (located in the southern China and northern Vietnam nowadays), Zhao Tuo, gave a tree to the emperor of the Han dynasty in the 2nd century BC. This tree is commonly known as Let pan (Burmese language: လက်ပံ), semal , shimul or ximolu (Assamese: শিমলু) in India. It is widely planted in parks and on roadsides there because of its beautiful red flowers which bloom in March/April. This tree is quite common in New Delhi although it doesn't reach its full size of 60m there because of the semi arid climate. The cotton fibers of this tree can be seen floating in the wind around the time of early May. This tree shows two marked growth sprints in India: in spring and during the monsoon months. Perhaps due to subtropical climate and heavy rainfalls, it is found in dense populations throughout the Northeast India. In Myanmar, its flowers are let to be dry and cooked, which is one of the traditional foods of Myanmar. This tree is also found in the eastern parts of Pakistan, especially in the eastern city of Lahore. The local Urdu and Punjabi names for the tree is sumbal, semal, sainbhal. The 1889 book 'The Useful Native Plants of Australia records that the tree was at that time known as Bombax malabaricum, and its common names included 'Simool Tree;or 'Malabar Silk cotton Tree of India' and that the calyx of the flower bud is eaten as a vegetable in India."
Қолданылуы
Ақ, жұмсақ талшықтар Непал мен Үндістанда жіпке айналдырылып, матаға тоқылады. Солтүстік Үндістанда бұл талшықтар жастықтарды жасауға да қолданылады. Таиландта Bombax ceiba гүлінің құрғақ өзегі (งิ้ว) Шан штаты мен Солтүстік Таиландтың асханасындағы Nam Ngiao дәмді лапша сорпасының, сондай-ақ kaeng khae кәрісінің маңызды құрамы болып табылады.
The white fluffy fibres are carded into thread and woven into textiles in Nepal and India. In North India, the fibers are also used in pillows. In Thailand, the dry cores of the Bombax ceiba flower (งิ้ว) are an essential ingredient of the nam ngiao spicy noodle soup of the cuisine of Shan State and Northern Thailand, as well as the kaeng khae curry.
Кантон мәдениетіндегі рөлі
Бомбакс цеиба кантон тілінде "пахта ағашы гүлдері" деп аталады. Ол Оңтүстік Қытайда, әсіресе Гуанчжоу кантон мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Бұл гүл – Қытайдың оңтүстігіндегі Гуандун провинциясының астанасы Гуанчжоудың ресми гүлі. Гүлдеу маусымы ақпанның соңынан мамырдың басына дейін жалғасады. Жеміс беру наурыз айында басталуы мүмкін. Гүлдер толық гүлденген кезде егде жастағы адамдар жиналған құрғақ гүлдерді кептіріп, кейін шай немесе сорпа дайындайды. Гүлдер жергілікті жануарларға, мысалы, жеміс жейтін жапондық ақкөз құсына қатты ұнайды, ол көбінесе жабылмаған гүл бүршігіне тесік салады. Бал аралары мен қоңырауқұлақтар да гүлдерден гүл тозаңын және нектарды жинау үшін келеді. Гүлдер көптеген жәндіктерді тартатындықтан, толық ашылған гүлде шаян жәндіктерді де кездестіруге болады, олар араларды аулайды. Бұл гүл Гуанчжоу қаласындағы China Southern Airlines әуе компаниясының тауарлық белгісі ретінде де пайдаланылған.
Bombax ceiba is literally known as "cotton tree flowers" in Cantonese. It plays a vital role in Southern Chinese, especially Guangzhou Cantonese culture. It is the official flower of Guangzhou, the capital of Guangdong Province in southern China. Flowering season takes places from late February to early May. Fruiting can start as early as March. At the peak of its flowering season, elderly people may often be seen gathering the fallen flowers from the ground to dry, which they later use to prepare tea or soup. The flowers are very attractive to local wildlife such as the fruit eating Japanese white eye, which often draw a hole in an unopened flower bud. Honey bees and bumble bees also attracted to the flowers to collect pollen and nectar. Because the flowers attract many insects, crab spiders can be occasionally found on a fully opened flower, hunting bees. The flower was also used as the trademark of the Guangzhou based China Southern Airlines.