Жыртқыш шөп – Пингуикула мораненсис — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Lentibulariaceae тұқымдасына жататын көп жылдық жәндік жейтін шөп.

|кескін = Pinguicula moranensis.jpg
|кескін сипаттамасы = Оахакадағы табиғи ортасы
|туыс = Pinguicula
|түр = moranensis
|авторы = Kunth
|бөлімшелік деңгейлер = Түрлері
|бөлімше = P. moranensis var. moranensis
P. moranensis var. neovolcanica
|синонимдер = Zamudio (2001) бойынша, басқаша көрсетілмесе. P. moranensis var. moranensis:
Pinguicula bakeriana Sander
Pinguicula caudata Schlechtendal
Pinguicula elliptica Sessé & Moc. ex Casper
Pinguicula flos mulionis E. Morr.
Pinguicula kewensis Lavender – майлы құрттың бір түрі. Ол 10 см (4 дюйм) дейін жететін, жазық, шырынды жапырақтары бар жазғы розеткалар құрайды, олар жәндіктерді тартатын, тұтқындап, қорытатын жабысқақ бездермен жабылған. Жәндіктерден алынған қоректік заттар өсімдік өсетін қоректік заттарға кедей субстратты толықтыру үшін пайдаланылады. Қыста өсімдік азық пен ылғал жеткіліксіз болғанда энергияны сақтау үшін кішкентай, ет тәрізді жапырақтары бар ет жемейтін розетка құрайды. Жылына екі рет 25 см дейін биіктігі бар тік сабақтарда жеке қызғылт, күлгілт немесе биіккөк гүлдер пайда болады. Бұл түрді алғаш рет 1799–1804 жылдар аралығындағы Латын Америка экспедициясы кезінде Гумбольдт пен Бонпланд Мексиканың Хидальго штатындағы Сиерра-де-Пачукадағы Мина-де-Моран шетінде тапқан. Осы жинақтар негізінде Карл Сигизмунд Кунт 1817 жылы Nova Genera et Species Plantarum еңбегінде осы түрді сипаттаған. Өте өзгермелі түр кем дегенде екі рет қайта анықталды, ал одан әртүрлі географиялық немесе морфологиялық ерекшеліктерге негізделген бірнеше жаңа түрлер бөліп шығарылды, бірақ олардың кейбіреулерінің заңдылығы әлі де талқыланып жатыр. P. moranensis Section Orcheosanthus бөлімінің ең көп таралған және кең таралған түрі болып табылады. Бұл жапырақтар етқоректі, олардың үлкен беті тығыз жабысқақ бездермен жабылған, олар жәндіктерді, әсіресе шыбықтарды тартады, тұтқындайды және қорытады. Бұл "жазғы жапырақтар" қазан айында құрғақ маусым басталғанда кішкентай, безсіз шырынды жапырақтары бар "қысқы розеткалармен" алмастырылады. Бұл қорғаныш қысқы розетка өсімдікке мамыр айында алғашқы жаңбырлар басталарша қыста ұйқыға келуге мүмкіндік береді. Жазда олар маусым айында пайда болып, тамыз және қыркүйекте толық гүлдеп, қазан немесе қарашада қысқы розеткаға оралғанда жоғалады. Барлық туыстастар сияқты, бұл жапырақтар да педункулярлық (сабақты) жабысқақ бездермен және сессильді (жатық) ас қорыту бездерімен тығыз жабылған. Педункулярлық бездер бір жасушалы сабақтың үстінде орналасқан бірнеше секреторлық жасушалардан тұрады. Бұл жасушалар жапырақ бетінде көзге көрінетін тамшыларды құрайтын жабысқақ секреция шығарады. Бұл ылғалды көрініс су іздеп жүрген жәндіктерді тартуға көмектеседі; осыған ұқсас құбылыс күн сәулесінде де байқалады. Тамшылар шектеулі ферменттерді бөліп шығарады және негізінен жәндіктерді тұтқындауға арналған. Жәндікпен жанасқанда, педункулярлық бездер сабақтарының түбінде орналасқан арнайы резервуарлық жасушалардан қосымша жабысқақ бөліп шығарады. Жәндік күресіп, көбірек бездерді белсендіріп, өзін жабысқаққа орайды. P. moranensis тұтқындалған жәндікпен қосымша бездерді байланыстыру үшін жапырақ шеттерін сәл бүгіп, тигмотропизмді пайдалана алады. Жапырақ бетінде жатқан сессильді бездер жәндіктердің жемін қорытуға арналған. Педункулярлық бездер жәндікті тұтқындап, ас қорыту басталғаннан кейін азоттың бастапқы ағыны сессильді бездерде ферменттердің бөлінуін күшейтеді. Бұл ферменттер – амилаза, эстераза, фосфатаза, протеаза және рибонуклеаза – жәндіктің денесіндегі сіңірілетін компоненттерді ыдыратады. Бұл сұйықтықтар жапырақ бетіне қабықша тесіктері арқылы қайта сіңіріледі, үлкен жәндіктердің хитин экзоскелеті ғана жапырақ бетінде қалады. Бұл ас қорыту механизмін қамтамасыз ететін қабықшадағы тесіктер өсімдік үшін қиындық тудырады, өйткені олар өсімдікті құрғатудан қорғайтын қабықшаның (балауыз қабаты) бұзылуына әкеледі.

