Классикалық дәуірдегі мүйізші – Йозеф Лёйтгеб

Кіріспе

Классикалық дәуірдің мүйізшісі Жозеф Лейтгеб (немесе Лейтегеб; 6 қазан 1732 – 27 ақпан 1811) – классикалық дәуірдегі ерекше дағдылы мүйізші, Вольфганг Амадей Моцарт пен Жозеф Гайднның досы және музыкалық шабыттандырған тұлғасы.

Өмір

Лютгеб Нойлерхенфельдте дүниеге келді, бірақ оның ерте жылдары туралы көп мәлімет жоқ. Композитор Карл Диттерс фон Диттерсдорф 1750-ші жылдардың басында Лютгебтің Венада князь Хильбургхаузен үшін өнер көрсеткенін айтқан. 1760-шы жылдардың басында Лютгебтің мансабы гүлденді; Дэниел Хартцтың сөзіне сүйенсек, ол "Венадағы ең көрнекті мүйіз солисі болды және, әрине, кез келген солистік аспаптағы ең жақсы орындаушылардың бірі еді". 1761 жылдың 21 қарашасынан 1763 жылдың 28 қаңтарына дейін ол Бургтеатрда Леопольд Хофман, Михаил Гайдн және Диттерсдорфтың мүйіз концерттерін орындады. Хартцтың пікірінше, осы кезеңде (1762) Йозеф Гайдн өзінің D, Hob. VIId/3D концертін Лютгеб үшін жазған. Екеуі дос болған, себебі 3 шілдеде 1763 жылы Гайднның әйелі Лютгебтің қызы Мария Анна Аполлонияның крест анасы болды. Михаил Лоренц Гайднның "Мүйіз" концертінің автографында Лютгебтің қолының іздерін тапты. 1763 жылдың ақпан айында Лютгеб қысқа мерзімге Гайдн басқарған Эстерхази үйінің музыкалық құрамына қосылды. Оған "жоғары жылдық жалақы" төленді, бірақ белгісіз себептермен бір айдан кейін кетіп қалды. Сол жылы Лютгеб Зальцбургке көшіп, биліктегі князь-архиепископтың музыкалық мекемесіне қосылды, соның арқасында Леопольд Моцартпен және (сол жылдың соңында) концертмейстер Михаил Гайднмен әріптес болды. Ол сондай-ақ Леопольдтың жеті жасар баласы Вольфгангпен дос болды. Леопольдтың отбасымен бірге саяхатта жүргенде достарына жазған хатында (20 тамыз 1763) Вольфганг Леопольдқа сағынғанын айтқан адамдардың тізімі келтірілген; Лютгеб солардың бірі болды. Вольфганг ақырында сарай музыкасында жұмыс істеп, Лютгебтің әріптесі болды. Леопольд пен Вольфганг сияқты, Лютгеб жұмысынан жиі демалыс алып, Париж, Вена, Франкфурт және Италия қалаларында өнер көрсетті; олардың үшеуі 1773 жылдың ақпан айында Италияда бірге гастрольде болды. Миланда Вольфганг пен Леопольд Лютгебтің қабылдануы туралы және оған үлкен жетістік күтіп тұрғаны туралы Зальцбургке хат жазды. 1777 жылы Лютгеб Венаға оралып, Леопольдтан қарыз алып, Альтлерхенфельдте шағын үй сатып алды; 1782 жылы бұрын сол жерге көшіп келген Вольфганг Леопольдқа әлі де төленбеген қарыз туралы былай деп жазды: "Кедей Лютгебке аздап шыдамдылық танытыңыз. Егер сіз оның жағдайын білсеңіз және оның қалай күресіп жатқанын көрсеңіз, оған аянып, көңіліңіз қысылар еді. Мен онымен сөйлесіп, ол сізге міндетті түрде, кем дегенде бөліп-бөліп төлейтініне сенімдімін". Лютгеб Венада мүйізші ретінде жұмыс істеді (төмендегі бөлімді қараңыз), бірақ 1792 жылы ойнаудан зейнеткерлікке шыққан жоқ. Лютгебтің Леопольдқа жазған хатына сүйене отырып, ескі анықтамалық көздер кейде Лютгебтің ірімшік дүкенін басқарғанын айтады; бірақ шындығында ол қайын атасы басқарған шұжық дүкені болған, ол 1763 жылы қайтыс болғанға дейін "Cerveladmacher" ретінде жұмыс істеген, итальяндық шұжықтар жасаған. Шұжық дүкені 1764 жылы сатылды. Лютгеб ешқашан ірімшік дүкеніне ие болған емес. Бір жерде ол оркестрдің бөлігін "Аллегро", ал солистік бөлігін "Адажио" деп белгілейді, мүмкін, мүйіз ноталарының кешігуін мазақтап, темпті созады. Тағы бір мүмкін мысал үшін K. 412 қараңыз. K. 495-тегі түрлі-түсті боялар көбінесе әзіл ретінде қарастырылады, бірақ Моцартты зерттеуші Конрад Кюстер олардың мақсаты бар екенін, атап айтқанда "орындаушыларға музыкалық ұсыныстар жасау" екенін мәлімдеді. Моцарттың өмірінің соңына жақын жазылған хаттар Лютгебтің әзілге қарсы болмағанын және екеуінің жақсы достық қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Моцарттың 1791 жылғы 6 маусымдағы хатында, әйелі Констанце болмаған кезде, ол бірнеше түн Лютгебте тұрғанын айтады, "себебі мен [қызметші] Леонорани босатып жібердім және мен үйде жалғыз болар едім, бұл жағымсыз болар еді". Содан кейін, сол жылы, "Солғай флейта" операсының сәтті премьерасынан кейін, Моцарт достары мен туыстарын бірнеше рет қойылымдарға алып барды және 8-9 қазанда жазған хатында: "Лютгеб мені екінші рет алып кетуді өтінді, мен солай істедім".

Leutgeb was born in Neulerchenfeld, but little is known of his early years. The composer Carl Ditters von Dittersdorf stated that Leutgeb performed in Vienna in the early 1750s for Prince Hildburghausen. During the early 1760s, Leutgeb's career flourished; according to Daniel Heartz, he "was the most prominent horn soloist in Vienna, and evidently one of the best received players on any solo instrument.". It is recorded that during the period 21 November 1761 to 28 January 1763 he performed horn concertos by Leopold Hofmann, Michael Haydn and Dittersdorf at the Burgtheater. Heartz suggests that at this time (1762) Joseph Haydn wrote his Concerto in D, Hob. VIId/3D, for Leutgeb. The two were likely friends, as on 3 July 1763 Haydn's wife served as godmother for Leutgeb's child Maria Anna Apollonia. Michael Lorenz showed that Leutgeb's signature can be found on the autograph score of Haydn's Horn concerto. In February 1763 Leutgeb was briefly a part of the musical establishment of the Esterházy family, directed at the time by Haydn. He was paid a "high yearly salary" but departed, for reasons unknown, after only one month. In the same year Leutgeb moved to Salzburg and joined the musical establishment of the ruling Prince Archbishop; and thus became a colleague of Leopold Mozart and (later the same year), the Konzertmeister Michael Haydn. He also made friends with a seven year old child prodigy, Leopold's son Wolfgang. A letter to friends from Leopold, traveling with his family on tour (20 August 1763), includes a list of people that Wolfgang told Leopold he missed; Leutgeb was one of them. Wolfgang was ultimately employed by the court music establishment and thus became Leutgeb's colleague. Like Leopold and Wolfgang, Leutgeb took frequent leaves from his job to perform in other cities, including Paris, Vienna, Frankfurt, and cities in Italy; the three of them actually toured together in Italy in February 1773. In Milan, Wolfgang and Leopold wrote home to Salzburg about Leutgeb's reception and predicted great success for him. In 1777, Leutgeb moved back to Vienna and bought a small house in Altlerchenfeld, assisted by a loan from Leopold; in 1782, Wolfgang, who had moved there before, wrote to Leopold about the loan, which was still unpaid: "Please have a little patience with poor Leutgeb. If you knew his circumstances and saw how he has to muddle through, you would certainly feel sorry for him. I shall have a word with him and I feel sure that he will pay you, at any rate by installments." Leutgeb continued to work as a horn player in Vienna (see following section), but did not retire from playing in 1792. Based on Leutgeb's letter to Leopold older reference sources sometimes assert that Leutgeb ran a cheese shop; this in fact had been a sausage shop run by his father in law, who until his death in 1763 had worked as a "Cerveladmacher", producing Italian sausages. The sausage shop was sold in 1764. Leutgeb never owned a cheese shop. In one place he marks the orchestra part "Allegro" and the solo part "Adagio", perhaps mocking the tendency of horn notes to come in late, dragging the tempo. For another possible instance, see K. 412. The multicolored inks in K. 495 are often taken to be a kind of joke, though Mozart biographer Konrad Küster has claimed they had a purpose, specifically "to make some musical suggestions to the interpreters." Letters from the end of Mozart's life suggests that Leutgeb didn't mind the teasing and that the two had a good friendship. A letter by Mozart of 6 June 1791 indicates that, while his wife Constanze was away, he stayed for several nights at Leutgeb's, "because I had discharged [the maid] Leonore and I would have been all alone at home, which would not have been pleasant." Later the same year, after the highly successful premiere of his opera The Magic Flute, Mozart repeatedly took friends and relatives to performances, and wrote in a letter (8–9 October) "Leutgeb begged me to take him a second time and I did so."