Speciesbox
|image = Pinguicula moranensis. jpg
|image caption = In habitat in Oaxaca
|genus = Pinguicula
|species = moranensis
|authority = Kunth
|subdivision ranks = Varieties
|subdivision = P. moranensis var. moranensis
P. moranensis var. neovolcanica
|synonyms = According to Zamudio (2001) unless otherwise noted. P. moranensis var. moranensis:
Pinguicula bakeriana Sander
Pinguicula caudata Schlechtendal
Pinguicula elliptica Sessé & Moc. ex Casper
Pinguicula flos mulionis E. Morr. Pinguicula kewensis Lavender A species of butterwort, it forms summer rosettes of flat, succulent leaves up to 10 centimeters (4 in) long, which are covered in mucilaginous (sticky) glands that attract, trap, and digest arthropod prey. Nutrients derived from the prey are used to supplement the nutrient poor substrate that the plant grows in. In the winter the plant forms a non carnivorous rosette of small, fleshy leaves that conserves energy while food and moisture supplies are low. Single pink, purple, or violet flowers appear twice a year on upright stalks up to 25 centimeters long. The species was first collected by Humboldt and Bonpland on the outskirts of Mina de Morán in the Sierra de Pachuca of the modern day Mexican state of Hidalgo on their Latin American expedition of 1799–1804. Based on these collections, Carl Sigismund Kunth described this species in Nova Genera et Species Plantarum in 1817. The extremely variable species has been redefined at least twice since, while several new species have been segregated from it based on various geographical or morphological distinctions, although the legitimacy of some of these is still debated. P. moranensis remains the most common and most widely distributed member of the Section Orcheosanthus. These leaves are carnivorous, having a large surface area densely covered with stalked mucilaginous glands with which they attract, trap, and digest arthropod prey, most commonly flies. These so called "summer leaves" are replaced by "winter rosettes" of small, glandless succulent leaves with the onset of the dry season in October. This protective winter rosette allows the plant to undergo winter dormancy until the first rains begin in May. In the summer these appear in June, peak in August and September, and disappear with the return to the winter rosette in October or November. As with all members of the genus, these leaf blades are densely covered by peduncular (stalked) mucilaginous glands and sessile (flat) digestive glands. The peduncular glands consist of a few secretory cells on top of a single celled stalk. These cells produce a mucilaginous secretion which forms visible droplets across the leaf surface. This wet appearance probably helps lure prey in search of water; a similar phenomenon is observed in the sundews. The droplets secrete only limited enzymes and serve mainly to entrap insects. On contact with an insect, the peduncular glands release additional mucilage from special reservoir cells located at the base of their stalks. The insect struggles, triggering more glands and encasing itself in mucilage. P. moranensis can bend its leaf edges slightly by thigmotropism, bringing additional glands into contact with the trapped insect. The sessile glands, which lie flat on the leaf surface, serve to digest the insect prey. Once the prey is entrapped by the peduncular glands and digestion begins, the initial flow of nitrogen triggers enzyme release by the sessile glands. These enzymes, which include amylase, esterase, phosphatase, protease, and ribonuclease break down the digestible components of the insect body. These fluids are then absorbed back into the leaf surface through cuticular holes, leaving only the chitin exoskeleton of the larger insects on the leaf surface. The holes in the cuticle which allow for this digestive mechanism pose a challenge for the plant, since they serve as breaks in the cuticle (waxy layer) that protects the plant from desiccation.

Гүлдер

Pinguicula moranensis әр гүлдену кезеңінде бірден жетіге дейін гүл шығарады. Бұл гүлдер тік гүл сабақтарында жеке-жеке орналасады, сабақтар жасыл немесе қоңыр жасыл түсті болады және әдетте, етқоректі жапырақтардың үстіңгі беті сияқты, бездік түктермен тығыз жабылады; іс жүзінде, гүл сабақтары (педункулдар) жәндіктерді ұстап алады. Педункулдардың ұзындығы 10–25 сантиметр (4–10 дюйм) аралығында болады және түбінде 2–3 миллиметр (1/8 дюйм) болса, жоғары жағында 1 миллиметрге дейін тарылады. Жұмыртқалық және оған қосылған аналық тораша гүл түтігінің ашылуына жақын орналасқан, қабылдағыш стигма беті алға қарай бағытталған. 1 миллиметрлік екі аталық тораша, 2 миллиметрлік жіпшелерден иілген күйде аналық торашаның артында сағалады. Тозаңданған жұмыртқалықтар 5 миллиметрлік (– дюйм) дехисцентті тұқымдық қапшыққа жетіледі, олардың ішінде көптеген 1 миллиметрлік ұзын тұқымдар болады. Бұл түрдің гүлдерінің түсі мен морфологиясы өте өзгермелі, бұл бау-бақшашыларға қуаныш сыйлайды, ал таксономистерге қиындық тудырады. Дегенмен, кейбір жалпылама тұжырымдар жасауға болады. Гүлдің төменгі жағы бес бөлікке бөлінеді – екі жоғарғы және үш төменгі жапырақша. Жоғарғы жапырақшалардың ұзындығы 7–16 миллиметр (1/4–3/8 дюйм), ені 4–9 миллиметр (–3/8 дюйм) және көбінесе сопақ, кернеулі немесе үшбұрышты болады. Төменгі жапырақшалар да осыған ұқсас пішіндес және ұзындығы 7–20 миллиметр (1/4–3/4 дюйм), ені 4–18 миллиметр (–3/4 дюйм) болады. Ортаңғы төменгі жапырақша әдетте көршілерінен сәл ұзын болады. Барлық жапырақшалардың ұштары дөңгелектелген. Көбею мүшелерін қамтитын және гүл жапырақшаларының түбінде көрінетін гүл түтігінің түсі ақ немесе лилак түсті, ұзындығы 4–6 миллиметр (–1/4 дюйм) болады. Гүл түтігінің ақ түсі гүл жапырақшаларына, әсіресе төменгі орта жапырақшадағы жолаққа әр түрлі қашықтыққа дейін созылуы мүмкін. Сонымен қатар, сирек кездесетін ақ гүлді түрі де белгілі. Бұл қиындық түрдің жоғары өзгермелілігімен және кең географиялық таралуымен байланысты, нәтижесінде түр алғаш сипатталғаннан бері шамамен 200 жыл өткен соң көптеген синонимдер сипатталды. Ботаниктер түрді әр түрлі морфологиялық, экологиялық және генетикалық әдістер арқылы шектеуге тырысты, бірақ бүгінгі күнге дейін P. moranensis-тің орналасуы мен сипаттамасы және оның жақын туыс түрлерімен байланысы туралы пікірталастар тоқтамайды.

Pinguicula moranensis produces one to seven flowers during each flowering period. These are borne singly on upright flower stalks which are green to brown green in color and usually, like the upper surface of the carnivorous leaves, are densely covered in glandular hairs; the peduncles do, in fact, trap insect prey. The peduncles are 10 to 25 centimeters (4–10 in.) long and taper from two to three millimeters (1/8 in.) at the base to one millimeter ( in.) at the top. The ovary and attached pistil protrude from the top of the floral tube near its opening, with the receptive stigma surface toward the front. Two 1 millimeter anthers hang from recurved, 2 millimeter filaments behind the pistil. Pollinated ovaries ripen into 5 millimeter ( in.) dehiscent seed capsules containing numerous 1 millimeter long seeds. The color and morphology of the flowers of this species is extremely variable, a source of delight to the horticulturist and headache to the taxonomist. Some generalizations, however, can be made. The corolla flares open into five lobes, two upper lobes and three lower lobes. The upper lobes are 7–16 millimeters (1/4–3/8 in.) long by 4–9 millimeters (–3/8 in.) wide and generally oblong, obovate, or cuneate. The lower lobes are similarly shaped and are 7–20 millimeters (1/4–3/4 in.) long by 4–18 millimeters (–3/4 in.) wide. The central lower lobe is usually slightly longer than its neighbors. All of the petal lobes have rounded ends. The floral tube that houses the reproductive organs and is visible at the base of corolla lobes is white or lilac in color and 4–6 millimeters (–1/4 in.) long. The white color of the floral tube can extend to a variable distance onto the corolla lobes, particularly in a stripe on the lower middle lobe. A rare white flowered form is also known. This difficulty is due mainly to the high variability and large geographic distribution of the species, which has given rise to the description of many synonyms since the species was first described nearly 200 years ago. Botanists have attempted to delimitate the species through various morphological, ecological and genetic methods, though to this date some debate remains as to the placement and description of P. moranensis and its relationship to the species to which it is closely related.

Ботаника тарихы

Александр фон Гумбольдт пен Айм Бонпландтың 1799–1804 жылдарғы Латын Америкасына жасаған экспедициясына дейін ғылымға 8 Pinguicula түрі ғана белгілі болды – 5 Еуропадан, 2 Солтүстік Америкадан және Перуден P. involuta. 1803–1805 жылдары Еуропа мен Солтүстік Америкадан тағы үш түр сипатталды, осылайша белгілі түрлердің жалпы саны 11-ге жетті. Осы кезде түрлерді инфрагенерлік деңгейде жіктеуге қатысты ешқандай ұсыныс жасалмаған. 1844 жылы француз-швейцарлық ботаник Альфонс Пирам де Кандолл (ботаникалық номенклатураның алғашқы кодексін жасаған) гүлдердің морфологиялық ерекшеліктеріне негізделген түрлерді үш бөлімге бөлуді ұсынды. Ол Орхеосантус бөліміне қою қызғылт түсті, терең екі ерінге бөлінген, 5 дерлік тең бөлікті, қысқа гүл түтігі және осы түтіктен шығып кетпеген үлкен шұңқыры бар түрлерді жатқызды. Ол осы бөлімге төрт түрді қосты, олардың барлығы Мексикадан: P. oblongiloba, P. orchidioides, P. caudata және P. moranensis. P. macrophylla H. B. K. түрін «күмәнді түр» деп санады. Орхеосантус бөлімі 1872 жылы Чарльз Морреннің P. flos mulionis-ті сипаттауымен, 1873 жылы Евгений Фурньенің P. sodalium-ды қосуымен және 1881 жылы Сандердің P. bakeriana-ны ұсынуымен толықты.